શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

તન્નિશમ્યાબ્રવીત્ કૃષ્ણો દેશકાલોચિતં વચઃ । નિયુદ્ધમાત્મનોઽભીષ્ટં મન્યમાનોઽભિનન્દ્ય ચ

આ સાંભળીને કૃષ્ણે સમયે અને સ્થળે યોગ્ય એવી વાત કરી અને પોતાને મનગમતું મલ્લયુદ્ધ સ્વીકારી આનંદ વ્યક્ત કર્યો.

પ્રજા ભોજપતેરસ્ય વયં ચાપિ વનેચરાઃ । કરવામ પ્રિયં નિત્યં તન્નઃ પરમનુગ્રહઃ

અમે રાજા ભોજના પ્રજાજન અને અમે જંગલવાસી, સૌએ રાજાને ખુશ કરે એવું હંમેશા કરીએ, એ જ અમારો સૌથી મોટો લાભ છે.

બાલા વયં તુલ્યબલૈઃ ક્રીડિષ્યામો યથોચિતમ્ । ભવેન્નિયુદ્ધં માધર્મઃ સ્પૃશેન્મલ્લ સભાસદઃ

અમે તો બાળકો છીએ, અને અમારા જેટલા જ બળવાળા સાથે રમીએ છીએ, યોગ્ય રીતે મલ્લયુદ્ધ થાય જેથી મલ્લસભાના લોકો અમને દોષ ન આપે.

ચાણૂર ઉવાચ - ન બાલો ન કિશોરસ્ત્વં બલશ્ચ બલિનાં વરઃ । લીલયેભો હતો યેન સહસ્રદ્વિપસત્ત્વભૃત્

ચાણૂર બોલ્યો: તું ન તો બાળક છે, ન તો કિશોર; તું બળવાનોમાં શ્રેષ્ઠ છે. તારી રમતમાં જેણે હજાર હાથીઓ જેટલું બળ ધરાવતું હતું, એવો મહાબળવાન હાથી પણ માર્યો ગયો.

તસ્માદ્ ભવદ્ભ્યાં બલિભિઃ યોદ્ધવ્યં નાનયોઽત્ર વૈ । મયિ વિક્રમ વાર્ષ્ણેય બલેન સહ મુષ્ટિકઃ

એટલે હવે તમારે બળવાનો સાથે જ યુદ્ધ કરવું પડશે, અહીંથી બચવાનો કોઈ રસ્તો નથી. મુષ્ટિક બલરામ સાથે લડે અને હું, વૃષ્ણિવંશી, તારી સાથે બળ અજમાવું.

ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં સંહિતાયાં દશમસ્કન્ધે પૂર્વાર્ધે કુવલયાપીડવધો નામ ત્રિચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ

આ રીતે શ્રીમદ્ ભાગવત મહાપુરાણના દશમ સ્કંધના પૂર્વાર્ધમાં 'કુવલયાપીડના વધ' નામે ત્રેતાલીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.

ચાણૂરમુષ્ટિકાદીનાં મલ્લાનાં નિધનં કંસસ્ય વધશ્ચ - શ્રીશુક ઉવાચ - ( અનુષ્ટુપ્ ) એવં ચર્ચિતસઙ્‌કલ્પો ભગવાન્ મધુસૂદનઃ । આસસાદાથ ચણૂરં મુષ્ટિકં રોહિણીસુતઃ

શ્રીશુકદેવજી બોલ્યા: આમ, ભગવાન મધુસૂદનનો સંકલ્પ પૂર્ણ થયો અને તેઓ રોહિણીપુત્ર સાથે ચાણૂર અને મુષ્ટિક પાસે પહોંચ્યા.

હસ્તાભ્યાં હસ્તયોર્બદ્ધ્વા પદ્ભ્યામેવ ચ પાદયોઃ । વિચકર્ષતુરન્યોન્યં પ્રસહ્ય વિજિગીષયા

હાથને હાથમાં અને પગને પગમાં ફસાવીને, બંને જીતવાની ઈચ્છાથી એકબીજાને જોરથી ખેંચવા લાગ્યા.

