શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

બ્રાહ્મણ ઉવાચ - કિં બ્રવીમિ ઋષે દુઃખં પૂર્વપાપેન સંચિતમ્ । મદીયાઃ પૂર્વજાસ્તોયં કવોષ્ણં ઉપભુઞ્જતે

બ્રાહ્મણે કહ્યું: ઋષિ, હું શું કહું, પહેલાંના પાપથી જમાયેલું દુઃખ છે. મારા પૂર્વજ ઠંડા પાણીના બદલે ગરમ પાણી પીવે છે.

મદ્દત્તં નૈવ ગૃહ્ણન્તિ પ્રીત્યા દેવા દ્વિજાતયઃ । પ્રજાદુઃખેન શૂન્યોઽહં પ્રાણાન્ ત્યક્તું ઇહાગતઃ

મારા દાન દેવતાઓ કે દ્વિજોને આનંદથી સ્વીકારાતા નથી. સંતાનના દુઃખથી ખાલી થઈ, હું અહીં જીવ છોડવા આવ્યો છું.

ધિક્ જીવિતં પ્રજાહીનં ધિક્ ગૃહં ચ પ્રજાં વિના । ધિક્ ધનં ચાનપત્યસ્ય ધિક્કુલં સંતતિં વિના

સંતાન વિના જીવન વ્યર્થ છે, સંતાન વગરનું ઘર પણ વ્યર્થ છે. જેને સંતાન નથી, તેનું ધન વ્યર્થ છે, અને વંશ પણ વ્યર્થ છે.

પાલ્યતે યા મયા ધેનુઃ સા વન્ધ્યા સર્વથા ભવેત્ । યો મયા રોપિતો વૃક્ષઃ સોઽપિ વન્ધ્યત્વમાશ્રયેત્

જે ગાય હું પાળું છું, તે બાંઝ રહે છે. જે વૃક્ષ હું વાવું છું, તે પણ ફળ આપતું નથી.

યત્ફલં મદ્‌ગૃહાયાતં તચ્ચ શીઘ્રં વિનશ્યતિ । નિર્ભાગ્યસ્યાનપત્યસ્ય કિમતો જીવિતેન મે

મારા ઘરમાં જે ફળ આવે છે, તે પણ તરત બગડી જાય છે. હું દુર્ભાગી અને સંતાન વિના છું, તો મને આવું જીવન શેના માટે?

ઇત્યુક્ત્વા સ રુરોદોચ્ચૈઃ તત્પાર્શ્વં દુઃખપીડિતઃ । તદા તસ્ય યતેશ્ચિત્તે કરુણાભૂત્ ગરીયસી

આવું કહી, તે દુઃખથી પીડાઈ, સંન્યાસીના બાજુએ ઊંચે રડવા લાગ્યો. ત્યારે એ યતિના હૃદયમાં મોટી કરુણા જાગી.

તદ્‌ભાલાક્ષરમાલાં ચ વાચમાયાસ યોગવાન્ । સર્વં જ્ઞાત્વા યતિઃ પશ્ચાત્ વિપ્રં ઊચે સવિસ્તરમ્

પછી યતિએ પોતાના યોગબળથી અને ભાળ પરના અક્ષરમાળાથી બધું જાણી, બ્રાહ્મણને વિગતે કહ્યું.

યતિરુવાચ - મુઞ્ચ અજ્ઞાનં પ્રજારૂપં બલિષ્ઠા કર્મણો ગતિઃ । વિવેકં તુ સમાસાદ્ય ત્યજ સંસારવાસનામ્

યતિએ કહ્યું: સંતાનની આશા રૂપ અજ્ઞાન છોડ. કર્મની ગતિ બહુ જ મજબૂત છે. સમજ મેળવી, સંસારની ઇચ્છા ત્યજી દે.

શ્રુણુ વિપ્ર મયા તેઽદ્ય પ્રારબ્ધં તુ વિલોકિતમ્ । સપ્તજન્માવધિ તવ પુત્રો નૈવ ચ નૈવ ચ

બ્રાહ્મણ, આજે મેં તારો ભાગ્ય જોઈ લીધું છે: સાત જન્મ સુધી તને પુત્ર નહીં મળે, ક્યારેય નહીં.

સંતતેઃ સગરો દુઃખં અવાપ અઙ્‌ગઃ પુરા તથા । રે મુઞ્ચાદ્ય કુટુમ્બાશાં સંન્યાસે સર્વથા સુખમ્

પહેલાં અંગરાજ સગરને પણ સંતાન માટે દુઃખ ભોગવવું પડ્યું હતું. હવે તું કુટુંબની આશા છોડ, સંન્યાસમાં સર્વે રીતે સુખ છે.

