શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

વૃતૌ ગોપૈઃ કતિપયૈઃ બલદેવજનાર્દનૌ । રઙ્‌ગં વિવિશતૂ રાજન્ ગજદન્તવરાયુધૌ

થોડાક ગોપાલો સાથે, બલદેવ અને જનાર્દન, હાથીના દાંત હથિયાર તરીકે લઈ, રાજા, મેદાનમાં પ્રવેશ્યા.

( શાર્દૂલવિક્રીડિત ) મલ્લાનામશનિર્નૃણાં નરવરઃ સ્ત્રીણાં સ્મરો મૂર્તિમાન્ । ગોપાનાં સ્વજનોઽસતાં ક્ષિતિભુજાં શાસ્તા સ્વપિત્રોઃ શિશુઃ । મૃત્યુર્ભોજપતેર્વિરાડવિદુષાં તત્ત્વં પરં યોગિનાં । વૃષ્ણીનાં પરદેવતેતિ વિદિતો રઙ્‌ગં ગતઃ સાગ્રજઃ

( અનુષ્ટુપ્ ) હતં કુવલયાપીડં દૃષ્ટ્વા તાવપિ દુર્જયૌ । કંસો મનસ્વ્યપિ તદા ભૃશમુદ્વિવિજે નૃપ

રાજા, જ્યારે કુવલયાપીડ મારાયો તે જોઈને, એ બે અજેય પણ—even મનથી દૃઢ કંસ પણ ખૂબ ગભરાઈ ગયો.

( મિશ્ર ) તૌ રેજતૂ રઙ્‌ગગતૌ મહાભુજૌ વિચિત્રવેષાભરણસ્રગમ્બરૌ । યથા નટાવુત્તમવેષધારિણૌ મનઃ ક્ષિપન્તૌ પ્રભયા નિરીક્ષતામ્

એ બંને ભાઈઓ, વિશાળ ભુજાવાળા, રંગમંચમાં આવ્યા ત્યારે અનેક પ્રકારના વસ્ત્રો, આભૂષણો, હાર અને વસ્ત્રોથી શોભતા, જાણે શ્રેષ્ઠ નટો પોતાની ભાત ભજવે છે એમ, પોતાની તેજથી બધાની દૃષ્ટિ ખેંચી લીધી.

નિરીક્ષ્ય તાવુત્તમપૂરુષૌ જના મઞ્ચસ્થિતા નાગરરાષ્ટ્રકા નૃપ । પ્રહર્ષવેગોત્કલિતેક્ષણાનનાઃ પપુર્ન તૃપ્તા નયનૈસ્તદાનનમ્

રાજા, જ્યારે એ બે ઉત્તમ પુરુષોને જોઈને, મંચ પર બેઠેલા શહેર અને ગામના લોકોના આંખો અને ચહેરા આનંદથી ઝળહળ્યા, અને એના ચહેરા જોવામાં તેમની આંખો તૃપ્ત જ ન થઈ.

( અનુષ્ટુપ્ ) પિબન્ત ઇવ ચક્ષુર્ભ્યાં લિહન્ત ઇવ જિહ્વયા । જિઘ્રન્ત ઇવ નાસાભ્યાં શ્લિષ્યન્ત ઇવ બાહુભિઃ

એ લોકો જાણે આંખોથી પી રહ્યા હોય, જીભથી ચાટી રહ્યા હોય, નાકથી સુઘી રહ્યા હોય અને હાથથી ચાંપીને લાડી રહ્યા હોય એમ લાગતું હતું.

ઊચુઃ પરસ્પરં તે વૈ યથાદૃષ્ટં યથાશ્રુતમ્ । તદ્ રૂપગુણમાધુર્ય પ્રાગલ્ભ્યસ્મારિતા ઇવ

એ લોકો એકબીજાને જોઈને અને સાંભળીને, એના રૂપ, ગુણ, મીઠાશ અને ધૈર્યને યાદ કરતાં વાતો કરવા લાગ્યા, જાણે ફરીથી યાદ આવી ગયું હોય એમ.

એતૌ ભગવતઃ સાક્ષાત્ હરેર્નારાયણસ્ય હિ । અવતીર્ણાવિહાંશેન વસુદેવસ્ય વેશ્મનિ

આ બંને તો ખરેખર ભગવાન હરિ, નારાયણના અવતાર છે, જે વસુદેવના ઘરમાં ભાગરૂપે અવતર્યા છે.

એષ વૈ કિલ દેવક્યાં જાતો નીતશ્ચ ગોકુલમ્ । કાલમેતં વસન્ ગૂઢો વવૃધે નન્દવેશ્મનિ

આ તો દેવકીના ગર્ભમાં જન્મ્યો, પછી ગોકુલમાં લઈ જવાયો અને ત્યાં નંદના ઘરમાં છુપાઈને આ સમય સુધી રહ્યો અને મોટો થયો.

