શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

આત્મદેવઃ પુરે તસ્મિન્ સર્વવેદ વિશારદઃ । શ્રૌતસ્માર્તેષુ નિષ્ણાતો દ્વિતીય ઇવ ભાસ્કરઃ

એ નગરમાં આત્મદેવ નામનો, સર્વ વેદોમાં પારંગત, શ્રુતિ અને સ્મૃતિમાં નિષ્ણાત, જાણે બીજો સૂર્ય જ રહેતો હતો.

ભિક્ષુકો વિત્તવાન્ લોકે તત્પ્રિયા ધુન્ધુલી સ્મૃતા । સ્વવાક્યસ્થાપિકા નિત્યં સુન્દરી સુકુલોદ્‌ભવા

એ ભિક્ષુક, જગતમાં ધનવાન હતો; તેની પ્રિય પત્નીનું નામ ધુંધળી હતું, જે હંમેશા પોતાના વચન પર અડગ, સુંદર અને સજ્જન કુટુંબમાં જન્મેલી હતી.

લોકવાર્તારતા ક્રૂરા પ્રાયશો બહુજલ્પિકા । શૂરા ચ ગૃહકૃત્યેષુ કૃપણા કલહપ્રિયા

તે દુન્યાવિ હિતમાં રત, ક્રૂર, મોટાભાગે વાચાળ, ઘરકામમાં પારો, કંજૂસ અને ઝઘડાળુ હતી.

એવં નિવસતોઃ પ્રેમ્ણા દંપત્યો રમમાણયોઃ । અર્થાઃ કામાસ્તયોરાસન્ ન સુખાય ગૃહાદિકમ્

આ રીતે પતિ-પત્ની પ્રેમથી સાથે રહી આનંદ માણતા, તેમ છતાં ધન અને ઇચ્છાઓથી એમના ઘરમાં અને બીજા કામોમાં સુખ મળતું નહોતું.

પશ્ચાત્ ધર્માઃ સમારબ્ધાઃ તાભ્યાં સંતાનહેતવે । ગોભૂહિરણ્યવાસાંસિ દીનેભ્યો યચ્છતઃ સદા

પછી સંતાન માટે ધર્મકર્મ શરૂ કર્યા; ગાય, જમીન, સોનુ અને વસ્ત્રો ગરીબોને હંમેશા આપતા.

ધનાર્ધં ધર્મમાર્ગેણ તાભ્યાં નીતં તથાપિ ચ । ન પુત્રો નાપિ વા પુત્રી તતશ્ચિન્તાતુરો ભૃશમ્

એમણે પોતાનું અડધું ધન ધર્મમાર્ગે ખર્ચ્યું, છતાં ન તો પુત્ર થયો, ન પુત્રી; તેથી તેઓ ખૂબ ચિંતામાં પડી ગયા.

એકદા સ તુ દ્વિજો દુઃખાદ્ ગૃહં ત્યક્ત્વા વનં ગતઃ । મધ્યાહ્ને તૃષિતો જાતઃ તડાગં સમુપેયિવાન્

એક દિવસ એ દ્વિજ દુઃખી થઈ ઘર છોડી વનમાં ગયો. મધ્યાહ્ને તેને તરસ લાગી, તો તે તળાવ પાસે ગયો.

પીત્વા જલં નિષણ્ણસ્તુ પ્રજાદુઃખેન કર્શિતઃ । મુહૂર્તાદપિ તત્રૈવ સંન્યાસી કશ્ચિત્ આગતઃ

પાણી પીધા પછી, સંતાનના દુઃખથી દુર્બળ બની, ત્યાં બેસી ગયો. થોડા જ સમયમાં ત્યાં એક સંન્યાસી આવ્યા.

દૃષ્ટ્વા પીતજલં તં તુ વિપ્રો યાતસ્તદન્તિકમ્ । નત્વા ચ પાદયોસ્તસ્ય નિઃશ્વસન્ સંસ્થિતઃ પુરઃ

પાણી પીધેલો બ્રાહ્મણ તેમને જોઈને નજીક ગયો. તેમના પગે વંદન કરી, ઊભો રહીને ઊંડા ઉશ્કેરા સાથે શ્વાસ લીધો.

યતિરુવાચ - કથં રોદિષિ વિપ્ર ત્વં કા તે ચિન્તા બલીયસી । વદ ત્વં સત્વરમ્ મહ્યં સ્વસ્ય દુઃખસ્ય કારણમ્

યતિએ કહ્યું: બ્રાહ્મણ, તું કેમ રડે છે? તને કઈ મોટી ચિંતા છે? તારા દુઃખનું કારણ મને જલ્દી કહે.

