શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

કંસઃ પરિવૃતોઽમાત્યૈ રાજમઞ્ચ ઉપાવિશત્ । મણ્ડલેશ્વરમધ્યસ્થો હૃદયેન વિદૂયતા

કંસ પોતાના મંત્રીઓથી ઘેરાયેલો, પ્રદેશના રાજાઓની વચ્ચે રાજમંચ પર બેઠો, પણ તેનું હૃદય ગભરાયેલું હતું.

વાદ્યમાનેસુ તૂર્યેષુ મલ્લતાલોત્તરેષુ ચ । મલ્લાઃ સ્વલઙ્‌કૃતાઃ દૃપ્તાઃ સોપાધ્યાયાઃ સમાવિશન્

જ્યારે વાદ્યો અને નગારા વાગી રહ્યા હતા, ત્યારે મલ્લો સુંદર રીતે સજાઈને, ગર્વભેર અને પોતાના ગુરુઓ સાથે પ્રવેશ્યા.

ચાણૂરો મુષ્ટિકઃ કૂતઃ શલસ્તોશલ એવ ચ । ત આસેદુરુપસ્થાનં વલ્ગુવાદ્યપ્રહર્ષિતાઃ

ચાણૂર, મુષ્ટિક, કૂટ, શલ અને તોશલ—all મંચ પર આવ્યા, મીઠા સંગીતથી આનંદિત થઈને.

નન્દગોપાદયો ગોપા ભોજરાજસમાહુતાઃ । નિવેદિતોપાયનાસ્તે એકસ્મિન્ મઞ્ચ આવિશન્

નંદજી અને અન્ય ગોપાલો, ભોજરાજ દ્વારા બોલાવાયા પછી, પોતાના ભેટો અર્પણ કરી એક જ મંચ પર એકઠા બેઠા.

ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં સંહિતાયાં દશમસ્કન્ધે પૂર્વાર્ધે મલ્લરઙોપવર્ણનં નામ દ્વિચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ

આ રીતે શ્રીમદ્ ભાગવત મહાપુરાણના દશમ સ્કંધના પહેલાના ભાગમાં 'મલ્લયુદ્ધના મેદાનનું વર્ણન' નામે બાવનમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.

કુવલયાપીડવધઃ; ભગવતો મલ્લશાખાયાં પ્રવેશઃ; ચાણૂરેણસહ સંવાદશ્ચ - શ્રીશુક ઉવાચ - ( અનુષ્ટુપ્ ) અથ કૃષ્ણશ્ચ રામશ્ચ કૃતશૌચૌ પરન્તપ । મલ્લદુન્દુભિનિર્ઘોષં શ્રુત્વા દ્રષ્ટુમુપેયતુઃ

શ્રીશુકદેવજી કહે છે: પછી કૃષ્ણ અને રામ, શૌચ કરીને, દુશ્મનોને હરાવનારા, મલ્લયુદ્ધના ઢોલના ગર્જન સાંભળી, તે જોવા માટે આવ્યા.

રઙ્‌ગદ્વારં સમાસાદ્ય તસ્મિન્ નાગમવસ્થિતમ્ । અપશ્યત્કુવલયાપીડં કૃષ્ણોઽમ્બષ્ઠપ્રચોદિતમ્

મેદાનના દ્વાર પાસે પહોંચીને કૃષ્ણએ જોયું કે કુવલયાપીડ નામનો હાથી, તેના સંભાળનારની today પર, ત્યાં ઊભો છે.

બદ્ધ્વા પરિકરં શૌરિઃ સમુહ્ય કુટિલાલકાન્ । ઉવાચ હસ્તિપં વાચા મેઘનાદગભીરયા

શૌરીએ પોતાનું કમરપટ્ટું બાંધી, વાળને એક તરફ કરી, મેઘ જેવી ઘેર અવાજે હાથીના સંભાળનારને કહ્યું.

અમ્બષ્ઠામ્બષ્ઠ માર્ગં નૌ દેહ્યપક્રમ મા ચિરમ્ । નો ચેત્સકુઞ્જરં ત્વાદ્ય નયામિ યમસાદનમ્

એ હાથીવાળા, અમને રસ્તો આપ અને વિલંબ ન કર; નહિંતર આજે હું તને અને તારા હાથીને યમલોકમાં મોકલી દઈશ.

એવં નિર્ભર્ત્સિતોઽમ્બષ્ઠઃ કુપિતઃ કોપિતં ગજમ્ । ચોદયામાસ કૃષ્ણાય કાલાન્તક યમોપમમ્

આવી રીતે ધમકાવાતા, હાથીવાળો ગુસ્સે થયો અને ક્રોધિત હાથીને, જે મૃત્યુ જેવો ભયાનક હતો, કૃષ્ણ સામે હંકારી દીધો.

