શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

ત્રય્યા ચ વિદ્યયા કેચિત્ ત્વાં વૈ વૈતાનિકા દ્વિજાઃ । યજન્તે વિતતૈર્યજ્ઞૈઃ નાનારૂપામરાખ્યયા

કેટલાક દ્વિજો, વૈદિક માર્ગે ચાલીને, ત્રણેય વેદ દ્વારા, વિવિધ પ્રકારના વિશાળ યજ્ઞો દ્વારા, અનેક રૂપ અને નામથી તમારી ઉપાસના કરે છે.

એકે ત્વાખિલકર્માણિ સન્ન્યસ્યોપશમં ગતાઃ । જ્ઞાનિનો જ્ઞાનયજ્ઞેન યજન્તિ જ્ઞાનવિગ્રહમ્

બીજાઓ, સર્વે કર્મો ત્યજીને અને શાંતિ પ્રાપ્ત કરીને, જ્ઞાનયજ્ઞ દ્વારા, જ્ઞાનમય સ્વરૂપ ધરાવતા તમને પૂજે છે.

અન્યે ચ સંસ્કૃતાત્માનો વિધિનાભિહિતેન તે । યજન્તિ ત્વન્મયાસ્ત્વાં વૈ બહુમૂર્ત્યેકમૂર્તિકમ્

અન્ય લોકો, મનથી શુદ્ધ થઈ અને વિધિ મુજબ, અનેક રૂપ ધરાવતા પણ એકરૂપ એવા, સર્વમાં વ્યાપેલા તમને પૂજે છે.

ત્વામેવાન્યે શિવોક્તેન માર્ગેણ શિવરૂપિણમ્ । બહ્વાચાર્યવિભેદેન ભગવન્ સમુપાસતે

બીજાઓ, શિવ દ્વારા બતાવેલા માર્ગે, અનેક આચાર્યોના ઉપદેશ પ્રમાણે, હે ભગવાન, તમને શિવરૂપે વિવિધ રીતે પૂજે છે.

સર્વ એવ યજન્તિ ત્વાં સર્વદેવમયેશ્વરમ્ । યેઽપ્યન્યદેવતાભક્તા યદ્યપ્યન્યધિયઃ પ્રભો

હકીકતમાં, બધા જ તમને, સર્વ દેવોમાં વ્યાપેલા ઈશ્વરને પૂજે છે—even જો તેઓ અન્ય દેવતાઓમાં ભક્તિ ધરાવે અને મન બીજે હોય, હે પ્રભુ.

યથાદ્રિપ્રભવા નદ્યઃ પર્જન્યાપૂરિતાઃ પ્રભો । વિશન્તિ સર્વતઃ સિન્ધું તદ્વત્ત્વાં ગતયોઽન્તતઃ

જેમ પર્વતોમાંથી નીકળેલી નદીઓ, વરસાદથી ભરાઈ, દરેક તરફથી સમુદ્રમાં મળે છે, તેમ સર્વે માર્ગો અંતે તમારી પાસે જ આવે છે.

સત્ત્વં રજસ્તમ ઇતિ ભવતઃ પ્રકૃતેર્ગુણાઃ । તેષુ હિ પ્રાકૃતાઃ પ્રોતા આબ્રહ્મસ્થાવરાદયઃ

સત્વ, રજ અને તમ—આ તમારી પ્રકૃતિના ગુણો છે; એમાં બ્રહ્માથી લઈને સ્થાવર સુધીના બધા જીવ જોડાયેલા છે.

( મિશ્ર ) તુભ્યં નમસ્તેઽસ્ત્વવિષક્તદૃષ્ટયે સર્વાત્મને સર્વધિયાં ચ સાક્ષિણે । ગુણપ્રવાહોઽયમવિદ્યયા કૃતઃ પ્રવર્તતે દેવનૃતિર્યગાત્મસુ

તમને નમન છે, હે સર્વના આત્મા, સર્વના મનના સાક્ષી, અનાસક્ત દૃષ્ટિવાળા; અજ્ઞાનથી ઉત્પન્ન થયેલો ગુણોના પ્રવાહ દેવ, મનુષ્ય અને પશુઓમાં પ્રવર્તે છે.