અરત્ની દ્વે અરત્નિભ્યાં જાનુભ્યાં ચૈવ જાનુની । શિરઃ શીર્ષ્ણોરસોરસ્તૌ અન્યોન્યં અભિજઘ્નતુઃ

બન્નેએ એકબીજાને મુક્કા, ઘૂંટણ અને માથાથી માર્યા, તેમજ છાતી અને ખભા સાથે પણ અથડાયા.

પરિભ્રામણવિક્ષેપ પરિરમ્ભાવપાતનૈઃ । ઉત્સર્પણાપસર્પણૈઃ ચાન્યોન્યં પ્રત્યરુન્ધતામ્

ઘૂમવું, છલકપટ, ભેટી જવું, ફેંકી દેવું, આગળ વધવું અને પાછળ હટવું—આ રીતે બન્નેએ સતત એકબીજાનો સામનો કર્યો.

ઉત્થાપનૈરુન્નયનૈઃ ચાલનૈઃ સ્થાપનૈરપિ । પરસ્પરં જિગીષન્તૌ અપચક્રતુરાત્મનઃ

ઉઠાવવું, ઊંચકવું, હલાવવું અને જકડી રાખવું—આ રીતે બંનેએ પોતાનું આખું બળ લગાવીને એકબીજાને હરાવવાનો પ્રયાસ કર્યો.

તદ્બલાબલવદ્ યુદ્ધં સમેતાઃ સર્વયોષિતઃ । ઊચુઃ પરસ્પરં રાજન્ સાનુકમ્પા વરૂથશઃ

રાજા, એ મલ્લયુદ્ધમાં બળ અને નિર્બળતાનું દર્શન કરીને ત્યાં ભેગી થયેલી બધી સ્ત્રીઓ સમૂહમાં દયાભાવથી એકબીજાને વાતો કરવા લાગી.

મહાનયં બતાધર્મ એષાં રાજસભાસદામ્ । યે બલાબલવદ્ યુદ્ધં રાજ્ઞોઽન્વિચ્છન્તિ પશ્યતઃ

અરે, રાજાસભાના સભ્યોમાં કેટલું મોટું અણ્યાય છે! રાજાની સામે જ બળવાન અને નિર્બળ વચ્ચેનું યુદ્ધ કરાવવું એ તો અયોગ્ય છે.

ક્વ વજ્રસારસર્વાઙ્‌ગૌ મલ્લૌ શૈલેન્દ્રસન્નિભૌ । ક્વ ચાતિસુકુમારાઙ્‌ગૌ કિશોરૌ નાપ્તયૌવનૌ

જ્યાં મલ્લો વીજળી જેવી કઠોર કાયાવાળા અને પર્વત સમાન છે, ત્યાં આ બે કિશોર તો બહુ જ કોમળ શરીરવાળા અને હજુ યુવાનીમાં પણ નથી આવ્યા.

ધર્મવ્યતિક્રમો હ્યસ્ય સમાજસ્ય ધ્રુવં ભવેત્ । યત્રાધર્મઃ સમુત્તિષ્ઠેત્ ન સ્થેયં તત્ર કર્હિચિત્

નિશ્ચિત છે કે, આ સભામાં ધર્મભંગ થશે, કેમ કે જ્યાં અધીર્મ ઊભો થાય, ત્યાં ક્યારેય રહેવું જોઈએ નહીં.

ન સભાં પ્રવિશેત્ પ્રાજ્ઞઃ સભ્યદોષાન્ અનુસ્મરન્ । અબ્રુવન્ વિબ્રુવન્નજ્ઞો નરઃ કિલ્બિષમશ્નુતે

સમજદાર માણસે સભ્યોના દોષ યાદ રાખીને એવી સભામાં ક્યારેય ન જવું જોઈએ; બોલે કે ચૂપ રહે—અજ્ઞાન માણસ તો પાપ જ ભોગવે છે.

