શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

અથો ગુરુકુલે વાસમિચ્છન્તાવુપજગ્મતુઃ। કાશ્યં સાન્દીપનિં નામ હ્યવન્તિપુરવાસિનમ્

પછી, ગુરુના ઘરમાં રહેવાની ઈચ્છા રાખી, તેઓ અવંતિનગરના કાશ્ય સંદીપનિ પાસે ગયા.

યથોપસાદ્ય તૌ દાન્તૌ ગુરૌ વૃત્તિમનિન્દિતામ્। ગ્રાહયન્તાવુપેતૌ સ્મ ભક્ત્યા દેવમિવાદૃતૌ

ત્યાં બંનેએ યોગ્ય રીતે ગુરુને વંદન કરી, આત્મસંયમથી સેવા કરી, નિર્દોષ વર્તન રાખ્યું અને ભક્તિપૂર્વક દેવ સમાન ગુરુ પાસેથી શિક્ષા લીધી.

તયોર્દ્વિજવરસ્તુષ્ટઃ શુદ્ધભાવાનુવૃત્તિભિઃ। પ્રોવાચ વેદાનખિલાન્ સાઙ્ગોપનિષદો ગુરુઃ

બન્નેના શુદ્ધ અને ભક્તિભર્યા વર્તનથી પ્રસન્ન થયેલા શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણે તેમને તમામ વેદો, તેમના અંગો અને ઉપનિષદો સહિત શિક્ષણ આપ્યું.

સરહસ્યં ધનુર્વેદં ધર્માન્ન્યાયપથાંસ્તથા। તથા ચાન્વીક્ષિકીં વિદ્યાં રાજનીતિં ચ ષડ્વિધામ્

પછી તેમણે ગુપ્ત ધનુરવેદ, ધર્મના માર્ગો, ન્યાયના ઉપાય, તર્કવિદ્યા અને રાજનીતિના છ પ્રકાર પણ શીખવ્યા.

સર્વં નરવરશ્રેષ્ઠૌ સર્વવિદ્યાપ્રવર્તકૌ। સકૃન્નિગદમાત્રેણ તૌ સઞ્જગૃહતુર્નૃપ

એ બે શ્રેષ્ઠ પુરુષોએ, જેઓ સર્વજ્ઞાનના પ્રેરક હતા, ગુરુના એક જ ઉપદેશથી બધું તરત જ સમજી લીધું.

અહોરાત્રૈશ્ચતુઃષષ્ટ્યા સંયત્તૌ તાવતીઃ કલાઃ*। ગુરુદક્ષિણયાચાર્યં છન્દયામાસતુર્નૃપ

માત્ર ચૌસઠ દિવસ-રાતમાં તેમણે તમામ કળાઓમાં પારંગતતા મેળવી; પછી ગુરુદક્ષિણામાં શું ઇચ્છો છો તે પુછવા માટે ગુરુને વિનંતી કરી.

દ્વિજસ્તયોસ્તં મહિમાનમદ્ભુતં સંલક્ષ્ય રાજન્નતિમાનુષીં મતિમ્। સમ્મન્ત્ર્ય પત્ન્યા સ મહાર્ણવે મૃતં બાલં પ્રભાસે વરયાં બભૂવ હ

બન્નેની અદ્ભુત અને માનવથી ઉપરની બુદ્ધિ જોઈ, બ્રાહ્મણે પત્ની સાથે ચર્ચા કરીને, પ્રભાસ પાસે મહાસાગરમાં મૃત્યુ પામેલા પોતાના પુત્રને પાછો લાવવાની દક્ષિણાની માંગ કરી.

તથેત્યથારુહ્ય મહારથૌ રથં પ્રભાસમાસાદ્ય દુરન્તવિક્રમૌ। વેલામુપવ્રજ્ય નિષીદતુઃ ક્ષણં સિન્ધુર્વિદિત્વાર્હણમાહરત્તયોઃ

'હું માનું છું' એમ કહી, તે બન્ને પરાક્રમી મહારથીઓ રથ પર ચઢીને પ્રભાસ પહોંચ્યા, દરિયાકાંઠે જઈ થોડું બેઠા; ત્યારે સમુદ્રે તેમને ઓળખીને સન્માનરૂપે ભેટો આપી.

તમાહ ભગવાનાશુ ગુરુપુત્રઃ પ્રદીયતામ્। યોઽસાવિહ ત્વયા ગ્રસ્તો બાલકો મહતોર્મિણા

પ્રભુએ કહ્યું: 'હે સમુદ્ર, જલદીથી એ પુત્રને પાછો આપ, જેને તું અહીં મોટી લહેરથી ગળી ગયો હતો.'

શ્રીસમુદ્ર ઉવાચ। ન ચાહાર્ષમહં દેવ દૈત્યઃ પઞ્ચજનો મહાન્। અન્તર્જલચરઃ કૃષ્ણ શઙ્ખરૂપધરોઽસુરઃ

સમુદ્રે કહ્યું: 'હે દેવ, મેં તેને લીધો નથી; પાણીમાં વસતા અને શંખરૂપ ધારણ કરનારા મહાદૈત્ય પંચજનએ તેને પકડ્યો છે, હે કૃષ્ણ.'