અગ્નિર્મુખં તેઽવનિરઙ્‌ઘ્રિરીક્ષણં સૂર્યો નભો નાભિરથો દિશઃ શ્રુતિઃ । દ્યૌઃ કં સુરેન્દ્રાસ્તવ બાહવોઽર્ણવાઃ કુક્ષિર્મરુત્ પ્રાણબલં પ્રકલ્પિતમ્

હે પ્રભુ, અગ્નિ તમારું મુખ છે, ધરતી તમારા પગ છે, સૂર્ય તમારી આંખ છે, આકાશ તમારું નાભિ છે, રથ તમારું હૃદય છે, દિશાઓ તમારા કાન છે, આકાશ તમારું માથું છે, ઇન્દ્ર અને દેવો તમારા હાથ છે, સમુદ્રો તમારો પેટ છે, પવન તમારો શ્વાસ છે અને બળ તમારી શક્તિરૂપે સ્થાપિત થયું છે.

રોમાણિ વૃક્ષૌષધયઃ શિરોરુહા । મેઘાઃ પરસ્યાસ્થિનખાનિ તેઽદ્રયઃ । નિમેષણં રાત્ર્યહની પ્રજાપતિઃ મેઢ્રસ્તુ વૃષ્ટિસ્તવ વીર્યમિષ્યતે

વૃક્ષો અને ઔષધિઓ તમારા શરીરના વાળ છે, તમારા માથાના વાળ વૃક્ષો જેવા છે, વાદળો તમારી હાડકીઓ અને નખ છે, પર્વતો તમારા દાંત છે, પળક ઝપકાવવું દિવસ-રાત છે, પ્રજાપતિ તમારો મન છે, વૃષ્ટિ તમારો પ્રજનન અંગ છે અને પુરૂષત્વ તમારું છે.

ત્વય્યવ્યયાત્મન્ પુરુષે પ્રકલ્પિતા લોકાઃ સપાલા બહુજીવસઙ્‌કુલાઃ । યથા જલે સઞ્જિહતે જલૌકસો ઽપ્યુદુમ્બરે વા મશકા મનોમયે

હે અવિનાશી આત્મા, તમારા અંદર બધા લોકો, તેમના રક્ષકો અને અનેક જીવજંતુઓ વસે છે, જેમ પાણીમાં જળચર ભેગા થાય છે, કે ઉડુંબરમાં માખીઓ ભેગી થાય છે, અથવા મનમાં વિચારો ઉદ્ભવે છે.

( અનુષ્ટુપ્ ) યાનિ યાનીહ રૂપાણિ ક્રીડનાર્થં બિભર્ષિ હિ । તૈરામૃષ્ટશુચો લોકા મુદા ગાયન્તિ તે યશઃ

હે પ્રભુ, તમે અહીં જે-જે રૂપો રમણ માટે ધારણ કરો છો, એ રૂપોથી બધા લોકોએ પાપ દૂર થાય છે અને આનંદપૂર્વક તમારી મહિમા ગાય છે.

નમઃ કારણમત્સ્યાય પ્રલયાબ્ધિચરાય ચ । હયશીર્ષ્ણે નમસ્તુભ્યં મધુકૈટભમૃત્યવે

પ્રથમ માછલી સ્વરૂપે, પ્રલયના પાણીમાં ફરનાર, તમને વંદન છે; ઘોડા વડાવાળાં સ્વરૂપ ધરાવનાર, મધુ અને કૈટભના સંહારક, તમને પણ વંદન છે.

અકૂપારાય બૃહતે નમો મન્દરધારિણે । ક્ષિત્યુદ્ધારવિહારાય નમઃ સૂકરમૂર્તયે

અપાર અને વિશાળ સ્વરૂપ ધરાવનાર, મન્દર પર્વતને ધારણ કરનાર, ધરતીને ઉંચકવામાં આનંદ માણનાર, વરાહ સ્વરૂપ ધરાવનાર, તમને વંદન છે.

