શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

સ વીક્ષ્ય તાવનુપ્રાપ્તૌ કાલમૃત્યૂ ઇવોદ્વિજન્। વિસૃજ્ય સ્ત્રીજનં મૂઢઃ પ્રાદ્રવજ્જીવિતેચ્છયા

બન્નેને મૃત્યુ અને સમય જેવાં નજીક આવતાં જોઈ, એ મૂર્ખ યક્ષે સ્ત્રીઓને છોડી દીધી અને પોતાનો જીવ બચાવવા ભાગી ગયો.

તમન્વધાવદ્ગોવિન્દો યત્ર યત્ર સ ધાવતિ। જિહીર્ષુસ્તચ્છિરોરત્નં તસ્થૌ રક્ષન્સ્ત્રિયો બલઃ

ગોવિંદ જ્યાં જ્યાં દોડે ત્યાં ત્યાં એ યક્ષ પાછળ દોડતો રહ્યો, તેના માથા પરનું મણિ મેળવવાની ઈચ્છા રાખી; અને બલરામ સ્ત્રીઓની રક્ષા માટે ત્યાં જ રહ્યો.

અવિદૂર ઇવાભ્યેત્ય શિરસ્તસ્ય દુરાત્મનઃ। જહાર મુષ્ટિનૈવાઙ્ગ સહચૂડમણિં વિભુઃ

નજીક જઇને, તે દુરાચારીના માથા પર પોતાના મજબૂત મુઠીથી ઘા મારી, વિભુએ તેની શિખરમણિ અને તેની સાથેની મણિ પણ લઈ લીધી.

શઙ્ખચૂડં નિહત્યૈવં મણિમાદાય ભાસ્વરમ્। અગ્રજાયાદદાત્પ્રીત્યા પશ્યન્તીનાં ચ યોષિતામ્

શંખચૂડને માર્યા પછી, તેજસ્વી મણિ લઈને, પ્રેમપૂર્વક તે પોતાના મોટા ભાઈને આપી, અને આસપાસ ઉભેલી સ્ત્રીઓ એ દૃશ્ય જોઈ રહી હતી.

યુગ્મગીતં; ગોચારણાય વનં ગતસ્ય ભગવતો ગોપીજનકૃતં ગુણગાનમ્ - શ્રીશુક ઉવાચ - ( અનુષ્ટુપ્ ) ગોપ્યઃ કૃષ્ણે વનં યાતે તમનુદ્રુતચેતસઃ । કૃષ્ણલીલાઃ પ્રગાયન્ત્યો નિન્યુર્દુઃખેન વાસરાન્

શ્રીશુકદેવજી બોલ્યા: ગોપીઓએ પોતાના મન કૃષ્ણજી સાથે વન તરફ મોકલી દીધું અને કૃષ્ણજીની લીલાઓ ગાતા-ગાતા, દુઃખ સાથે દિવસો પસાર કર્યા.

શ્રીગોપ્ય ઊચુઃ - ( સ્વાગતા ) વામબાહુકૃતવામકપોલો વલ્ગિતભ્રુરધરાર્પિતવેણુમ્ । કોમલાઙ્‌ગુલિભિરાશ્રિતમાર્ગં ગોપ્ય ઈરયતિ યત્ર મુકુન્દઃ

ગોપીઓએ કહ્યું: જ્યાં મુકુંદ પોતાના ડાબા હાથથી વાંસળી હોઠે રાખે છે, ડાબું ગાલ ડાબા હાથ પર ટેકવી, ભ્રૂકુટિ રમાડે છે, અને કોમળ આંગળીઓથી વાંસળી વગાડે છે, ત્યાં તે અમને બોલાવે છે.

વ્યોમયાનવનિતાઃ સહ સિદ્ધૈઃ વિસ્મિતાસ્તદુપધાર્ય સલજ્જાઃ । કામમાર્ગણસમર્પિતચિત્તાઃ કશ્મલં યયુરપસ્મૃતનીવ્યઃ

આકાશગંગાની પત્નીઓ અને સિદ્ધીઓ પણ એ સાંભળીને આશ્ચર્યચકિત થઈ ગઈ; લજ્જાશીલ બની, પ્રેમના બાણથી વિસ્મૃત થઈ, પોતાના વસ્ત્રો પણ ભૂલી ગઈ.

