શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

એતૌ ભગવતઃ સાક્ષાત્ હરેર્નારાયણસ્ય હિ । અવતીર્ણાવિહાંશેન વસુદેવસ્ય વેશ્મનિ

આ બંને તો ખરેખર ભગવાન હરિ, નારાયણના અવતાર છે, જે વસુદેવના ઘરમાં ભાગરૂપે અવતર્યા છે.

એષ વૈ કિલ દેવક્યાં જાતો નીતશ્ચ ગોકુલમ્ । કાલમેતં વસન્ ગૂઢો વવૃધે નન્દવેશ્મનિ

આ તો દેવકીના ગર્ભમાં જન્મ્યો, પછી ગોકુલમાં લઈ જવાયો અને ત્યાં નંદના ઘરમાં છુપાઈને આ સમય સુધી રહ્યો અને મોટો થયો.

પૂતનાનેન નીતાન્તં ચક્રવાતશ્ચ દાનવઃ । અર્જુનૌ ગુહ્યકઃ કેશી ધેનુકોઽન્યે ચ તદ્વિધાઃ

એના દ્વારા પૂતના મરી ગઈ, ચક્રવાત નામનો દાનવ પણ સંહારાયો, ગુહ્યક અર્જુન, કેશી, ધેનુક અને બીજા એવા દાનવો પણ નાશ પામ્યા.

ગાવઃ સપાલા એતેન દાવાગ્નેઃ પરિમોચિતાઃ । કાલિયો દમિતઃ સર્પ ઇન્દ્રશ્ચ વિમદઃ કૃતઃ

એના દ્વારા ગાયો અને ગોપાલો જંગલની આગમાંથી બચી ગયા, કાળિય નામનો સાપ દમાયો અને ઇન્દ્રનો અહંકાર તૂટી ગયો.

સપ્તાહમેકહસ્તેન ધૃતોઽદ્રિપ્રવરોઽમુના । વર્ષવાતાશનિભ્યશ્ચ પરિત્રાતં ચ ગોકુલમ્

એણે એક હાથથી સાત દિવસ સુધી મોટો પર્વત ઊંચક્યો અને વરસાદ, પવન અને વીજળીથી ગોકુલને બચાવ્યું.

ગોપ્યોઽસ્ય નિત્યમુદિત હસિતપ્રેક્ષણં મુખમ્ । પશ્યન્ત્યો વિવિધાંસ્તાપાન્ તરન્તિ સ્માશ્રમં મુદા

ગોપીઓ એના હમેશા હસતાં અને નજર કરતાં ચહેરા જોતી, તો બધા પ્રકારના દુઃખ અને થાકને આનંદથી પાર કરી જતી.

વદન્ત્યનેન વંશોઽયં યદોઃ સુબહુવિશ્રુતઃ । શ્રિયં યશો મહત્વં ચ લપ્સ્યતે પરિરક્ષિતઃ

લોકો કહે છે કે એના દ્વારા યદુ વંશ, જે પહેલેથી જ પ્રસિદ્ધ છે, એ હવે વધુ ધન, યશ અને મહાનતા પામશે, કારણ કે એનું રક્ષણ થશે.

અયં ચાસ્યાગ્રજઃ શ્રીમાન્ રામઃ કમલલોચનઃ । પ્રલમ્બો નિહતો યેન વત્સકો યે બકાદયઃ

અને આ એનો મોટો ભાઈ છે, શ્રીમંત રામ, કમળ જેવી આંખો ધરાવનાર, જેના દ્વારા પ્રલંબ, વત્સક, બક અને બીજા દાનવો મારાયા.

જનેષ્વેવં બ્રુવાણેષુ તૂર્યેષુ નિનદત્સુ ચ । કૃષ્ણરામૌ સમાભાષ્ય ચાણૂરો વાક્યમબ્રવીત્

જ્યારે લોકો આવી વાતો કરી રહ્યા હતા અને વાદ્યયંત્રો વાગી રહ્યા હતા, ત્યારે ચાણૂરએ કૃષ્ણ અને રામને આ રીતે સંબોધન કર્યું.

હે નન્દસૂનો હે રામ ભવન્તૌ વીરસંમતૌ । નિયુદ્ધકુશલૌ શ્રુત્વા રાજ્ઞાઽઽહૂતૌ દિદૃક્ષુણા

હે નંદનંદન, હે રામ, તમે બંને વીર તરીકે માન્ય છો, મલ્લયુદ્ધમાં કુશળ છો, અને રાજાએ તમને જોઈને બોલાવ્યા છે.

