શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

અન્યાશ્ચ તદનુધ્યાન નિવૃત્તાશેષવૃત્તયઃ । નાભ્યજાનન્ ઇમં લોકં આત્મલોકં ગતા ઇવ

બીજી કેટલીક ગોપીઓ તો કૃષ્ણના વિચારમાં એટલી લીન થઈ ગઈ હતી કે પોતાના બધા કામકાજ ભૂલી ગઈ હતી, જાણે આ દુનિયામાં રહી જતી ન હોય, પણ પોતાના અંતરજગતમાં વિહરી રહી હોય.

સ્મરન્ત્યશ્ચાપરાઃ શૌરેઃ અનુરાગસ્મિતેરિતાઃ । હૃદિસ્પૃશશ્ચિત્રપદા ગિરઃ સંમુમુહુઃ સ્ત્રિયઃ

બીજી સ્ત્રીઓએ શૌરીના પ્રેમભર્યા સ્મિત અને મીઠા શબ્દોને યાદ કરીને, મનથી મોહાઈ ગઈ હતી; એની રંગીન વાતો, જે હૃદયને સ્પર્શી ગઈ હતી, એમને ગૂંચવી નાખતી હતી.

ગતિં સુલલિતાં ચેષ્ટાં સ્નિગ્ધહાસાવલોકનમ્ । શોકાપહાનિ નર્માણિ પ્રોદ્દામચરિતાનિ ચ

એમને એની મનમોહક ચાલ, હલનચલન, પ્રેમાળ સ્મિત અને નજર, દુઃખ દૂર કરી દેતી મજાક અને રમૂજી કૃત્યો બધું યાદ આવતું હતું.

ચિન્તયન્ત્યો મુકુન્દસ્ય ભીતા વિરહકાતરાઃ । સમેતાઃ સઙ્‌ઘશઃ પ્રોચુઃ અશ્રુમુખ્યોઽચ્યુતાશયાઃ

મુકુન્દને યાદ કરતાં, વિયોગના ભયથી વ્યાકુળ અને ડરી ગયેલી એ સ્ત્રીઓ જૂથમાં ભેગી થઈ, આંખોમાં આંસુ સાથે, અચ્યૂતના પ્રેમથી ભરેલા હૃદયથી વાતો કરતી હતી.

શ્રીગોપ્ય ઊચુઃ - ( મિશ્ર ) અહો વિધાતસ્તવ ન ક્વચિદ્ દયા સંયોજ્ય મૈત્ર્યા પ્રણયેન દેહિનઃ । તાંશ્ચાકૃતાર્થાન્ વિયુનઙ્‌ક્ષ્યપાર્થકં વિક્રીડિતં તેઽર્ભકચેષ્ટિતં યથા

શ્રીગોપીઓએ કહ્યું: હે સર્જનહાર, તું કેટલો નિર્દય છે! જીવોને પ્રેમ અને મિત્રતામાં જોડીને, એમની ઈચ્છા પૂરી થાય એ પહેલાં જ તું એમને અલગ કરી દે છે, જેમ બાળકોથી રમકડાં છીનવી લે છે.

યસ્ત્વં પ્રદર્શ્યાસિતકુન્તલાવૃતં મુકુન્દવક્ત્રં સુકપોલમુન્નસમ્ । શોકાપનોદસ્મિતલેશસુન્દરં કરોષિ પારોક્ષ્યમસાધુ તે કૃતમ્

તમે અમને મુકુન્દનું કાળી વાળથી ઘેરાયેલું, સુંદર ગાલ અને ઊંચા નાકવાળું મુખ, દુઃખ દૂર કરતું સ્મિતથી શોભિત, બતાવ્યું—અને હવે એ અમથી દૂર કરી દીધો; આ તો યોગ્ય નથી.

ક્રૂરસ્ત્વમક્રૂરસમાખ્યયા સ્મ નઃ ચક્ષુર્હિ દત્તં હરસે બતાજ્ઞવત્ । યેનૈકદેશેઽખિલસર્ગસૌષ્ઠવં ત્વદીયમદ્રાક્ષ્મ વયં મધુદ્વિષઃ

તમે ખરેખર ક્રૂર છો, અક્રૂર નામને યોગ્ય ઠેરવ્યા! અમને આંખો આપી, હવે એ પણ જોરથી છીનવી લો છો, કેમ કે તમારી કૃપાથી જ અમને મધુદ્વિષનો, સમગ્ર સર્જનાની સુંદરતા એક સાથે જોવા મળી હતી.