હન્ત ચિત્રમબલાઃ શ્રૃણુતેદં હારહાસ ઉરસિ સ્થિરવિદ્યુત્ । નન્દસૂનુરયમાર્તજનાનાં નર્મદો યર્હિ કૂજિતવેણુઃ

અરે બહેનો, આ અદભુત વાત સાંભળો: જ્યારે નંદનંદન, દુઃખી લોકોના આનંદદાતા, વાંસળી વગાડે છે ત્યારે તેના છાતી પર હાર અને સ્મિત સ્થિર વીજળી જેવું તેજ આપે છે.

વૃન્દશો વ્રજવૃષા મૃગગાવો વેણુવાદ્યહૃતચેતસ આરાત્ । દન્તદષ્ટકવલા ધૃતકર્ણા નિદ્રિતા લિખિતચિત્રમિવાસન્

વ્રજના સાઢા, હરણ અને ગાયોના જૂથો દૂરથી વાંસળીના સ્વરમાં મગ્ન થઈ જાય છે; દાંત વચ્ચે ઘાસ દબાવી, કાન ઊભા રાખી, એ લોકો ચિત્ર જેવું સ્થિર અને નિર્જીવ બનીને બેઠા રહે છે.

બર્હિણસ્તબકધાતુપલાશૈઃ બદ્ધમલ્લપરિબર્હવિડમ્બઃ । કર્હિચિત્સબલ આલિ સ ગોપૈઃ ગાઃ સમાહ્વયતિ યત્ર મુકુન્દઃ

મોરપાંખ, રંગીન માટી અને પાંદડાથી શોભિત, મલ્લયોધ્ધાની વેશભૂષા ધારણ કરીને, ક્યારેક મુકુંદ ગોપમિત્રો સાથે ગાયોને બોલાવે છે.

તર્હિ ભગ્નગતયઃ સરિતો વૈ તત્પદામ્બુજરજોઽનિલનીતમ્ । સ્પૃહયતીર્વયમિવાબહુપુણ્યાઃ પ્રેમવેપિતભુજાઃ સ્તિમિતાપઃ

ત્યારે નદીઓની ધારા તૂટી જાય છે, કૃષ્ણના પદકમળની ધૂળ લાવતો પવન તેમને વહેંચે છે; અમને જેવું longing થાય છે, એમ જ, અનેક પુણ્યવાળી નદીઓના કિનારા પ્રેમથી કંપે છે અને પાણી સ્થિર થઈ જાય છે.

( મિશ્ર ) અનુચરૈઃ સમનુવર્ણિતવીર્ય આદિપૂરુષ ઇવાચલભૂતિઃ । વનચરો ગિરિતટેષુ ચરન્તીઃ વેણુનાહ્વયતિ ગાઃ સ યદા હિ

જ્યારે એ પ્રાચીન પુરુષ, પર્વતના રાજા જેવો, પોતાના સાથીઓ દ્વારા પરાક્રમથી વખાણાય છે અને ગિરિના કિનારે વનવિહારમાં ગાયોને વાંસળી વગાડી બોલાવે છે.

વનલતાસ્તરવ આત્મનિ વિષ્ણું વ્યઞ્જયન્ત્ય ઇવ પુષ્પફલાઢ્યાઃ । પ્રણતભારવિટપા મધુધારાઃ પ્રેમહૃષ્ટતનવઃ સસૃજુઃ સ્મ

વનલતાઓ અને વૃક્ષો ફૂલો અને ફળોથી ભરપૂર થઈ, પોતાના અંદર વિષ્ણુને દર્શાવે છે એમ લાગે છે; મધની ધારોથી ઝૂકેલા ડાળીઓ અને પ્રેમથી આનંદિત શરીર સાથે, તેઓ ફૂલો ઉત્પન્ન કરે છે.

દર્શનીયતિલકો વનમાલા દિવ્યગન્ધતુલસીમધુમત્તૈઃ । અલિકુલૈરલઘુ ગીતામભીષ્ટં આદ્રિયન્ યર્હિ સન્ધિતવેણુઃ

વનમાલા, તિલક, દિવ્ય સુગંધ અને મધથી ભીંજાયેલી તુલસીથી શોભિત, જ્યારે તે વાંસળી વગાડે છે, ત્યારે મધમસ્ત માખીઓ પણ પોતાની મનગમતી ધૂન ગાય છે અને તેને સન્માન આપે છે.

