શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

શ્રીશુક ઉવાચ - એવમાદિશ્ય ચાક્રૂરં મન્ત્રિણશ્ચ વિષૃજ્ય સઃ । પ્રવિવેશ ગૃહં કંસઃ તથાક્રૂરઃ સ્વમાલયમ્

શ્રી શુકદેવે કહ્યું: આમ અક્રૂરને આજ્ઞા આપી અને મંત્રીઓને વિદાય આપી, કંસ પોતાના મહેલમાં ગયો અને અક્રૂર પણ પોતાના ઘરે પરત ફર્યા.

કેશિવધઃ; નારદકૃતં ભગવતસ્તવનં નિલાયન ક્રીડાયાં વ્યોમાસુરવધશ્ચ શ્રીશુક ઉવાચ - ( મિશ્ર ) કેશી તુ કંસપ્રહિતઃ ખુરૈર્મહીં મહાહયો નિર્જરયન્મનોજવઃ । સટાવધૂતાભ્રવિમાનસઙ્‌કુલં કુર્વન્નભો હેષિતભીષિતાખિલઃ

શ્રી શુકદેવે કહ્યું: પછી કંસે મોકલેલો કેશી, મન જેટલો ઝડપી અને મહાન ઘોડો, પોતાના ખુરથી ધરતી ધમપાટતો, વાળથી આકાશ હલાવતો અને ભયાનક હિંચકારથી બધાને ડરાવતો આવ્યો.

વિશાલનેત્રો વિકટાસ્યકોટરો બૃહદ્‌ગલો નીલમહામ્બુદોપમઃ । દુરાશયઃ કંસહિતં ચિકીર્ષુઃ વ્રજં સ નમ્દસ્ય જગામ કમ્પયન્

વિશાળ આંખો, ભયાનક મોઢું, મોટું ગળું અને ઘોર વાદળ જેવો કાળો, દુર્ભાવનાવાળો અને કંસની મદદ કરવા ઇચ્છતો કેશી, નંદના વ્રજમાં ગયો અને તેને ધ્રૂજાવી નાખ્યો.

તં ત્રાસયન્તં ભગવાન્ સ્વગોકુલં તદ્ધેષિતૈર્વાલવિઘૂર્ણિતામ્બુદમ્ । આત્માનમાજૌ મૃગયન્તમગ્રણીઃ ઉપાહ્વયત્ સ વ્યનદન્ મૃગેન્દ્રવત્

જ્યારે એ ગોકુલને પોતાના હિંચકાર અને વાળથી ઉડતા વાદળોથી ડરાવતો હતો, ત્યારે ગોપાળોના નેતા ભગવાને, સિંહ જેવો ગર્જના કરીને, તેને લલકાર્યો.

સ તં નિશામ્યાભિમુખો મખેન ખં પિબન્નિવાભ્યદ્રવદત્યમર્ષણઃ । જઘાન પદ્ભ્યામરવિન્દલોચનં દુરાસદશ્ચણ્ડજવો દુરત્યયઃ

તે સમયે, યજ્ઞમાં વ્યસ્ત શ્રીકૃષ્ણ સામે કેશી ગુસ્સામાં આકાશ ગળી જવાનો હોય એમ દોડ્યો અને કમળની જેમ સુંદર આંખો ધરાવતા શ્રીકૃષ્ણને પોતાના પગથી માર્યો. એના દોડવાની ઝડપ એટલી ભયંકર અને અસહ્ય હતી કે કોઈ રોકી ન શકે.

તદ્ વઞ્ચયિત્વા તમધોક્ષજો રુષા પ્રગૃહ્ય દોર્ભ્યાં પરિવિધ્ય પાદયોઃ । સાવજ્ઞમુત્સૃજ્ય ધનુઃશતાન્તરે યથોરગં તાર્ક્ષ્યસુતો વ્યવસ્થિતઃ

પણ અધોક્ષજ ભગવાને ગુસ્સામાં એને છેતર્યો, બંને હાથથી પકડીને એના પગ પકડીને ઘૂમાવ્યા અને અપમાનપૂર્વક ધક્કો મારીને ધનુષ્યની સો ગજ દૂર ફેંકી દીધો, જેમ ગરુડ સાપને ફેંકી દે.