આસ્તે તેનાહૃતો નૂનં તચ્છ્રુત્વા સત્વરં પ્રભુઃ। જલમાવિશ્ય તં હત્વા નાપશ્યદુદરેઽર્ભકમ્

આ સાંભળી, પ્રભુ તરત જ પાણીમાં પ્રવેશ્યા, એ દૈત્યને મારી નાખ્યો, પણ એના પેટમાં બાળક મળ્યું નહીં.

તદઙ્ગપ્રભવં શઙ્ખમાદાય રથમાગમત્। તતઃ સંયમનીં નામ યમસ્ય દયિતાં પુરીમ્

પછી એ દૈત્યના શરીરથી ઉત્પન્ન થયેલો શંખ લઈને, તેઓ રથ પર પાછા આવ્યા અને પછી યમરાજની પ્રિય સમ્યમની નગરી તરફ ગયા.

ગત્વા જનાર્દનઃ શઙ્ખં પ્રદધ્મૌ સહલાયુધઃ। શઙ્ખનિર્હ્રાદમાકર્ણ્ય પ્રજાસંયમનો યમઃ

ત્યાં પહોંચીને, જનાર્દને પોતાના શસ્ત્રો સાથે શંખ ફૂંક્યો; એ ગર્જના સાંભળી, સર્વ પ્રાણીઓના નિયંત્રણકર્તા યમરાજે ધ્યાન આપ્યું.

તયોઃ સપર્યાં મહતીં ચક્રે ભક્ત્યુપબૃંહિતામ્। ઉવાચાવનતઃ કૃષ્ણં સર્વભૂતાશયાલયમ્ । લીલામનુષ્યયોર્વિષ્ણો યુવયોઃ કરવામ કિમ્

યમરાજે તેમને ખૂબ ભક્તિપૂર્વક મહાન પૂજા કરી, કૃષ્ણને વંદન કરીને કહ્યું: 'હે સર્વજીવોના હૃદયમાં વસતા વિષ્ણુ, માનવરૂપે રમતા, તમે બન્ને શું ઇચ્છો છો?'

શ્રીભગવાનુવાચ। ગુરુપુત્રમિહાનીતં નિજકર્મનિબન્ધનમ્। આનયસ્વ મહારાજ મચ્છાસનપુરસ્કૃતઃ

ભગવાને કહ્યું: 'અમારા ગુરુપુત્ર પોતાના કર્મના બંધનથી અહીં લાવવામાં આવ્યો છે, હે મહારાજ, મારા આદેશથી તેને પાછો લાવો.'

તથેતિ તેનોપાનીતં ગુરુપુત્રં યદૂત્તમૌ। દત્ત્વા સ્વગુરવે ભૂયો વૃણીષ્વેતિ તમૂચતુઃ

'તેમ જ થશે' એમ કહી, યમરાજે ગુરુપુત્રને યદુકુળના શ્રેષ્ઠોને પાછો આપ્યો; ગુરુને પુત્ર પરત આપ્યા પછી, તેમણે ફરીથી ગુરુને ઇચ્છા પુછવા કહ્યું.

શ્રીગુરુરુવાચ। સમ્યક્સમ્પાદિતો વત્સ ભવદ્ભ્યાં ગુરુનિષ્ક્રયઃ। કો નુ યુષ્મદ્વિધગુરોઃ કામાનામવશિષ્યતે

ગુરુએ કહ્યું: 'પ્યારા વત્સો, તમે ગુરુદક્ષિણાની સંપૂર્ણ રીતે ચુકવણી કરી છે; તમારા જેવા શિષ્યો ધરાવનારા ગુરુને બીજું શું ઇચ્છવું બાકી રહે છે?'

ગચ્છતં સ્વગૃહં વીરૌ કીર્તિર્વામસ્તુ પાવની। છન્દાંસ્યયાતયામાનિ ભવન્ત્વિહ પરત્ર ચ

'હવે, વીરો, પોતાના ઘરે જાઓ, તમારી કીર્તિ પવિત્ર રહે અને તમે શીખેલા વેદો અહીં અને પરલોકમાં પણ સાથે રહે.'

ગુરુણૈવમનુજ્ઞાતૌ રથેનાનિલરંહસા। આયાતૌ સ્વપુરં તાત પર્જન્યનિનદેન વૈ

ગુરુએ આ રીતે અનુમતિ આપ્યા પછી, તેઓ પવનથી પણ ઝડપી રથમાં, મેઘગર્જના જેવો અવાજ કરતાં પોતાના શહેરમાં પાછા ફર્યા.

સમનન્દન્પ્રજાઃ સર્વા દૃષ્ટ્વા રામજનાર્દનૌ। અપશ્યન્ત્યો બહ્વહાનિ નષ્ટલબ્ધધના ઇવ

રામ અને જનાર્દનને જોઈને સર્વ પ્રજાઓ આનંદિત થઈ, જાણે ઘણા દિવસો પછી ગુમાવેલું ધન પાછું મળ્યું હોય.