કરીન્દ્રસ્તમભિદ્રુત્ય કરેણ તરસાગ્રહીત્ । કરાદ્ વિગલિતઃ સોઽમું નિહત્યાઙ્‌ઘ્રિષ્વલીયત

મોટા હાથીએ દોડીને કૃષ્ણને પોતાની સુંડથી જોરથી પકડી લીધો; પણ કૃષ્ણ તેની પકડમાંથી છટકી ગયા અને તેને માર્યો પછી તેના પગ નીચે ચાલ્યા ગયા.

સઙ્‌ક્રુદ્ધસ્તમચક્ષાણો ઘ્રાણદૃષ્ટિઃ સ કેશવમ્ । પરામૃશત્ પુષ્કરેણ સ પ્રસહ્ય વિનિર્ગતઃ

ક્રોધિત હાથીએ કૃષ્ણને નજર અને સુગંધથી ઓળખી, પોતાની સુંડથી સ્પર્શ કર્યો, પણ કૃષ્ણ તેની પકડમાંથી બચી ગયા.

પુચ્છે પ્રગૃહ્યાતિબલં ધનુષઃ પઞ્ચવિંશતિમ્ । વિચકર્ષ યથા નાગં સુપર્ણ ઇવ લીલયા

કૃષ્ણએ હાથીની પૂંછડી પકડી, તેને પચીસ ધનુષ જેટલું દોરી ખેંચ્યો, જેમ સુપર્ણ (ગરુડ) સાપને રમતમાં ખેંચે તેમ.

સ પર્યાવર્તમાનેન સવ્યદક્ષિણતોઽચ્યુતઃ । બભ્રામ ભ્રામ્યમાણેન ગોવત્સેનેવ બાલકઃ

અચ્યૂત કૃષ્ણએ હાથીને ક્યારે ડાબી તો ક્યારે જમણી તરફ ફેરવી, બાળક ગાયના વાછરડા સાથે રમે તેમ તેને ઘુમાવ્યું.

તતોઽભિમખમભ્યેત્ય પાણિનાઽઽહત્ય વારણમ્ । પ્રાદ્રવન્ પાતયામાસ સ્પૃશ્યમાનઃ પદે પદે

પછી કૃષ્ણ સીધો હાથી સામે ગયો, હાથથી તેને માર્યો, પગે પગે સ્પર્શ કરીને તેને લથડાવી દીધો.

સ ધાવન્ ક્રીડયા ભૂમૌ પતિત્વા સહસોત્થિતઃ । તં મત્વા પતિતં ક્રુદ્ધો દન્તાભ્યાં સોઽહનત્ ક્ષિતિમ્

હાથી રમતમાં દોડતો હતો, જમીન પર પડીને તરત ઊભો થયો; પોતાને પડેલું માની ગુસ્સામાં પોતાના દાંતથી જમીન પર માર્યો.

સ્વવિક્રમે પ્રતિહતે કુંજરેન્દ્રોઽત્યમર્ષિતઃ । ચોદ્યમાનો મહામાત્રૈઃ કૃષ્ણમભ્યદ્રવદ્ રુષા

જ્યારે તેની તાકાત નિષ્ફળ ગઈ, ત્યારે મોટો હાથી ખૂબ ગુસ્સે થયો અને સંભાળનારો દ્વારા ઉશ્કેરાઈ કૃષ્ણ પર તૂટી પડ્યો.

તમાપતન્તમાસાદ્ય ભગવાન્ મધુસૂદનઃ । નિગૃહ્ય પાણિના હસ્તં પાતયામાસ ભૂતલે

જ્યારે હાથી દોડતો આવ્યો, ત્યારે ભગવાન મધુસૂદને તેના હાથથી હાથીની સુંડ પકડી અને તેને જમીન પર પછાડી દીધો.

પતિતસ્ય પદાઽઽક્રમ્ય મૃગેન્દ્ર ઇવ લીલયા । દન્તમુત્પાટ્ય તેનેભં હસ્તિપાંશ્ચાહનદ્ધરિઃ

પડેલા હાથી પર, સિંહ રમે તેમ પગ મૂકીને, કૃષ્ણએ તેના દાંત ઉપાડી, એ દાંતથી હાથી અને તેના સંભાળનારને માર્યા.

મૃતકં દ્વિપમુત્સૃજ્ય દન્તપાણિઃ સમાવિશત્ । અંસન્યસ્તવિષાણોઽસૃઙ્‌ મદબિન્દુભિરઙ્‌કિતઃ । વિરૂઢસ્વેદકણિકા વદનામ્બુરુહો બભૌ

મૃત હાથીને ત્યાં જ છોડી, કૃષ્ણએ તેના દાંત હાથમાં લઈ, ખભા પર મૂકી, લોહી અને મધથી રંજાઈને, મુખ પર પસીનાના બિંદુઓ સાથે તેજસ્વી દેખાયા.