નમસ્તેઽદ્ભુતસિંહાય સાધુલોકભયાપહ । વામનાય નમસ્તુભ્યં ક્રાન્તત્રિભુવનાય ચ

અદ્ભુત સિંહ સ્વરૂપ ધરાવનાર, સજ્જનોનો ભય દૂર કરનાર, તમને વંદન છે; ત્રણેય લોકમાં પગ મૂકી વિહાર કરનાર વામન સ્વરૂપ ધરાવનાર, તમને પણ વંદન છે.

નમો ભૃગૂણાં પતયે દૃપ્તક્ષત્રવનચ્છિદે । નમસ્તે રઘુવર્યાય રાવણાન્તકરાય ચ

ભૃગુઓના સ્વામી, અહંકારયુક્ત ક્ષત્રિયોના વિનાશક, તમને વંદન છે; રઘુવંશના શ્રેષ્ઠ, રાવણના સંહારક, તમને પણ વંદન છે.

નમસ્તે વાસુદેવાય નમઃ સઙ્‌કર્ષણાય ચ । પ્રદ્યુમ્નાયનિરુદ્ધાય સાત્વતાં પતયે નમઃ

વાસુદેવને વંદન, સંકર્ષણને વંદન; પ્રદ્યુમ્ન અને અનિરુદ્ધને વંદન, સાત્વત વંશના સ્વામી, તમને પણ વંદન છે.

નમો બુદ્ધાય શુદ્ધાય દૈત્યદાનવમોહિને । મ્લેચ્છપ્રાયક્ષત્રહન્ત્રે નમસ્તે કલ્કિરૂપિણે

શુદ્ધ બુદ્ધ સ્વરૂપ ધરાવનાર, દૈત્ય-દાનવોને મોહમાં પાડનાર, તમને વંદન છે; મ્લેચ્છ અને દુષ્ટ ક્ષત્રિયોના વિનાશક કલ્કિ સ્વરૂપ ધરાવનાર, તમને પણ વંદન છે.

ભગવન્ જીવલોકોઽયં મોહિતસ્તવ માયયા । અહં મમેત્યસદ્ગ્રાહો ભ્રામ્યતે કર્મવર્ત્મસુ

હે ભગવાન, આ જીવમાત્રની દુનિયા તમારી માયાથી મોહિત થઈ છે; 'હું' અને 'મારું' એવા ખોટા ભાનમાં પડી, કર્મના માર્ગે ભટકે છે.

અહં ચાત્માત્મજાગાર દારાર્થસ્વજનાદિષુ । ભ્રમામિ સ્વપ્નકલ્પેષુ મૂઢઃ સત્યધિયા વિભો

હું મૂર્ખ, શરીર, સંતાન, ઘર, ધન અને સગાં-વહાલાંમાં સત્ય માનીને ભટકું છું; હે પ્રભુ, સ્વપ્ન જેવી ભ્રાંતિઓમાં ફસાઈને એને સાચું માનું છું.

અનિત્યાનાત્મદુઃખેષુ વિપર્યયમતિર્હ્યહમ્ । દ્વન્દ્વારામસ્તમોવિષ્ટો ન જાને ત્વાત્મનઃ પ્રિયમ્

અસ્થિર, પરાયાં અને દુઃખદ વસ્તુઓમાં મમતા રાખી, દ્વંદ્વમાં ફસાઈ, અંધકારમાં ડૂબેલો છું; મને શું ખરેખર પ્રિય છે એ હું ઓળખતો જ નથી.

યથાબુધો જલં હિત્વા પ્રતિચ્છન્નં તદુદ્ભવૈઃ । અભ્યેતિ મૃગતૃષ્ણાં વૈ તદ્વત્ત્વાહં પરાઙ્‌મુખઃ

જેમ અજ્ઞાની માણસ વનસ્પતિઓથી છુપાયેલું પાણી છોડીને મૃગમરીચિકા પાછળ દોડે છે, તેમ હું પણ, હે પ્રભુ, તમારાથી મુખ ફેરવી, ભ્રમના પીછે દોડું છું.