પૂતનાનેન નીતાન્તં ચક્રવાતશ્ચ દાનવઃ । અર્જુનૌ ગુહ્યકઃ કેશી ધેનુકોઽન્યે ચ તદ્વિધાઃ

એના દ્વારા પૂતના મરી ગઈ, ચક્રવાત નામનો દાનવ પણ સંહારાયો, ગુહ્યક અર્જુન, કેશી, ધેનુક અને બીજા એવા દાનવો પણ નાશ પામ્યા.

ગાવઃ સપાલા એતેન દાવાગ્નેઃ પરિમોચિતાઃ । કાલિયો દમિતઃ સર્પ ઇન્દ્રશ્ચ વિમદઃ કૃતઃ

એના દ્વારા ગાયો અને ગોપાલો જંગલની આગમાંથી બચી ગયા, કાળિય નામનો સાપ દમાયો અને ઇન્દ્રનો અહંકાર તૂટી ગયો.

સપ્તાહમેકહસ્તેન ધૃતોઽદ્રિપ્રવરોઽમુના । વર્ષવાતાશનિભ્યશ્ચ પરિત્રાતં ચ ગોકુલમ્

એણે એક હાથથી સાત દિવસ સુધી મોટો પર્વત ઊંચક્યો અને વરસાદ, પવન અને વીજળીથી ગોકુલને બચાવ્યું.

ગોપ્યોઽસ્ય નિત્યમુદિત હસિતપ્રેક્ષણં મુખમ્ । પશ્યન્ત્યો વિવિધાંસ્તાપાન્ તરન્તિ સ્માશ્રમં મુદા

ગોપીઓ એના હમેશા હસતાં અને નજર કરતાં ચહેરા જોતી, તો બધા પ્રકારના દુઃખ અને થાકને આનંદથી પાર કરી જતી.

વદન્ત્યનેન વંશોઽયં યદોઃ સુબહુવિશ્રુતઃ । શ્રિયં યશો મહત્વં ચ લપ્સ્યતે પરિરક્ષિતઃ

લોકો કહે છે કે એના દ્વારા યદુ વંશ, જે પહેલેથી જ પ્રસિદ્ધ છે, એ હવે વધુ ધન, યશ અને મહાનતા પામશે, કારણ કે એનું રક્ષણ થશે.

અયં ચાસ્યાગ્રજઃ શ્રીમાન્ રામઃ કમલલોચનઃ । પ્રલમ્બો નિહતો યેન વત્સકો યે બકાદયઃ

અને આ એનો મોટો ભાઈ છે, શ્રીમંત રામ, કમળ જેવી આંખો ધરાવનાર, જેના દ્વારા પ્રલંબ, વત્સક, બક અને બીજા દાનવો મારાયા.

જનેષ્વેવં બ્રુવાણેષુ તૂર્યેષુ નિનદત્સુ ચ । કૃષ્ણરામૌ સમાભાષ્ય ચાણૂરો વાક્યમબ્રવીત્

જ્યારે લોકો આવી વાતો કરી રહ્યા હતા અને વાદ્યયંત્રો વાગી રહ્યા હતા, ત્યારે ચાણૂરએ કૃષ્ણ અને રામને આ રીતે સંબોધન કર્યું.

હે નન્દસૂનો હે રામ ભવન્તૌ વીરસંમતૌ । નિયુદ્ધકુશલૌ શ્રુત્વા રાજ્ઞાઽઽહૂતૌ દિદૃક્ષુણા

હે નંદનંદન, હે રામ, તમે બંને વીર તરીકે માન્ય છો, મલ્લયુદ્ધમાં કુશળ છો, અને રાજાએ તમને જોઈને બોલાવ્યા છે.

પ્રિયં રાજ્ઞઃ પ્રકુર્વત્યઃ શ્રેયો વિન્દન્તિ વૈ પ્રજાઃ । મનસા કર્મણા વાચા વિપરીત મતોઽન્યથા

જ્યારે રાજાની ઈચ્છા પૂરી થાય છે, ત્યારે પ્રજાને સુખ મળે છે—વિચારથી, કર્મથી અને વાણીથી; અને એના વિરુદ્ધ હોય તો એવું માનવામાં આવે છે.

નિત્યં પ્રમુદિતા ગોપા વત્સપાલા યથા સ્ફુટમ્ । વનેષુ મલ્લયુદ્ધેન ક્રીડન્તશ્ચારયન્તિ ગાઃ

ગોપાલો અને વત્સપાલો હંમેશા ખુશખુશાલ, ખુલ્લેઆમ વનમાં ગાય ચરાવતા મલ્લયુદ્ધ રમતા.