વલ્ગતઃ શત્રુમભિતઃ કૃષ્ણસ્ય વદનામ્બુજમ્ । વીક્ષ્યતાં શ્રમવાર્યુપ્તં પદ્મકોશમિવામ્બુભિઃ

શત્રુ સામે ઊભેલા કૃષ્ણના કમળ જેવા ચહેરા પર મહેનતથી પડેલું પસીનુ જુઓ, જાણે કમળની કળી પર પાણીની બૂંદો પડી હોય.

કિં ન પશ્યત રામસ્ય મુખમાતામ્રલોચનમ્ । મુષ્ટિકં પ્રતિ સામર્ષં હાસસંરમ્ભશોભિતમ્

તમને કેમ રામનું તે લાલ લાલ આંખોવાળું ચહેરું, મુષ્ટિક સામે ગુસ્સાથી પણ હસતાં સુંદર દેખાતું છે, એ કેમ નહીં દેખાય છે?

( વસંતતિલકા ) પુણ્યા બત વ્રજભુવો યદયં નૃલિઙ્‌ગ ગૂઢઃ પુરાણપુરુષો વનચિત્રમાલ્યઃ । ગાઃ પાલયન્સહબલઃ ક્વણયંશ્ચ વેણું વિક્રીદયાઞ્ચતિ ગિરિત્રરમાર્ચિતાઙ્‌ઘ્રિઃ

વ્રજની ધરતી ખરેખર ધન્ય છે, જ્યાં આ પુરાતન પુરુષ માનવરૂપે છુપાઈને, વનફૂલોની વણેલી વણમાલા પહેરી, બલરામ સાથે ગાયો ચરાવે છે, વાંસળી વગાડે છે, અને જેના પગ પર પર્વતપતિની પ્રિયાએ પણ વંદન કર્યું છે, એ અહીં અનેક રમતોમાં આનંદ કરે છે.

ગોપ્યસ્તપઃ કિમચરન્ યદમુષ્ય રૂપં લાવણ્યસારમસમોર્ધ્વમનન્યસિદ્ધમ્ । દૃગ્ભિઃ પિબન્ત્યનુસવાભિનવં દુરાપમ્ એકાન્તધામ યશસઃ શ્રીય ઐશ્વરસ્ય

વ્રજની ગોપીઓએ કયાંક તો એવા પુણ્યકર્મ કર્યા હશે કે તેમને એ અનન્ય, સર્વસુંદર, દરેક ક્ષણે નવાઈ લાગે એવું રૂપ જોવાનું મળ્યું છે, જે પામવું બહુ જ મુશ્કેલ છે અને જે યશ, વૈભવ અને શ્રીનું એકમાત્ર નિવાસસ્થાન છે; અને એ સૌ પોતાની આંખોથી એ રૂપ પી જાય છે.

યા દોહનેઽવહનને મથનોપલેપ પ્રેઙ્‌ખેઙ્‌ખનાર્ભરુદિતો-ક્ષણમાર્જનાદૌ । ગાયન્તિ ચૈનમનુરક્તધિયોઽશ્રુકણ્ઠ્યો ધન્યા વ્રજસ્ત્રિય ઉરુક્રમચિત્તયાનાઃ

વ્રજની સ્ત્રીઓ ખરેખર ધન્ય છે, જેનું મન મહાપ્રભુમાં લીન છે; દૂધ દોહતી, ગાયના લેદ એકઠું કરતી, મથણી ચલાવતી, માટી લપસતી, બાળકોને ઝુલાવતી કે ઘર સાફ કરતી—કોઈ પણ કામ કરતી હોય ત્યારે પણ, તેઓ રડતાં ગળે એના ગીત ગાય છે.