ન નન્દસૂનુઃ ક્ષણભઙ્‌ગસૌહૃદઃ સમીક્ષતે નઃ સ્વકૃતાતુરા બત । વિહાય ગેહાન્ સ્વજનાન્ તાન્ પતીન્ તદ્દાસ્યમદ્ધોપગતા નવપ્રિયઃ

નંદપુત્રનું પ્રેમ તો ક્ષણભંગુર છે; હવે એ અમને જોઈ પણ નથી રહ્યો, ભલે અમે આપણા કર્મોથી દુઃખી છીએ. ઘર, પરિવાર અને પતિઓને છોડી, અમે એની સેવા માટે આવ્યા, પણ હવે એણે નવી પ્રિયાઓ શોધી લીધી છે.

સુખં પ્રભાતા રજનીયમાશિષઃ સત્યા બભૂવુઃ પુરયોષિતાં ધ્રુવમ્ । યાઃ સંપ્રવિષ્ટસ્ય મુખં વ્રજસ્પતેઃ પાસ્યન્ત્યપાઙ્‌ગોત્ કલિતસ્મિતાસવમ્

નિશ્ચિત છે કે એ શહેરની સ્ત્રીઓ માટે રાત આનંદથી પસાર થઈ હશે અને એમની ઈચ્છાઓ પૂરી થઈ હશે, કેમ કે જયારે વ્રજના સ્વામી શહેરમાં પ્રવેશશે, ત્યારે એના તિરછા સ્મિતવાળા નજરના અમૃતથી એનું મુખ પીશે.

તાસાં મુકુન્દો મધુમઞ્જુભાષિતૈરઃ ગૃહીતચિત્તઃ પરવાન્ મનસ્વ્યપિ । કથં પુનર્નઃ પ્રતિયાસ્યતેઽબલા ગ્રામ્યાઃ સલજ્જસ્મિતવિભ્રમૈર્ભ્રમન્

મુકુન્દ હવે એમની મધુર, મધમાખી જેવી મીઠી વાતોથી મોહાઈ ગયો છે અને એમના વશમાં છે, ભલે એ મનથી મજબૂત છે. એ હવે અમ ગામડાની, લજ્જાશીલ અને પ્રેમથી ગૂંચવાયેલી સ્ત્રીઓ પાસે ફરી આવશે કેમ?

અદ્ય ધ્રુવં તત્ર દૃશો ભવિષ્યતે દાશાર્હભોજાન્ધક વૃષ્ણિસાત્વતામ્ । મહોત્સવઃ શ્રીરમણં ગુણાસ્પદં દ્રક્ષ્યન્તિ યે ચાધ્વનિ દેવકીસુતમ્

આજે ચોક્કસ દશાર્હ, ભોજ, અંધક, વૃષ્ણિ અને સાત્વત માટે મહોત્સવ થશે; રસ્તામાં જે હશે, એ સૌ દેવકીપુત્ર, ગુણોના ખજાના, શ્રીરમણને જોઈ શકશે.

મૈતદ્વિધસ્યાકરુણસ્ય નામ ભૂદ્ અક્રૂર ઇત્યેતદતીવ દારુણઃ । યોઽસાવનાશ્વાસ્ય સુદુઃખિતં જનં પ્રિયાત્પ્રિયં નેષ્યતિ પારમધ્વનઃ

આવી નિર્દયતા ધરાવનારને અક્રૂર નામ આપવું જોઈએ! કેટલું દુઃખદ છે કે એ, અમને ઘેરું દુઃખ હોય છતાં, કોઈ સાંત્વના આપ્યા વિના, અમારો સૌથી પ્રિય મિત્ર દૂર લઈ જાય છે.

અનાર્દ્રધીરેષ સમાસ્થિતો રથં તમન્વમી ચ ત્વરયન્તિ દુર્મદાઃ । ગોપા અનોભિઃ સ્થવિરૈરુપેક્ષિતં દૈવં ચ નોઽદ્ય પ્રતિકૂલમીહતે

એ નિર્દય હૃદયથી રથ પર બેઠો છે અને ઉન્મત્ત લોકો એને ઝડપથી લઈ જાય છે. ગોપો, જેમને વડીલોએ અવગણ્યા છે, પોતાના બળદગાડાં લઈને પાછળ આવે છે, જ્યારે આજે નસીબ પણ અમારો વિરોધ કરે છે.