બ્રાહ્મણ ઉવાચ - કિં બ્રવીમિ ઋષે દુઃખં પૂર્વપાપેન સંચિતમ્ । મદીયાઃ પૂર્વજાસ્તોયં કવોષ્ણં ઉપભુઞ્જતે

બ્રાહ્મણે કહ્યું: ઋષિ, હું શું કહું, પહેલાંના પાપથી જમાયેલું દુઃખ છે. મારા પૂર્વજ ઠંડા પાણીના બદલે ગરમ પાણી પીવે છે.

મદ્દત્તં નૈવ ગૃહ્ણન્તિ પ્રીત્યા દેવા દ્વિજાતયઃ । પ્રજાદુઃખેન શૂન્યોઽહં પ્રાણાન્ ત્યક્તું ઇહાગતઃ

મારા દાન દેવતાઓ કે દ્વિજોને આનંદથી સ્વીકારાતા નથી. સંતાનના દુઃખથી ખાલી થઈ, હું અહીં જીવ છોડવા આવ્યો છું.

ધિક્ જીવિતં પ્રજાહીનં ધિક્ ગૃહં ચ પ્રજાં વિના । ધિક્ ધનં ચાનપત્યસ્ય ધિક્કુલં સંતતિં વિના

સંતાન વિના જીવન વ્યર્થ છે, સંતાન વગરનું ઘર પણ વ્યર્થ છે. જેને સંતાન નથી, તેનું ધન વ્યર્થ છે, અને વંશ પણ વ્યર્થ છે.

પાલ્યતે યા મયા ધેનુઃ સા વન્ધ્યા સર્વથા ભવેત્ । યો મયા રોપિતો વૃક્ષઃ સોઽપિ વન્ધ્યત્વમાશ્રયેત્

જે ગાય હું પાળું છું, તે બાંઝ રહે છે. જે વૃક્ષ હું વાવું છું, તે પણ ફળ આપતું નથી.

યત્ફલં મદ્‌ગૃહાયાતં તચ્ચ શીઘ્રં વિનશ્યતિ । નિર્ભાગ્યસ્યાનપત્યસ્ય કિમતો જીવિતેન મે

મારા ઘરમાં જે ફળ આવે છે, તે પણ તરત બગડી જાય છે. હું દુર્ભાગી અને સંતાન વિના છું, તો મને આવું જીવન શેના માટે?

ઇત્યુક્ત્વા સ રુરોદોચ્ચૈઃ તત્પાર્શ્વં દુઃખપીડિતઃ । તદા તસ્ય યતેશ્ચિત્તે કરુણાભૂત્ ગરીયસી

આવું કહી, તે દુઃખથી પીડાઈ, સંન્યાસીના બાજુએ ઊંચે રડવા લાગ્યો. ત્યારે એ યતિના હૃદયમાં મોટી કરુણા જાગી.

તદ્‌ભાલાક્ષરમાલાં ચ વાચમાયાસ યોગવાન્ । સર્વં જ્ઞાત્વા યતિઃ પશ્ચાત્ વિપ્રં ઊચે સવિસ્તરમ્

પછી યતિએ પોતાના યોગબળથી અને ભાળ પરના અક્ષરમાળાથી બધું જાણી, બ્રાહ્મણને વિગતે કહ્યું.

યતિરુવાચ - મુઞ્ચ અજ્ઞાનં પ્રજારૂપં બલિષ્ઠા કર્મણો ગતિઃ । વિવેકં તુ સમાસાદ્ય ત્યજ સંસારવાસનામ્

યતિએ કહ્યું: સંતાનની આશા રૂપ અજ્ઞાન છોડ. કર્મની ગતિ બહુ જ મજબૂત છે. સમજ મેળવી, સંસારની ઇચ્છા ત્યજી દે.

શ્રુણુ વિપ્ર મયા તેઽદ્ય પ્રારબ્ધં તુ વિલોકિતમ્ । સપ્તજન્માવધિ તવ પુત્રો નૈવ ચ નૈવ ચ

બ્રાહ્મણ, આજે મેં તારો ભાગ્ય જોઈ લીધું છે: સાત જન્મ સુધી તને પુત્ર નહીં મળે, ક્યારેય નહીં.

સંતતેઃ સગરો દુઃખં અવાપ અઙ્‌ગઃ પુરા તથા । રે મુઞ્ચાદ્ય કુટુમ્બાશાં સંન્યાસે સર્વથા સુખમ્

પહેલાં અંગરાજ સગરને પણ સંતાન માટે દુઃખ ભોગવવું પડ્યું હતું. હવે તું કુટુંબની આશા છોડ, સંન્યાસમાં સર્વે રીતે સુખ છે.