સરસિ સારસહંસવિહઙ્‌ગાઃ ચારુગીતહૃતચેતસ એત્ય । હરિમુપાસત તે યતચિત્તા હન્ત મીલિતદૃશો ધૃતમૌનાઃ

સરોવરનાં બગલા, હંસ અને અન્ય પક્ષીઓ સુંદર ગીત સાંભળીને, હરિ પાસે આવે છે; મનને શાંત રાખે છે, આંખો મીંચે છે અને મૌનથી તેની ઉપાસના કરે છે.

સહબલઃ સ્રગવતંસવિલાસઃ સાનુષુ ક્ષિતિભૃતો વ્રજદેવ્યઃ । હર્ષયન્ યર્હિ વેણુરવેણ જાતહર્ષ ઉપરમ્ભતિ વિશ્વમ્

મિત્રો સાથે, ફૂલોની વણાવેલી વણમાલા અને અલંકારોથી શોભાયમાન, પર્વતની ઢાળીઓ પર, જ્યારે તે વાંસળીના સ્વરે ગોપીઓનું મન આનંદિત કરે છે, ત્યારે આનંદ આખા જગતમાં વ્યાપી જાય છે.

મહદતિક્રમણશઙ્‌કિતચેતા મન્દમન્દમનુગર્જતિ મેઘઃ । સુહૃદમભ્યવર્ષત્ સુમનોભિઃ છાયયા ચ વિદધત્પ્રતપત્રમ્

મેઘ, પોતાની મર્યાદા ન લાંઘાય એ ભયથી ધીમે ધીમે ગર્જના કરે છે અને મિત્રતાથી પુષ્પવર્ષા કરે છે, છાંયો આપે છે અને તેના માટે છત્ર બનાવી આપે છે.

વિવિધગોપચરણેષુ વિદગ્ધો વેણુવાદ્ય ઉરુધા નિજશિક્ષાઃ । તવ સુતઃ સતિ યદાધરબિમ્બે દત્તવેણુરનયત્ સ્વરજાતીઃ

વિવિધ ગાયોની સંભાળમાં નિપુણ, વાંસળી વગાડવામાં કુશળ, તારો પુત્ર જ્યારે વાંસળી હોઠે મૂકે છે, ત્યારે પોતાની જ રચેલી મધુર ધૂનો વગાડે છે.

સવનશસ્તદુપધાર્ય સુરેશાઃ શક્રશર્વપરમેષ્ઠિપુરોગાઃ । કવય આનતકન્ધરચિત્તાઃ કશ્મલં યયુરનિશ્ચિતતત્ત્વાઃ

આ સાંભળીને, ઇન્દ્ર, શિવ, બ્રહ્મા અને અન્ય દેવતાઓ તથા ઋષિઓ, પોતાનું માથું અને મન નમાવી, સત્ય શું છે એ સમજવામાં અસમર્થ બની, મૂંઝાઈ ગયા.

નિજપદાબ્જદલૈર્ધ્વજવજ્ર નીરજાઙ્‌કુશવિચિત્રલલામૈઃ । વ્રજભુવઃ શમયન્ ખુરતોદં વર્ષ્મધુર્યગતિરીડિતવેણુઃ

ધ્વજ, વજ્ર, કમળ અને અંકુશના નિશાનવાળા ખુરાવાળી ગાયો, વાંસળીના આનંદથી પ્રસન્ન થઈ, પોતાના ખુરાથી થયેલા ઘા ધરતી પર ફરીથી ઢાંકી દે છે અને વ્રજભૂમિને શાંત કરે છે.

વ્રજતિ તેન વયં સવિલાસ વીક્ષણાર્પિતમનોભવવેગાઃ । કુજગતિં ગમિતા ન વિદામઃ કશ્મલેન કવરં વસનં વા

જ્યારે તે પસાર થાય છે, ત્યારે તેની રમૂજી નજરથી અને આપણા મનમાં ઉઠેલા ઇચ્છાના જોરથી અમે એટલા મગ્ન થઈ જઈએ છીએ કે ક્યારેક ક્યાં જઈએ છીએ, આપણા વાળ કે કપડાં કેવી હાલતમાં છે, એ પણ ખબર રહેતી નથી.