નિવારયામઃ સમુપેત્ય માધવં કિં નોઽકરિષ્યન્ કુલવૃદ્ધબાન્ધવાઃ । મુકુન્દસઙ્‌ગાન્નિમિષાર્ધદુસ્ત્યજાદ્ દૈવેન વિધ્વંસિતદીનચેતસામ્

ચાલો, આપણે જઈને માધવને અટકાવીએ! આપણા વડીલો અને સગાં શું કરી શકે? કારણ કે, મુકુન્દથી પળ ભરની વિયોગ પણ સહન ન થતું, એવાં આપણા દિલ હવે ભાગ્યે તૂટી ગયા છે.

( વસંતતિલકા ) યસ્યાનુરાગલલિતસ્મિતવલ્ગુમન્ત્ર લીલાવલોકપરિરમ્ભણરાસગોષ્ઠામ્ । નીતાઃ સ્મ નઃ ક્ષણમિવ ક્ષણદા વિના તં ગોપ્યઃ કથં ન્વતિતરેમ તમો દુરન્તમ્

અમારા હૃદય એના પ્રેમભર્યા સ્મિત, મીઠા શબ્દો, રમૂજી નજર, ભેટ અને રસભરી રાસલીલાથી મોહાઈ ગયા છે; એ વિના—even એક ક્ષણ માટે—આ વિયોગનું અંધકાર આપણે ગોપીઓ કેવી રીતે પાર કરી શકીએ?

યોઽહ્નઃ ક્ષયે વ્રજમનન્તસખઃ પરીતો ગોપૈર્વિશન્ ખુરરજશ્છુરિતાલકસ્રક્ । વેણું ક્વણન્ સ્મિતકટાક્ષનિરીક્ષણેન ચિત્તં ક્ષિણોત્યમુમૃતે નુ કથં ભવેમ

જ્યારે દિવસ પૂરો થાય, અનંતનો મિત્ર ગોપો સાથે વ્રજમાં પાછો આવે, એના વાળ ગાયોના ખુરના ધૂળથી ધૂળાઈ ગયેલા હોય, એ વાંસળી વગાડતો અને સ્મિતભરી નજરે જુએ—તો એ વિના આપણે જીવવું કેમ શક્ય બને?

શ્રીશુક ઉવાચ - ( મિશ્ર ) એવં બ્રુવાણા વિરહાતુરા ભૃશં વ્રજસ્ત્રિયઃ કૃષ્ણવિષક્તમાનસાઃ । વિસૃજ્ય લજ્જાં રુરુદુઃ સ્મ સુસ્વરં ગોવિન્દ દામોદર માધવેતિ

શ્રીશુકદેવે કહ્યું: એમ રીતે, વિયોગથી વ્યથિત અને કૃષ્ણમાં મન લગાવેલી વ્રજની સ્ત્રીઓ, પોતાની લજ્જા ભૂલી, ઊંચે અવાજે રડી ઉઠી—'ગોવિંદ! દામોદર! માધવ!' કહીને.

( અનુષ્ટુપ્ ) સ્ત્રીણામેવં રુદન્તીનાં ઉદિતે સવિતર્યથ । અક્રૂરશ્ચોદયામાસ કૃતમૈત્રાદિકો રથમ્

સ્ત્રીઓ આમ રડી રહી હતી અને સૂર્ય ઉગ્યો ત્યારે, અક્રૂરે મિત્રતાનો ધર્મ પાળીને, રથ આગળ ધપાવ્યો.

ગોપાસ્તમન્વસજ્જન્ત નન્દાદ્યાઃ શકટૈસ્તતઃ । આદાયોપાયનં ભૂરિ કુમ્ભાન્ ગોરસસમ્ભૃતાન્

નંદ અને બીજા ગોપો પોતાના બળદગાડાં લઈને પાછળથી આવ્યા, અને ગાયના દૂધથી ભરેલા ઘણાં ઘડાં ભેટરૂપે લાવ્યા.

ગોપ્યશ્ચ દયિતં કૃષ્ણં અનુવ્રજ્યાનુરઞ્જિતાઃ । પ્રત્યાદેશં ભગવતઃ કાઙ્‌ક્ષન્ત્યશ્ચાવતસ્થિરે

ગોપીઓ પોતાના પ્રિય કૃષ્ણમાં મગ્ન થઈને, તેમને અનુસરી રહી હતી; ભગવાન તરફથી કોઈ સંકેતની આશા રાખીને, તેઓ ઊભી રહીને રાહ જોઈ રહી હતી.

તાસ્તથા તપ્યતીર્વીક્ષ્ય સ્વપ્રસ્થાણે યદૂત્તમઃ । સાન્ત્વયામસ સપ્રેમૈઃ આયાસ્ય ઇતિ દૌત્યકૈઃ

યદુઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા કૃષ્ણે, જ્યારે પોતે જતાં જોઈને ગોપીઓ દુઃખી થઈ હતી, ત્યારે પ્રેમભર્યા શબ્દોથી અને દૂત દ્વારા 'હું પાછો આવીશ' એમ કહીને તેમને સંત્વના આપી.