નોત્સહેઽહં કૃપણધીઃ કામકર્મહતં મનઃ । રોદ્ધું પ્રમાથિભિશ્ચાક્ષૈઃ હ્રિયમાણમિતસ્તતઃ

હું દયનીય મનવાળો, કામના અને કર્મથી પરાજિત, મનને રોકી શકતો નથી; મારા મનને સંયમ કરવું મુશ્કેલ છે, કારણ કે ઇન્દ્રિયો તેને અહીં-ત્યાં ખેંચે છે.

( વસંતતિલકા ) સોઽહં તવાઙ્‌ઘ્ર્યુપગતોઽસ્મ્યસતાં દુરાપં તચ્ચાપ્યહં ભવદનુગ્રહ ઈશ મન્યે । પુંસો ભવેદ્ યર્હિ સંસરણાપવર્ગઃ ત્વય્યબ્જનાભ સદુપાસનયા મતિઃ સ્યાત્

હું તો તમારા પાવન ચરણોમાં આવી પહોંચ્યો છું, જે અયોગ્ય લોકોને મળતા નથી; હે ઈશ, આ પણ હું તમારો કૃપા માનું છું. જ્યારે મન તમારી સાચી ઉપાસનામાં લાગશે, ત્યારે જ મનુષ્યને જન્મમરણના ચક્રથી મુક્તિ મળે છે, હે કમળનાભ.

( અનુષ્ટુપ્ ) નમો વિજ્ઞાનમાત્રાય સર્વપ્રત્યયહેતવે । પુરુષેશપ્રધાનાય બ્રહ્મણેઽનન્તશક્તયે

શુદ્ધ ચૈતન્ય સ્વરૂપ, સર્વ નિશ્ચયના કારણ, પુરુષ અને પ્રકૃતિના સ્વામી, અનંત શક્તિ ધરાવનાર બ્રહ્મા, તમને વંદન છે.

નમસ્તે વાસુદેવાય સર્વભૂતક્ષયાય ચ । હૃષીકેશ નમસ્તુભ્યં પ્રપન્નં પાહિ માં પ્રભો

વાસુદેવને વંદન, સર્વ ભૂતોના વિનાશકને વંદન; હે હૃષીકેશ, તમને વંદન છે—હું શરણ આવી ગયો છું, હે પ્રભુ, મને રક્ષા કરો.

ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં સંહિતાયાં દશમસ્કન્ધે પૂર્વાર્ધે અક્રૂરસ્તુતિર્નામ ચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ

આ રીતે શ્રીમદ્ ભાગવત મહાપુરાણના દશમ સ્કંધના પૂર્વાર્ધમાં 'અકૃૂરની સ્તુતિ' નામે ચાળીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.

રામકૃષ્ણયોર્મથુરાયાં પ્રવેશઃ; રજકવધઃ વાયકમાલાકારયોરનુગ્રહેણં ચ શ્રીશુક ઉવાચ - ( અનુષ્ટુપ્ ) સ્તુવતસ્તસ્ય ભગવાન્ દર્શયિત્વા જલે વપુઃ । ભૂયઃ સમાહરત્ કૃષ્ણો નટો નાટ્યમિવાત્મનઃ

શ્રીશુકદેવજી બોલ્યા: જયારે અકૃૂર ભગવાનની સ્તુતિ કરી રહ્યા હતા, ત્યારે કૃષ્ણે જળમાં પોતાનું રૂપ દર્શાવ્યું અને પછી, જેમ નટ નાટક પૂરુ કરે છે તેમ, એ રૂપ પાછું ખેંચી લીધું.

સોઽપિ ચાન્તર્હિતં વીક્ષ્ય જલાદ્ ઉન્મજ્જ્ય સત્વરઃ । કૃત્વા ચાવશ્યકં સર્વં વિસ્મિતો રથમાગમત્

જ્યારે એ રૂપ અદૃશ્ય થયું, ત્યારે અકૃૂર જળમાંથી ઝડપથી બહાર આવ્યા, જરૂરી કાર્યો પૂરાં કર્યા અને આશ્ચર્યચકિત થઈને રથ પાસે પાછા ગયા.