મણિધરઃ ક્વચિદાગણયન્ ગા માલયા દયિતગન્ધતુલસ્યાઃ । પ્રણયિનોઽનુચરસ્ય કદાંસે પ્રક્ષિપન્ ભુજમગાયત યત્ર

ક્યારેક તે તુલસીની સુગંધથી ભીની માળા પહેરી, ગાયોની ગણતરી કરે છે અને પોતાના પ્રિય મિત્રના ખભા પર હાથ મૂકી, રસ્તે ચાલતાં ગીત ગાય છે.

ક્વણિતવેણુરવવઞ્ચિતચિત્તાઃ કૃષ્ણમન્વસત કૃષ્ણગૃહિણ્યઃ । ગુણગણાર્ણમનુગત્ય હરિણ્યો ગોપિકા ઇવ વિમુક્તગૃહાશાઃ

તેણી વાંસળીના મોહક ધ્વનિથી મગ્ન થઈ, કૃષ્ણમાં મન મૂકીને, કૃષ્ણના ગુણોના સાગરને અનુસરી, ગોપીઓની જેમ જ મૃગણીઓ પણ ઘરની લાગણી છોડીને તેની પાછળ દોડે છે.

( સ્વાગતા ) કુન્દદામકૃતકૌતુકવેષો ગોપગોધનવૃતો યમુનાયામ્ । નન્દસૂનુરનઘે તવ વત્સો નર્મદઃ પ્રણયિણાં વિજહાર

કુંદના ફૂલોની માળા અને ઉત્સવી વસ્ત્રો પહેરી, ગોપ અને ગાયો વચ્ચે, યમુના કાંઠે, નિર્દોષે, નંદનો દીકરો, તારો વાછરડો, પોતાના મિત્રોને રમતમાં આનંદ આપે છે.

મન્દવાયુરુપવાત્યનકૂલં માનયન્ મલયજસ્પર્શેન । વન્દિનસ્તમુપદેવગણા યે વાદ્યગીતબલિભિઃ પરિવવ્રુઃ

મંદ પવન, ચંદનની સુગંધથી ભરેલો, તેની આરાધનામાં વહે છે; દેવગણો સંગીત, ગીત અને ભેટો સાથે તેની પ્રશંસા કરતાં તેની આસપાસ ફરે છે.

વત્સલો વ્રજગવાં યદગધ્રો વન્દ્યમાનચરણઃ પથિ વૃદ્ધૈઃ । કૃત્સ્નગોધનમુપોહ્ય દિનાન્તે ગીતવેણુરનુગેડિતકીર્તિઃ

વ્રજની ગાયોને પ્રેમ કરનાર, રસ્તે વૃદ્ધો દ્વારા પૂજ્ય, દિવસના અંતે બધા ગાયો ઘેર લાવે છે અને તેની વાંસળીના ગીતથી તેની કીર્તિ ગવાય છે.

ઉત્સવં શ્રમરુચાપિ દૃશીનાં ઉન્નય ખુરરજશ્છુરિતસ્રક્ । દિત્સયૈતિ સુહૃદાસિષ એષ દેવકીજઠરભૂરુડુરાજઃ

મુખ પર મહેનતથી ચમકતો તેજ, માળા પર ખુરાના ધૂળના કણો, મિત્રો માટે આશીર્વાદ આપવાની ઈચ્છા સાથે, દેવકીના ગર્ભમાંથી જન્મેલો આ રાજા આવે છે.

( મિશ્ર ) મદવિઘૂર્ણિતલોચન ઈષન્ માનદઃ સ્વસુહૃદાં વનમાલી । બદરપાણ્ડુવદનો મૃદુગણ્ડં મણ્ડયન્ કનકકુણ્ડલલક્ષ્મ્યા

આનંદથી આંખો થોડી લટારતી, મિત્રોને માન આપનાર, વનમાલા ધારણ કરનાર, બોરફળ જેવી ફિક્કી ઓઠ અને કોમળ ગાલ પર સોનાની કુંડળની ઝાંખીથી શોભાયમાન.

યદુપતિર્દ્વિરદરાજવિહારો યામિનીપતિરિવૈષ દિનાન્તે । મુદિતવક્ત્ર ઉપયાતિ દુરન્તં મોચયન્ વ્રજગવાં દિનતાપમ્

યદુઓનો સ્વામી, હાથીના રાજા સાથે રમતો, રાત્રિના સ્વામી જેવો દિવસના અંતે આવે છે; આનંદથી તેજસ્વી મુખ સાથે, વ્રજની ગાયોને દિવસની તપશ્ચરીમાંથી મુક્ત કરે છે.