યાવદાલક્ષ્યતે કેતુઃ યાવદ્રેણૂ રથસ્ય ચ । અનુપ્રસ્થાપિતાત્માનો લેખ્યાનીવોપલક્ષિતાઃ

જ્યાં સુધી રથનો ધ્વજ દેખાતો રહ્યો અને રથની ધૂળ નજરે પડતી રહી, ત્યાં સુધી તેઓ કૃષ્ણના વિચારમાં તલીન રહીને, જાણે ચિત્રમાં આંકાયેલા હોય તેમ, તેમને અનુસરી રહી.

તા નિરાશા નિવવૃતુઃ ગોવિન્દવિનિવર્તને । વિશોકા અહની નિન્યુઃ ગાયન્ત્યઃ પ્રિયચેષ્ટિતમ્

જ્યારે ગોપીઓએ ગોવિંદના પાછા ફરવાની આશા છોડી, ત્યારે તેઓ પાછી ફરી; પછી દુઃખ છોડીને, પોતાના પ્રિયના કાર્યો ગાઈને દિવસો વિતાવા લાગી.

ભગવાનપિ સમ્પ્રાપ્તો રામાક્રૂરયુતો નૃપ । રથેન વાયુવેગેન કાલિન્દીં અઘનાશિનીમ્

હે રાજા, ભગવાન રામ અને અક્રૂર સાથે, પવનની ઝડપથી રથમાં બેસીને, પાપ નાશક યમુના નદી પાસે પહોંચ્યા.

તત્રોપસ્પૃશ્ય પાનીયં પીત્વા મૃષ્ટં મણિપ્રભમ્ । વૃક્ષષણ્ડમુપવ્રજ્ય સરામો રથમાવિશત્ અક્રૂરસ્તાવુપામન્ત્ર્ય નિવેશ્ય ચ રથોપરિ । કાલિન્દ્યા હ્રદમાગત્ય સ્નાનં વિધિવદાચરત્

ત્યાં તેમણે મોં ધોઈને, મણિ જેવી સ્વચ્છ અને મીઠી યમુનાજળ પીધું; પછી રામ સાથે વૃક્ષોની છાયામાં ગયા અને રથમાં બેસી ગયા. અક્રૂરે તેમને વિદાય આપી, રથ પર બેઠા અને યમુનાના તળાવ પાસે જઈ વિધિવત્ સ્નાન કર્યું.

નિમજ્જ્ય તસ્મિન્ સલિલે જપન્ બ્રહ્મ સનાતનમ્ । તાવેવ દદૃશેઽક્રૂરો રામકૃષ્ણૌ સમન્વિતૌ

અક્રૂરે તે જળમાં ડૂબીને, સનાતન બ્રહ્મનું જાપ કરતા, રામ અને કૃષ્ણને સાથે જોઈ લીધા.

તૌ રથસ્થૌ કથમિહ સુતૌ આનકદુન્દુભેઃ । તર્હિ સ્વિત્ સ્યન્દને ન સ્ત ઇત્યુન્મજ્જ્ય વ્યચષ્ટ સઃ

અક્રૂર વિચારે છે: 'આ રથ પર હોવા જોઈએ એવા દેવકીપુત્રો અહીં જળમાં કેમ છે?' એમ વિચારીને, તેઓ ઉપર આવીને જોવા લાગ્યા.

તત્રાપિ ચ યથાપૂર્વં આસીનૌ પુનરેવ સઃ । ન્યમજ્જદ્ દર્શનં યન્મે મૃષા કિં સલિલે તયોઃ

ત્યાં ફરી, જેમ પહેલા જોયું હતું તેમ, બંનેને બેઠેલા જોયા; પછી ફરી ડૂબી ગયા, વિચાર કરતા કે શું જળમાં થયેલું દર્શન ખોટું હતું?

ભૂયસ્તત્રાપિ સોઽદ્રાક્ષીત્ સ્તૂયમાનમહીશ્વરમ્ । સિદ્ધચારણગન્ધર્વૈઃ અસુરૈર્નતકન્ધરૈઃ

પછી ફરીથી, તેમણે મહાન ભગવાનને સિદ્ધો, ચારણો, ગંધર્વો અને નમન કરતા અસુરો દ્વારા સ્તુતિ થતી જોઈ.