તસ્માદ્ રાજ્ઞઃ પ્રિયં યૂયં વયં ચ કરવામ હે । ભૂતાનિ નઃ પ્રસીદન્તિ સર્વભૂતમયો નૃપઃ

મિત્રો, ચાલો આપણે રાજાને પ્રસન્ન કરે એવું કરીએ, કેમ કે રાજા બધા જીવમાં વસે છે. જ્યારે રાજા ખુશ થાય, ત્યારે બધા જીવ પણ આપણાથી ખુશ થાય છે.

તન્નિશમ્યાબ્રવીત્ કૃષ્ણો દેશકાલોચિતં વચઃ । નિયુદ્ધમાત્મનોઽભીષ્ટં મન્યમાનોઽભિનન્દ્ય ચ

આ સાંભળીને કૃષ્ણે સમયે અને સ્થળે યોગ્ય એવી વાત કરી અને પોતાને મનગમતું મલ્લયુદ્ધ સ્વીકારી આનંદ વ્યક્ત કર્યો.

પ્રજા ભોજપતેરસ્ય વયં ચાપિ વનેચરાઃ । કરવામ પ્રિયં નિત્યં તન્નઃ પરમનુગ્રહઃ

અમે રાજા ભોજના પ્રજાજન અને અમે જંગલવાસી, સૌએ રાજાને ખુશ કરે એવું હંમેશા કરીએ, એ જ અમારો સૌથી મોટો લાભ છે.

બાલા વયં તુલ્યબલૈઃ ક્રીડિષ્યામો યથોચિતમ્ । ભવેન્નિયુદ્ધં માધર્મઃ સ્પૃશેન્મલ્લ સભાસદઃ

અમે તો બાળકો છીએ, અને અમારા જેટલા જ બળવાળા સાથે રમીએ છીએ, યોગ્ય રીતે મલ્લયુદ્ધ થાય જેથી મલ્લસભાના લોકો અમને દોષ ન આપે.

ચાણૂર ઉવાચ - ન બાલો ન કિશોરસ્ત્વં બલશ્ચ બલિનાં વરઃ । લીલયેભો હતો યેન સહસ્રદ્વિપસત્ત્વભૃત્

ચાણૂર બોલ્યો: તું ન તો બાળક છે, ન તો કિશોર; તું બળવાનોમાં શ્રેષ્ઠ છે. તારી રમતમાં જેણે હજાર હાથીઓ જેટલું બળ ધરાવતું હતું, એવો મહાબળવાન હાથી પણ માર્યો ગયો.

તસ્માદ્ ભવદ્ભ્યાં બલિભિઃ યોદ્ધવ્યં નાનયોઽત્ર વૈ । મયિ વિક્રમ વાર્ષ્ણેય બલેન સહ મુષ્ટિકઃ

એટલે હવે તમારે બળવાનો સાથે જ યુદ્ધ કરવું પડશે, અહીંથી બચવાનો કોઈ રસ્તો નથી. મુષ્ટિક બલરામ સાથે લડે અને હું, વૃષ્ણિવંશી, તારી સાથે બળ અજમાવું.

ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં સંહિતાયાં દશમસ્કન્ધે પૂર્વાર્ધે કુવલયાપીડવધો નામ ત્રિચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ

આ રીતે શ્રીમદ્ ભાગવત મહાપુરાણના દશમ સ્કંધના પૂર્વાર્ધમાં 'કુવલયાપીડના વધ' નામે ત્રેતાલીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.

ચાણૂરમુષ્ટિકાદીનાં મલ્લાનાં નિધનં કંસસ્ય વધશ્ચ - શ્રીશુક ઉવાચ - ( અનુષ્ટુપ્ ) એવં ચર્ચિતસઙ્‌કલ્પો ભગવાન્ મધુસૂદનઃ । આસસાદાથ ચણૂરં મુષ્ટિકં રોહિણીસુતઃ

શ્રીશુકદેવજી બોલ્યા: આમ, ભગવાન મધુસૂદનનો સંકલ્પ પૂર્ણ થયો અને તેઓ રોહિણીપુત્ર સાથે ચાણૂર અને મુષ્ટિક પાસે પહોંચ્યા.

હસ્તાભ્યાં હસ્તયોર્બદ્ધ્વા પદ્ભ્યામેવ ચ પાદયોઃ । વિચકર્ષતુરન્યોન્યં પ્રસહ્ય વિજિગીષયા

હાથને હાથમાં અને પગને પગમાં ફસાવીને, બંને જીતવાની ઈચ્છાથી એકબીજાને જોરથી ખેંચવા લાગ્યા.

અરત્ની દ્વે અરત્નિભ્યાં જાનુભ્યાં ચૈવ જાનુની । શિરઃ શીર્ષ્ણોરસોરસ્તૌ અન્યોન્યં અભિજઘ્નતુઃ

બન્નેએ એકબીજાને મુક્કા, ઘૂંટણ અને માથાથી માર્યા, તેમજ છાતી અને ખભા સાથે પણ અથડાયા.