સઃ લબ્ધસંજ્ઞઃ પુનરુત્થિતો રુષા વ્યાદાય કેશી તરસાઽઽપતદ્ધરિમ્ । સોઽપ્યસ્ય વક્ત્રે ભુજમુત્તરં સ્મયન્ પ્રવેશયામાસ યથોરગં બિલે

પછી કેશી ફરીથી સંભળાઈને ઉઠ્યો અને ગુસ્સામાં ઝડપથી શ્રીહરિ પર ખુલ્લો મોં કરીને તૂટી પડ્યો. પણ શ્રીહરિ હસતાં હસતાં પોતાનો હાથ એના મોંમાં એ રીતે નાખી દીધો, જેમ સાપ બિલમાં જાય.

દન્તા નિપેતુર્ભગવદ્ભુજસ્પૃશઃ તે કેશિનસ્તપ્તમયસ્પૃશો યથા । બાહુશ્ચ તદ્દેહગતો મહાત્મનો યથાઽઽમયઃ સંવવૃધે ઉપેક્ષિતઃ

ભગવાનના હાથના સ્પર્શથી કેશીના દાંત તપેલા લોખંડ જેવી તીવ્રતાથી તૂટી પડ્યા. મહાન આત્મા શ્રીકૃષ્ણનો હાથ એના શરીરમાં લોખંડની સળિયા જેવો અંદર વધતો ગયો, પણ કેશીએ એનું ધ્યાન જ ન આપ્યું.

સમેધમાનેન સ કૃષ્ણબાહુના નિરુદ્ધવાયુશ્ચરણાંશ્ચ વિક્ષિપન્ । પ્રસ્વિન્નગાત્રઃ પરિવૃત્તલોચનઃ પપાત લેણ્ડં વિસૃજન્ ક્ષિતૌ વ્યસુઃ

શ્રીકૃષ્ણના હાથના ફૂલવાથી કેશીનો શ્વાસ અટકી ગયો, હાથપગ ફફડવા લાગ્યા, આખું શરીર પસીનાથી ભીંજાઈ ગયું, આંખો ઊંધા વળવા લાગી અને એ લોહી ઉગળી, નિર્જીવ થઈ જમીન પર પડી ગયો.

તદ્દેહતઃ કર્કટિકાફલોપમાદ્ વ્યસોરપાકૃષ્ય ભુજં મહાભુજઃ । અવિસ્મિતોઽયત્નહતારિરુત્સ્મયૈઃ પ્રસૂનવર્ષૈર્દિવિષદ્‌ભિરીડિતઃ

પછી મહાબાહુ શ્રીકૃષ્ણે કેશીના શરીરમાંથી, જે કર્કટફળ જેવું લાગતું હતું, પોતાનો હાથ ખેંચી લીધો. દુશ્મનને સરળતાથી માર્યા પછી પણ ભગવાને આશ્ચર્ય કે અભિમાન કર્યું નહીં અને દેવતાઓએ ફૂલોની વર્ષા કરીને તેમનું વંદન કર્યું.

( અનુષ્ટુપ્ ) દેવર્ષિરુપસઙ્‌ગમ્ય ભાગવતપ્રવરો નૃપ । કૃષ્ણમક્લિષ્ટકર્માણં રહસ્યેતદભાષત

હે રાજા, પછી શ્રેષ્ઠ ભક્ત દેવર્ષિ આવ્યા અને નિર્દોષ કર્મ કરનારા શ્રીકૃષ્ણને આ ગુપ્ત વાત કહી.

કૃષ્ણ કૃષ્ણાપ્રમેયાત્મન્ યોગેશ જગદીશ્વર । વાસુદેવાખિલાવાસ સાત્વતાં પ્રવર પ્રભો

કૃષ્ણ! કૃષ્ણ! અપરિમિત આત્મા! યોગના સ્વામી! જગતના ઈશ્વર! વાસુદેવ! સર્વનો આશ્રય! સાત્વતોમાં શ્રેષ્ઠ! પ્રભુ!

ત્વમાત્મા સર્વભૂતાનાં એકો જ્યોતિરિવૈધસામ્ । ગૂઢો ગુહાશયઃ સાક્ષી મહાપુરુષ ઈશ્વરઃ

તમે બધાં જીવોમાં રહેલા આત્મા છો, વિદ્વાનોમાં એકમાત્ર પ્રકાશ છો, હૃદયની ગુફામાં છુપાયેલા, સર્વના સાક્ષી, મહાપુરુષ અને ઈશ્વર છો.