પ્રિયં રાજ્ઞઃ પ્રકુર્વત્યઃ શ્રેયો વિન્દન્તિ વૈ પ્રજાઃ । મનસા કર્મણા વાચા વિપરીત મતોઽન્યથા

જ્યારે રાજાની ઈચ્છા પૂરી થાય છે, ત્યારે પ્રજાને સુખ મળે છે—વિચારથી, કર્મથી અને વાણીથી; અને એના વિરુદ્ધ હોય તો એવું માનવામાં આવે છે.

નિત્યં પ્રમુદિતા ગોપા વત્સપાલા યથા સ્ફુટમ્ । વનેષુ મલ્લયુદ્ધેન ક્રીડન્તશ્ચારયન્તિ ગાઃ

ગોપાલો અને વત્સપાલો હંમેશા ખુશખુશાલ, ખુલ્લેઆમ વનમાં ગાય ચરાવતા મલ્લયુદ્ધ રમતા.

તસ્માદ્ રાજ્ઞઃ પ્રિયં યૂયં વયં ચ કરવામ હે । ભૂતાનિ નઃ પ્રસીદન્તિ સર્વભૂતમયો નૃપઃ

મિત્રો, ચાલો આપણે રાજાને પ્રસન્ન કરે એવું કરીએ, કેમ કે રાજા બધા જીવમાં વસે છે. જ્યારે રાજા ખુશ થાય, ત્યારે બધા જીવ પણ આપણાથી ખુશ થાય છે.

તન્નિશમ્યાબ્રવીત્ કૃષ્ણો દેશકાલોચિતં વચઃ । નિયુદ્ધમાત્મનોઽભીષ્ટં મન્યમાનોઽભિનન્દ્ય ચ

આ સાંભળીને કૃષ્ણે સમયે અને સ્થળે યોગ્ય એવી વાત કરી અને પોતાને મનગમતું મલ્લયુદ્ધ સ્વીકારી આનંદ વ્યક્ત કર્યો.

પ્રજા ભોજપતેરસ્ય વયં ચાપિ વનેચરાઃ । કરવામ પ્રિયં નિત્યં તન્નઃ પરમનુગ્રહઃ

અમે રાજા ભોજના પ્રજાજન અને અમે જંગલવાસી, સૌએ રાજાને ખુશ કરે એવું હંમેશા કરીએ, એ જ અમારો સૌથી મોટો લાભ છે.

બાલા વયં તુલ્યબલૈઃ ક્રીડિષ્યામો યથોચિતમ્ । ભવેન્નિયુદ્ધં માધર્મઃ સ્પૃશેન્મલ્લ સભાસદઃ

અમે તો બાળકો છીએ, અને અમારા જેટલા જ બળવાળા સાથે રમીએ છીએ, યોગ્ય રીતે મલ્લયુદ્ધ થાય જેથી મલ્લસભાના લોકો અમને દોષ ન આપે.

ચાણૂર ઉવાચ - ન બાલો ન કિશોરસ્ત્વં બલશ્ચ બલિનાં વરઃ । લીલયેભો હતો યેન સહસ્રદ્વિપસત્ત્વભૃત્

ચાણૂર બોલ્યો: તું ન તો બાળક છે, ન તો કિશોર; તું બળવાનોમાં શ્રેષ્ઠ છે. તારી રમતમાં જેણે હજાર હાથીઓ જેટલું બળ ધરાવતું હતું, એવો મહાબળવાન હાથી પણ માર્યો ગયો.

તસ્માદ્ ભવદ્ભ્યાં બલિભિઃ યોદ્ધવ્યં નાનયોઽત્ર વૈ । મયિ વિક્રમ વાર્ષ્ણેય બલેન સહ મુષ્ટિકઃ

એટલે હવે તમારે બળવાનો સાથે જ યુદ્ધ કરવું પડશે, અહીંથી બચવાનો કોઈ રસ્તો નથી. મુષ્ટિક બલરામ સાથે લડે અને હું, વૃષ્ણિવંશી, તારી સાથે બળ અજમાવું.

ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં સંહિતાયાં દશમસ્કન્ધે પૂર્વાર્ધે કુવલયાપીડવધો નામ ત્રિચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ

આ રીતે શ્રીમદ્ ભાગવત મહાપુરાણના દશમ સ્કંધના પૂર્વાર્ધમાં 'કુવલયાપીડના વધ' નામે ત્રેતાલીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.

ચાણૂરમુષ્ટિકાદીનાં મલ્લાનાં નિધનં કંસસ્ય વધશ્ચ - શ્રીશુક ઉવાચ - ( અનુષ્ટુપ્ ) એવં ચર્ચિતસઙ્‌કલ્પો ભગવાન્ મધુસૂદનઃ । આસસાદાથ ચણૂરં મુષ્ટિકં રોહિણીસુતઃ

શ્રીશુકદેવજી બોલ્યા: આમ, ભગવાન મધુસૂદનનો સંકલ્પ પૂર્ણ થયો અને તેઓ રોહિણીપુત્ર સાથે ચાણૂર અને મુષ્ટિક પાસે પહોંચ્યા.