બ્રાહ્મણ ઉવાચ - વિવેકેન ભવેત્કિં મે પુત્રં દેહિ બલાદપિ । નો ચેત્ ત્યજામ્યહં પ્રાણાન્ ત્વદગ્રે શોકમૂર્છિતઃ

બ્રાહ્મણે કહ્યું: સમજથી મને શું ફાયદો? તું મને પુત્ર આપ, ભલે જબરદસ્તીથી આપ. નહિતર હું તારા સામે દુઃખથી જીવ ત્યજી દઈશ.

પુત્રાદિસુખહીનોઽયં સંન્યાસઃ શુષ્ક એવ હિ । ગૃહસ્થઃ સરસો લોકે પુત્રપૌત્રસમન્વિતઃ

પુત્રાદિ સુખ વિના સંન્યાસ સૂકો જ છે. ઘરસ્થ, પુત્ર-પૌત્રથી ઘેરાયેલો, દુનિયામાં જીવંત રહે છે.

ઇતિ વિપ્રાગ્રહં દૃષ્ટ્વા પ્રાબ્રવીત્ સ તપોધનઃ । ચિત્રકેતુર્ગતઃ કષ્ટં વિધિલેખવિમાર્જનાત્

બ્રાહ્મણના આગ્રહ જોઈ, તે તપસ્વીએ કહ્યું: ચિત્રકેતુએ પણ ભાગ્યની રેખા મિટાવીને ઘણું દુઃખ ભોગવ્યું હતું.

ન યાસ્યસિ સુખં પુત્રાત્ યથા દૈવહતોદ્યમઃ । અતો હઠેન યુક્તોઽસિ હ્યર્થિનં કિં વદામ્યહમ્

તને પુત્રથી સુખ નહીં મળે, કારણ કે ભાગ્ય વિરુદ્ધ પ્રયત્ન નિષ્ફળ જાય છે. તું એટલો હઠી છે, તો હવે હું તને શું કહું?

તસ્યાગ્રહં સમાલોક્ય ફલમેકં સ દત્તવાન્ । ઇદં ભક્ષય પત્ન્યા ત્વં તતઃ પુત્રો ભવિષ્યતિ

તેના મનમાં સંકોચ જોઈને, તેણે એક ફળ આપ્યું અને કહ્યું: 'આ તું તારી પત્ની સાથે ખા, પછી તને દીકરો થશે.'

સત્યં શૌચં દયા દાનં એકભક્તં તુ ભોજનમ્ । વર્ષાવધિ સ્ત્રિયા કાર્યં તેન પુત્રોઽતિનિર્મલઃ

સત્ય, પવિત્રતા, દયા, દાન અને દિવસમાં એક જ વાર ભોજન—આ બધું સ્ત્રીએ એક વર્ષ સુધી પાળવું જોઈએ; આવું કરવાથી દીકરો બહુ શુદ્ધ જન્મશે.

એવમુક્ત્વા યયૌ યોગી વિપ્રસ્તુ ગૃહમાગતઃ । પત્ન્યાઃ પાણૌ ફલં દત્ત્વા સ્વયં યાતસ્તુ કુત્રચિત્

આ રીતે કહીને યોગી ચાલ્યો ગયો અને બ્રાહ્મણ પોતાના ઘરે પાછો આવ્યો; તેણે ફળ પત્નીના હાથમાં મૂક્યું અને પછી પોતે ક્યાંક ચાલ્યો ગયો.

તરુણી કુટિલા તસ્ય સખ્યગ્રે ચ રુરોદ હ । અહો ચિન્તા મમોત્પન્ના ફલં ચાહં ન ભક્ષ્યયે

યુવાન અને ચાલાક સ્ત્રી પોતાની સખીઓ સામે રડી પડી અને બોલી: 'હાય! મને બહુ ચિંતાએ ઘેરી લીધી છે; હું આ ફળ ખાઈશ નહીં.'

ફલભક્ષેણ ગર્ભઃ સ્યાદ્ ગર્ભેણ ઉદરવૃદ્ધિતા । સ્વલ્પભક્ષં તતોઽશક્તિઃ ગૃહકાર્યં કથં ભવેત્

'ફળ ખાવાથી મને સંતાન રહેશે; પછી પેટ વધશે; ઓછું ખાઈશ તો તાકાત નહીં રહે—પછી ઘરનું કામ કેમ સંભાળીશ?'