વૃતૌ ગોપૈઃ કતિપયૈઃ બલદેવજનાર્દનૌ । રઙ્‌ગં વિવિશતૂ રાજન્ ગજદન્તવરાયુધૌ

થોડાક ગોપાલો સાથે, બલદેવ અને જનાર્દન, હાથીના દાંત હથિયાર તરીકે લઈ, રાજા, મેદાનમાં પ્રવેશ્યા.

( શાર્દૂલવિક્રીડિત ) મલ્લાનામશનિર્નૃણાં નરવરઃ સ્ત્રીણાં સ્મરો મૂર્તિમાન્ । ગોપાનાં સ્વજનોઽસતાં ક્ષિતિભુજાં શાસ્તા સ્વપિત્રોઃ શિશુઃ । મૃત્યુર્ભોજપતેર્વિરાડવિદુષાં તત્ત્વં પરં યોગિનાં । વૃષ્ણીનાં પરદેવતેતિ વિદિતો રઙ્‌ગં ગતઃ સાગ્રજઃ

( અનુષ્ટુપ્ ) હતં કુવલયાપીડં દૃષ્ટ્વા તાવપિ દુર્જયૌ । કંસો મનસ્વ્યપિ તદા ભૃશમુદ્વિવિજે નૃપ

રાજા, જ્યારે કુવલયાપીડ મારાયો તે જોઈને, એ બે અજેય પણ—even મનથી દૃઢ કંસ પણ ખૂબ ગભરાઈ ગયો.

( મિશ્ર ) તૌ રેજતૂ રઙ્‌ગગતૌ મહાભુજૌ વિચિત્રવેષાભરણસ્રગમ્બરૌ । યથા નટાવુત્તમવેષધારિણૌ મનઃ ક્ષિપન્તૌ પ્રભયા નિરીક્ષતામ્

એ બંને ભાઈઓ, વિશાળ ભુજાવાળા, રંગમંચમાં આવ્યા ત્યારે અનેક પ્રકારના વસ્ત્રો, આભૂષણો, હાર અને વસ્ત્રોથી શોભતા, જાણે શ્રેષ્ઠ નટો પોતાની ભાત ભજવે છે એમ, પોતાની તેજથી બધાની દૃષ્ટિ ખેંચી લીધી.

નિરીક્ષ્ય તાવુત્તમપૂરુષૌ જના મઞ્ચસ્થિતા નાગરરાષ્ટ્રકા નૃપ । પ્રહર્ષવેગોત્કલિતેક્ષણાનનાઃ પપુર્ન તૃપ્તા નયનૈસ્તદાનનમ્

રાજા, જ્યારે એ બે ઉત્તમ પુરુષોને જોઈને, મંચ પર બેઠેલા શહેર અને ગામના લોકોના આંખો અને ચહેરા આનંદથી ઝળહળ્યા, અને એના ચહેરા જોવામાં તેમની આંખો તૃપ્ત જ ન થઈ.

( અનુષ્ટુપ્ ) પિબન્ત ઇવ ચક્ષુર્ભ્યાં લિહન્ત ઇવ જિહ્વયા । જિઘ્રન્ત ઇવ નાસાભ્યાં શ્લિષ્યન્ત ઇવ બાહુભિઃ

એ લોકો જાણે આંખોથી પી રહ્યા હોય, જીભથી ચાટી રહ્યા હોય, નાકથી સુઘી રહ્યા હોય અને હાથથી ચાંપીને લાડી રહ્યા હોય એમ લાગતું હતું.

ઊચુઃ પરસ્પરં તે વૈ યથાદૃષ્ટં યથાશ્રુતમ્ । તદ્ રૂપગુણમાધુર્ય પ્રાગલ્ભ્યસ્મારિતા ઇવ

એ લોકો એકબીજાને જોઈને અને સાંભળીને, એના રૂપ, ગુણ, મીઠાશ અને ધૈર્યને યાદ કરતાં વાતો કરવા લાગ્યા, જાણે ફરીથી યાદ આવી ગયું હોય એમ.

એતૌ ભગવતઃ સાક્ષાત્ હરેર્નારાયણસ્ય હિ । અવતીર્ણાવિહાંશેન વસુદેવસ્ય વેશ્મનિ

આ બંને તો ખરેખર ભગવાન હરિ, નારાયણના અવતાર છે, જે વસુદેવના ઘરમાં ભાગરૂપે અવતર્યા છે.

એષ વૈ કિલ દેવક્યાં જાતો નીતશ્ચ ગોકુલમ્ । કાલમેતં વસન્ ગૂઢો વવૃધે નન્દવેશ્મનિ

આ તો દેવકીના ગર્ભમાં જન્મ્યો, પછી ગોકુલમાં લઈ જવાયો અને ત્યાં નંદના ઘરમાં છુપાઈને આ સમય સુધી રહ્યો અને મોટો થયો.