હસ્તાભ્યાં હસ્તયોર્બદ્ધ્વા પદ્ભ્યામેવ ચ પાદયોઃ । વિચકર્ષતુરન્યોન્યં પ્રસહ્ય વિજિગીષયા

હાથને હાથમાં અને પગને પગમાં ફસાવીને, બંને જીતવાની ઈચ્છાથી એકબીજાને જોરથી ખેંચવા લાગ્યા.

અરત્ની દ્વે અરત્નિભ્યાં જાનુભ્યાં ચૈવ જાનુની । શિરઃ શીર્ષ્ણોરસોરસ્તૌ અન્યોન્યં અભિજઘ્નતુઃ

બન્નેએ એકબીજાને મુક્કા, ઘૂંટણ અને માથાથી માર્યા, તેમજ છાતી અને ખભા સાથે પણ અથડાયા.

પરિભ્રામણવિક્ષેપ પરિરમ્ભાવપાતનૈઃ । ઉત્સર્પણાપસર્પણૈઃ ચાન્યોન્યં પ્રત્યરુન્ધતામ્

ઘૂમવું, છલકપટ, ભેટી જવું, ફેંકી દેવું, આગળ વધવું અને પાછળ હટવું—આ રીતે બન્નેએ સતત એકબીજાનો સામનો કર્યો.

ઉત્થાપનૈરુન્નયનૈઃ ચાલનૈઃ સ્થાપનૈરપિ । પરસ્પરં જિગીષન્તૌ અપચક્રતુરાત્મનઃ

ઉઠાવવું, ઊંચકવું, હલાવવું અને જકડી રાખવું—આ રીતે બંનેએ પોતાનું આખું બળ લગાવીને એકબીજાને હરાવવાનો પ્રયાસ કર્યો.

તદ્બલાબલવદ્ યુદ્ધં સમેતાઃ સર્વયોષિતઃ । ઊચુઃ પરસ્પરં રાજન્ સાનુકમ્પા વરૂથશઃ

રાજા, એ મલ્લયુદ્ધમાં બળ અને નિર્બળતાનું દર્શન કરીને ત્યાં ભેગી થયેલી બધી સ્ત્રીઓ સમૂહમાં દયાભાવથી એકબીજાને વાતો કરવા લાગી.

મહાનયં બતાધર્મ એષાં રાજસભાસદામ્ । યે બલાબલવદ્ યુદ્ધં રાજ્ઞોઽન્વિચ્છન્તિ પશ્યતઃ

અરે, રાજાસભાના સભ્યોમાં કેટલું મોટું અણ્યાય છે! રાજાની સામે જ બળવાન અને નિર્બળ વચ્ચેનું યુદ્ધ કરાવવું એ તો અયોગ્ય છે.

ક્વ વજ્રસારસર્વાઙ્‌ગૌ મલ્લૌ શૈલેન્દ્રસન્નિભૌ । ક્વ ચાતિસુકુમારાઙ્‌ગૌ કિશોરૌ નાપ્તયૌવનૌ

જ્યાં મલ્લો વીજળી જેવી કઠોર કાયાવાળા અને પર્વત સમાન છે, ત્યાં આ બે કિશોર તો બહુ જ કોમળ શરીરવાળા અને હજુ યુવાનીમાં પણ નથી આવ્યા.

ધર્મવ્યતિક્રમો હ્યસ્ય સમાજસ્ય ધ્રુવં ભવેત્ । યત્રાધર્મઃ સમુત્તિષ્ઠેત્ ન સ્થેયં તત્ર કર્હિચિત્

નિશ્ચિત છે કે, આ સભામાં ધર્મભંગ થશે, કેમ કે જ્યાં અધીર્મ ઊભો થાય, ત્યાં ક્યારેય રહેવું જોઈએ નહીં.

ન સભાં પ્રવિશેત્ પ્રાજ્ઞઃ સભ્યદોષાન્ અનુસ્મરન્ । અબ્રુવન્ વિબ્રુવન્નજ્ઞો નરઃ કિલ્બિષમશ્નુતે

સમજદાર માણસે સભ્યોના દોષ યાદ રાખીને એવી સભામાં ક્યારેય ન જવું જોઈએ; બોલે કે ચૂપ રહે—અજ્ઞાન માણસ તો પાપ જ ભોગવે છે.