સ્વવિરહાર્તગોપગોપીનાં સાન્ત્વનાય ભગવતોદ્ધવસ્ય પ્રસ્થાપનમ્, નન્દોદ્ધવસંવાદશ્ચ - શ્રીશુક ઉવાચ। વૃષ્ણીનાં પ્રવરો મન્ત્રી કૃષ્ણસ્ય દયિતઃ સખા। શિષ્યો બૃહસ્પતેઃ સાક્ષાદુદ્ધવો બુદ્ધિસત્તમઃ

શ્રીશુકદેવજી બોલ્યા: વૃષ્ણિ વંશમાં ઉત્તમ, કૃષ્ણજીના પ્રિય મિત્ર અને સીધા બૃહસ્પતિના શિષ્ય એવા બુદ્ધિશાળી ઉદ્ધવજી મુખ્ય મંત્રી હતા.

તમાહ ભગવાન્પ્રેષ્ઠં ભક્તમેકાન્તિનં ક્વચિત્। ગૃહીત્વા પાણિના પાણિં પ્રપન્નાર્તિહરો હરિઃ

ભગવાન, જે શરણમાં આવેલા દુઃખીઓને દુઃખમાંથી મુક્ત કરે છે, એણે ક્યારેક પોતાના સૌથી પ્રિય અને એકાંત ભક્ત ઉદ્ધવજીનો હાથ પકડીને એમને વાત કરી.

ગચ્છોદ્ધવ વ્રજં સૌમ્ય પિત્રોર્નૌ પ્રીતિમાવહ। ગોપીનાં મદ્વિયોગાધિં મત્સન્દેશૈર્વિમોચય

ઉદ્ધવ, હે સૌમ્ય, તું વ્રજમાં જા; મારા માતા-પિતાને આનંદ આપ અને ગોપીઓ મારા વિયોગથી જે દુઃખી છે, તેમને મારા સંદેશા દ્વારા શાંત કરી દે.

તા મન્મનસ્કા મત્પ્રાણા મદર્થે ત્યક્તદૈહિકાઃ। મામેવ દયિતં પ્રેષ્ઠમાત્માનં મનસા ગતાઃ । યે ત્યક્તલોકધર્માશ્ચ મદર્થે તાન્બિભર્મ્યહમ્

એ ગોપીઓએ મનથી મને જ ધાર્યું છે, પોતાનું જીવન પણ મારા માટે સમર્પિત કર્યું છે અને શરીરનાં સુખ ત્યજી દીધાં છે; એમના હૃદયમાં હું જ પ્રિય અને આત્મા બનીને વસે છું. જેઓએ મારા માટે લોકધર્મ પણ છોડ્યા છે, એમને હું જ સંભાળું છું.

મયિ તાઃ પ્રેયસાં પ્રેષ્ઠે દૂરસ્થે ગોકુલસ્ત્રિયઃ। સ્મરન્ત્યોઽઙ્ગ વિમુહ્યન્તિ વિરહૌત્કણ્ઠ્યવિહ્વલાઃ

હે પ્રિય, હું તો દૂર છું છતાં ગોકુલની સ્ત્રીઓ મને સતત યાદ કરીને, મારા વિયોગના દુઃખ અને તરસથી વ્યાકુળ થઈને અચાનક મૂર્છિત થઈ જાય છે.

ધારયન્ત્યતિકૃચ્છ્રેણ પ્રાયઃ પ્રાણાન્કથઞ્ચન। પ્રત્યાગમનસન્દેશૈર્બલ્લવ્યો મે મદાત્મિકાઃ

મારી પ્રિય ગોપીઓ, જેમનું મન મારો જ છે, એ બહુ મુશ્કેલીથી, મારા પાછા આવવાની આશા અને મારા સંદેશા પર જીવતુ રાખે છે.

શ્રીશુક ઉવાચ। ઇત્યુક્ત ઉદ્ધવો રાજન્સન્દેશં ભર્તુરાદૃતઃ। આદાય રથમારુહ્ય પ્રયયૌ નન્દગોકુલમ્

શ્રીશુકદેવજી બોલ્યા: આમ કહીને, ઉદ્ધવજી પોતાના સ્વામીનો આદેશ માનીને રથ પર ચડીને નંદબાબાના ગોકુલ તરફ روانા થયા.

પ્રાપ્તો નન્દવ્રજં શ્રીમાન્નિમ્લોચતિ વિભાવસૌ। છન્નયાનઃ પ્રવિશતાં પશૂનાં ખુરરેણુભિઃ

જ્યારે સૂર્ય અસ્ત થતો હતો ત્યારે શ્રીમંત ઉદ્ધવજી નંદના વ્રજમાં પહોંચ્યા અને પાછા ફરતાં પશુઓના ખુરથી ઉડેલા ધૂળમાં તેમનો રથ છુપાઈ ગયો.