આત્મનાઽઽત્માશ્રયઃ પૂર્વં માયયા સસૃજે ગુણાન્ । તૈરિદં સત્યસઙ્‌કલ્પઃ સૃજસ્યત્સ્યવસીશ્વરઃ

તમારા પોતાના સ્વરૂપે તમે પોતાનો આશ્રય છો; શરૂઆતમાં તમે માયાથી ગુણોની રચના કરી; એ ગુણોથી, હે સત્યસંકલ્પ સ્વામી, તમે જગતની રચના, પાલન અને સંહાર કરો છો.

સ ત્વં ભૂધરભૂતાનાં દૈત્યપ્રમથરક્ષસામ્ । અવતીર્ણો વિનાશાય સાધુનાં રક્ષણાય ચ

એટલે તમે પૃથ્વી પરના ભારરૂપ દૈત્ય, દુષ્ટો અને રાક્ષસોનો વિનાશ કરવા અને સજ્જનોની રક્ષા કરવા અવતાર લીધો છે.

દિષ્ટ્યા તે નિહતો દૈત્યો લીલયાયં હયાકૃતિઃ । યસ્ય હેષિતસન્ત્રસ્તાઃ ત્યજન્ત્યનિમિષા દિવમ્

સૌભાગ્યથી, ઘોડા રૂપે આવેલા આ દૈત્યને તમે રમતમાં મારી નાખ્યો, જેના હિંચકારથી દેવતાઓ ડરીને સ્વર્ગ છોડીને ભાગી ગયા હતા.

ચાણૂરં મુષ્ટિકં ચૈવ મલ્લાનન્યાંશ્ચ હસ્તિનમ્ । કંસં ચ નિહતં દ્રક્ષ્યે પરશ્વોઽહનિ તે વિભો

હે પ્રભુ! આવતીકાલે કે પરમદિવસે હું જોઈશ કે તમે ચાણૂર, મુષ્ટિક અને બીજા મલ્લો, હાથી અને કંસને પણ મારો છો.

તસ્યાનુ શઙ્‌ખયવન મુરાણાં નરકસ્ય ચ । પારિજાતાપહરણં ઇન્દ્રસ્ય ચ પરાજયમ્

એ પછી શંખ, યવન, મુર, નરકનો પરાજય, પારિજાત વૃક્ષની ચોરી અને ઇન્દ્રની હાર પણ જોઈશ.

ઉદ્વાહં વીરકન્યાનાં વીર્યશુલ્કાદિલક્ષણમ્ । નૃગસ્ય મોક્ષણં શાપાદ્ દ્વારકાયાં જગત્પતે

વીર કન્યાઓ સાથેના તમારા વિવાહો, જે વીર્યશુલ્ક અને અન્ય ગુણોથી પ્રાપ્ત થયા, અને દ્વારકામાં રાજા નૃગને શાપમાંથી મુક્ત કરશો, હે જગતપતિ.

સ્યમન્તકસ્ય ચ મણેઃ આદાનં સહ ભાર્યયા । મૃતપુત્રપ્રદાનં ચ બ્રાહ્મણસ્ય સ્વધામતઃ

સ્યામંતક મણિ અને તેની સાથે પત્નીનું પ્રાપ્ત કરવું, અને બ્રાહ્મણના મૃત્યુ પામેલા પુત્રને તમારા સ્વધામથી પાછો આપવો.

પૌણ્ડ્રકસ્ય વધં પશ્ચાત્ કાશિપુર્યાશ્ચ દીપનમ્ । દન્તવક્રસ્ય નિધનં ચૈદ્યસ્ય ચ મહાક્રતૌ

પૌંડ્રકનો વધ, કાશી નગરનું દહન, દંતવક્રનો સંહાર અને મહાયજ્ઞમાં ચેદિરાજ શિશુપાલનો અંત પણ.