બ્રાહ્મણ ઉવાચ - વિવેકેન ભવેત્કિં મે પુત્રં દેહિ બલાદપિ । નો ચેત્ ત્યજામ્યહં પ્રાણાન્ ત્વદગ્રે શોકમૂર્છિતઃ

બ્રાહ્મણે કહ્યું: સમજથી મને શું ફાયદો? તું મને પુત્ર આપ, ભલે જબરદસ્તીથી આપ. નહિતર હું તારા સામે દુઃખથી જીવ ત્યજી દઈશ.

પુત્રાદિસુખહીનોઽયં સંન્યાસઃ શુષ્ક એવ હિ । ગૃહસ્થઃ સરસો લોકે પુત્રપૌત્રસમન્વિતઃ

પુત્રાદિ સુખ વિના સંન્યાસ સૂકો જ છે. ઘરસ્થ, પુત્ર-પૌત્રથી ઘેરાયેલો, દુનિયામાં જીવંત રહે છે.

ઇતિ વિપ્રાગ્રહં દૃષ્ટ્વા પ્રાબ્રવીત્ સ તપોધનઃ । ચિત્રકેતુર્ગતઃ કષ્ટં વિધિલેખવિમાર્જનાત્

બ્રાહ્મણના આગ્રહ જોઈ, તે તપસ્વીએ કહ્યું: ચિત્રકેતુએ પણ ભાગ્યની રેખા મિટાવીને ઘણું દુઃખ ભોગવ્યું હતું.

ન યાસ્યસિ સુખં પુત્રાત્ યથા દૈવહતોદ્યમઃ । અતો હઠેન યુક્તોઽસિ હ્યર્થિનં કિં વદામ્યહમ્

તને પુત્રથી સુખ નહીં મળે, કારણ કે ભાગ્ય વિરુદ્ધ પ્રયત્ન નિષ્ફળ જાય છે. તું એટલો હઠી છે, તો હવે હું તને શું કહું?

તસ્યાગ્રહં સમાલોક્ય ફલમેકં સ દત્તવાન્ । ઇદં ભક્ષય પત્ન્યા ત્વં તતઃ પુત્રો ભવિષ્યતિ

તેના મનમાં સંકોચ જોઈને, તેણે એક ફળ આપ્યું અને કહ્યું: 'આ તું તારી પત્ની સાથે ખા, પછી તને દીકરો થશે.'

સત્યં શૌચં દયા દાનં એકભક્તં તુ ભોજનમ્ । વર્ષાવધિ સ્ત્રિયા કાર્યં તેન પુત્રોઽતિનિર્મલઃ

સત્ય, પવિત્રતા, દયા, દાન અને દિવસમાં એક જ વાર ભોજન—આ બધું સ્ત્રીએ એક વર્ષ સુધી પાળવું જોઈએ; આવું કરવાથી દીકરો બહુ શુદ્ધ જન્મશે.

એવમુક્ત્વા યયૌ યોગી વિપ્રસ્તુ ગૃહમાગતઃ । પત્ન્યાઃ પાણૌ ફલં દત્ત્વા સ્વયં યાતસ્તુ કુત્રચિત્

આ રીતે કહીને યોગી ચાલ્યો ગયો અને બ્રાહ્મણ પોતાના ઘરે પાછો આવ્યો; તેણે ફળ પત્નીના હાથમાં મૂક્યું અને પછી પોતે ક્યાંક ચાલ્યો ગયો.

તરુણી કુટિલા તસ્ય સખ્યગ્રે ચ રુરોદ હ । અહો ચિન્તા મમોત્પન્ના ફલં ચાહં ન ભક્ષ્યયે

યુવાન અને ચાલાક સ્ત્રી પોતાની સખીઓ સામે રડી પડી અને બોલી: 'હાય! મને બહુ ચિંતાએ ઘેરી લીધી છે; હું આ ફળ ખાઈશ નહીં.'

ફલભક્ષેણ ગર્ભઃ સ્યાદ્ ગર્ભેણ ઉદરવૃદ્ધિતા । સ્વલ્પભક્ષં તતોઽશક્તિઃ ગૃહકાર્યં કથં ભવેત્

'ફળ ખાવાથી મને સંતાન રહેશે; પછી પેટ વધશે; ઓછું ખાઈશ તો તાકાત નહીં રહે—પછી ઘરનું કામ કેમ સંભાળીશ?'