દૈવાદ્ ધાટી વ્રજેદ્‌ગ્રામે પલાયેદ્‌ગર્ભિણી કથમ્ । શુકવત્ નિવસેત્ ગર્ભઃ તં કુક્ષેઃ કથમુત્સૃજેત્

'યાદિ ક્યારેક ગામમાં કરવેરો વસૂલવા આવેછે, તો ગર્ભવતી સ્ત્રી કેવી રીતે ભાગી શકે? અને જો ગર્ભ તો તોતા જેવો રહી જાય, તો હું તેને પેટમાંથી કેવી રીતે કાઢી શકું?'

તિર્યક્ ચેદાગતો ગર્ભઃ તદા મે મરણં ભવેત્ । પ્રસૂતૌ દારુણં દુઃખં સુકુમારી કથં સહે

'જો બાળક આડું જન્મે તો મારું મરણ નિશ્ચિત છે; પ્રસૂતિમાં તો બહુ દુઃખ થાય છે—હું તો નાજુક છું, એ બધું કેમ સહન કરી શકું?'

મન્દાયાં મયિ સર્વસ્વં નનાન્દા સંહરેત્ તદા । સત્યશૌચાદિનિયમો દુરારાધ્યઃ સ દૃશ્યતે

'હું ધીમી રહીશ તો મારી સહપત્ની બધું લઈ જશે; સત્ય, પવિત્રતા વગેરે નિયમો પાળવા બહુ જ મુશ્કેલ લાગે છે.'

લાલને પાલને દુઃખં પ્રસૂતાયાશ્ચ વર્તતે । વન્ધ્યા વા વિધવા નારી સુખિની ચેતિ મે મતિઃ

'બાળકને ઉછેરવામાં અને સંભાળવામાં પણ દુઃખ છે, અને પ્રસૂતિમાં પણ સ્ત્રીને દુઃખ થાય છે; મારા મનમાં તો વંધ્યા કે વિધવા સ્ત્રી જ ખુશ રહે છે.'

એવં કુતર્કયોગેન તત્ફલં નૈવ ભક્ષિતમ્ । પત્યા પૃષ્ટં ફલં ભુક્તં ભુક્તં ચેતિ તયેરિતમ્

આવી ખોટી દલીલોથી તેણે ફળ ખાધું જ નહીં; પતિએ પૂછ્યું ત્યારે તેણે કહ્યું, 'હું ખાઈ લીધું, ખાઈ લીધું.'

એકદા ભગિની તસ્યાઃ તદ્‌ગૃહઃ સ્વેચ્છયાઽઽગતા । તદગ્રે કથિતં સર્વં ચિન્તેયં મહતી હિ મે

એક વખત તેની બહેન પોતાની મરજીથી ઘરે આવી; તેની સામે તેણે બધું કહેલું, 'મારે તો બહુ મોટી ચિંતા છે.'

દુર્બલા તેન દુઃખેન હ્યનુજે કરવાણિ કિમ્ । સાબ્રવીત્ મમ ગર્ભોસ્તિ તં દાસ્યામિ પ્રસૂતિતઃ

'હું તો આ દુઃખથી કમજોર થઈ ગઈ છું—હવે શું કરું, બહેન?' ત્યારે બહેન બોલી, 'હું ગર્ભવતી છું; બાળક થાય પછી તને આપી દઈશ.'

તાવત્કાલં સગર્ભેવ ગુપ્તા તિષ્ઠ ગૃહે સુખમ્ । વિત્તં ત્વં મત્પતેર્યચ્છ સ તે દાસ્યતિ બાલકમ્

'એટલાં સુધી તું પણ ગર્ભવતી હોવાનું દેખાડીને ઘરમાં ખુશીથી રહી; મારા પતિને થોડીક સંપત્તિ આપજે, તો તે તને બાળક આપી દેશે.'

ષણ્માસિકો મૃતો બાલ ઇતિ લોકો વદિષ્યતિ । તં બાલં પોષયિષ્યામિ નિત્યમાગત્ય તે ગૃહે

'લોકો કહેશે કે બાળક છઠ્ઠા મહિને મરી ગયો; હું રોજ તારા ઘરે આવીને એ બાળકને ઉછેરીશ.'

ફલમર્પય ધેન્વૈ ત્વં પરીક્ષાર્થં તુ સામ્પ્રતમ્ । તત્ તદ્ આચરિતં સર્વં તથૈવ સ્ત્રીસ્વભાવતઃ

'હવે પરીક્ષા માટે એ ફળ ગાયને ખવડાવ; બધી વાત એમ જ થઈ, જેમ સ્ત્રીનું સ્વભાવ હોય છે.'