યાનિ ચાન્યાનિ વીર્યાણિ દ્વારકામાવસન્ ભવાન્ । કર્તા દ્રક્ષ્યામ્યહં તાનિ ગેયાનિ કવિભિર્ભુવિ

અને દ્વારકામાં વસતાં તમે જે અન્ય વિરતા દર્શાવશો, એ બધું હું જોઈશ; અને પૃથ્વી પર કવિઓ એના ગીતો ગાય છે.

અથ તે કાલરૂપસ્ય ક્ષપયિષ્ણોરમુષ્ય વૈ । અક્ષૌહિણીનાં નિધનં દ્રક્ષ્યામ્યર્જુનસારથેઃ

હવે હું આ બધાં સૈન્યનો વિનાશ જોઈશ, જે સમયરૂપ પરમાત્મા છે અને અર્જુનના રથચાલક રૂપે અવતર્યા છે.

( મિશ્ર ) વિશુદ્ધવિજ્ઞાનઘનં સ્વસંસ્થયા સમાપ્તસર્વાર્થમમોઘવાઞ્છિતમ્ । સ્વતેજસા નિત્યનિવૃત્તમાયા ગુણપ્રવાહં ભગવન્તમીમહિ

અમે એ પરમેશ્વરનું સ્મરણ કરીએ છીએ, જે શુદ્ધ જ્ઞાનથી પરિપૂર્ણ છે, પોતાનાં સ્વરૂપમાં સ્થિર છે, જેના બધા કામ પૂર્ણ થયા છે, જેની ઈચ્છા ક્યારેય નિષ્ફળ થતી નથી, જે પોતાની તેજથી સદા માયાથી પર છે અને જે ગુણોના પ્રવાહનું મૂળ છે.

ત્વામીશ્વરં સ્વાશ્રયમાત્મમાયયા વિનિર્મિતાશેષવિશેષકલ્પનમ્ । ક્રીડાર્થમદ્યાત્તમનુષ્યવિગ્રહં નતોઽસ્મિ ધુર્યં યદુવૃષ્ણિસાત્વતામ્

હું તમને વંદન કરું છું, હે સર્વના આશ્રય સ્વામી, જેમણે પોતાની માયાથી સર્વ પ્રકારની ભેદભાવ રચી છે, અને રમણ માટે માનવ સ્વરૂપ ધારણ કર્યું છે, અને યદુ, વૃષ્ણિ અને સાત્વત વંશમાં શ્રેષ્ઠ છો.

શ્રીશુક ઉવાચ - ( અનુષ્ટુપ્ ) એવં યદુપતિં કૃષ્ણં ભાગવતપ્રવરો મુનિઃ । પ્રણિપત્યાભ્યનુજ્ઞાતો યયૌ તદ્દર્શનોત્સવઃ

શ્રી શુકદેવજી કહે છે: આમ યદુવંશના મુખ્ય શ્રીકૃષ્ણને વંદન કરીને, ભક્તોમાં શ્રેષ્ઠ એ મુનિએ તેમની આજ્ઞા લઈને, એ દર્શનથી આનંદિત થઈને ત્યાંથી વિદાય લીધી.

ભગવાનપિ ગોવિન્દો હત્વા કેશિનમાહવે । પશૂનપાલયત્ પાલૈઃ પ્રીતૈર્વ્રજસુખાવહઃ

અને ભગવાન ગોવિંદે યુદ્ધમાં કેશીને મારીને, આનંદિત ગોપો સાથે ગાયો ચરાવ્યા અને વ્રજમાં સુખ ફેલાવ્યું.

એકદા તે પશૂન્ પાલાઃન્ ચારયન્તોઽદ્રિસાનુષુ । ચક્રુર્નિલાયનક્રીડાઃ ચોરપાલાપદેશતઃ

એક દિવસ ગોપો પર્વતની ઢાળ પર ગાયો ચરાવતા હતા, ત્યારે તેઓએ ચોર-પાળિયા નામની છુપાવાની રમત રમવી શરૂ કરી.

તત્રાસન્કતિચિચ્ચોરાઃ પાલાશ્ચ કતિચિન્નૃપ । મેષાયિતાશ્ચ તત્રૈકે વિજહ્રુરકુતોભયાઃ

ત્યાં કેટલાક ગોપો ચોર બન્યા, કેટલાક પાળિયા અને કેટલાક બકરા બની રમ્યા; બધા નિર્ભય અને નિશ્ચિંતપણે આનંદથી રમતા હતા.