પ્રાતર્વ્રજાદ્ વ્રજત આવિશતશ્ચ સાયં ગોભિઃ સમં ક્વણયતોઽસ્ય નિશમ્ય વેણુમ્ । નિર્ગમ્ય તૂર્ણમબલાઃ પથિ ભૂરિપુણ્યાઃ પશ્યન્તિ સસ્મિતમુખં સદયાવલોકમ્

પ્રભાતે ગાયોને લઇને ચરવા જતાં કે સાંજે પાછા આવતાં, જ્યારે તે વાંસળી વગાડે છે, ત્યારે એ પુણ્યશાળી યુવતીઓ તરત જ રસ્તા પર આવી જાય છે અને એનું હસતું ચહેરું અને દયાભરી નજરો જોવા માટે ઉત્સુક રહે છે.

( અનુષ્ટુપ્ ) એવં પ્રભાષમાણાસુ સ્ત્રીષુ યોગેશ્વરો હરિઃ । શત્રું હન્તું મનશ્ચક્રે ભગવાન્ ભરતર્ષભ

જ્યારે એ સ્ત્રીઓ આવી રીતે વાતો કરી રહી હતી, ત્યારે યોગેશ્વર હરિએ મનમાં પોતાના શત્રુને સંહારવાનો નિશ્ચય કર્યો.

સભયાઃ સ્ત્રીગિરઃ શ્રુત્વા પુત્રસ્નેહશુચાઽઽતુરૌ । પિતરૌ અન્વતપ્યેતાં પુત્રયોરબુધૌ બલમ્

સ્ત્રીઓની ભયભરી વાતો સાંભળી, પુત્રપ્રેમ અને દુઃખથી પીડાતા માતા-પિતા પોતાના બંને પુત્રોની શક્તિ જાણ્યા વિના ખૂબ જ ચિંતિત થયા.

તૈસ્તૈર્નિયુદ્ધવિધિભિઃ વિવિધૈરચ્યુતેતરૌ । યુયુધાતે યથાન્યોન્યં તથૈવ બલમુષ્ટિકૌ

અચ્યૂત અને તેનો પ્રતિસ્પર્ધી, તેમજ બલ અને મુષ્ટિક, બંનેએ વિવિધ મલ્લયુદ્ધની રીતો વડે એકબીજાની સામે યુદ્ધ કર્યું.

ભગવદ્ગાત્રનિષ્પાતૈઃ વજ્રનીષ્પેષનિષ્ઠુરૈઃ । ચાણૂરો ભજ્યમાનાઙ્‌ગો મુહુર્ગ્લાનિમવાપ હ

પ્રભુના અંગોના ઘા વીજળીના ઘસારા જેટલા કઠોર હતા, એથી ચાણૂરનું શરીર વારંવાર પલળી ગયું અને તે થાકી ગયો.

સ શ્યેનવેગ ઉત્પત્ય મુષ્ટીકૃત્ય કરાવુભૌ । ભગવન્તં વાસુદેવં ક્રુદ્ધો વક્ષસ્યબાધત

પંખી જેવી ઝડપથી ચાણૂરે ઉછળી, બંને મુઠ્ઠી બાંધી અને ગુસ્સાથી વાસુદેવને છાતી પર ઘા માર્યો.

નાચલત્ તત્પ્રહારેણ માલાહત ઇવ દ્વિપઃ । બાહ્વોર્નિગૃહ્ય ચાણૂરં બહુશો ભ્રામયન્ હરિઃ

એ ઘા પર પણ તે હલ્યો નહીં, જાણે ફૂલની માળા વાગે તો હાથીને કશું ન થાય; પછી હરિએ ચાણૂરના હાથ પકડીને તેને ઘણી વાર ઘુમાવ્યો.

ભૂપૃષ્ઠે પોથયામાસ તરસા ક્ષીણ જીવિતમ્ । વિસ્રસ્તાકલ્પકેશસ્રગ્ ઇન્દ્રધ્વજ ઇવાપતત્

પછી તેણે ચાણૂરને જોરથી જમીન પર ફેંકી દીધો, તેનું જીવન લગભગ છૂટી ગયું; વાળ અને ફૂલોની માળા છૂટી પડી, અને તે ઇન્દ્રના ધ્વજ જેવો જમીન પર પડી ગયો.