શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

( વસંતતિલકા ) ગોપ્યઃ સ્ફુરત્પુરટકુણ્ડલકુન્તલત્વિડ્ ગણ્ડશ્રિયા સુધિતહાસનિરીક્ષણેન । માનં દધત્ય ઋષભસ્ય જગુઃ કૃતાનિ પુણ્યાનિ તત્કરરુહસ્પર્શપ્રમોદાઃ

ગોપીઓના ગાલ પર સોનાની કુંડળ અને વાળની ઝાંખી ઝગમગતી હતી; મીઠા હાસ્ય અને નજરોથી, એ સૌએ શ્રેષ્ઠ પુરુષ કૃષ્ણના પુણ્યકર્મો ગાતા, અને એમના કમળ જેવા હાથના સ્પર્શથી ધન્ય અનુભવેતી.

તાભિર્યુતઃ શ્રમમપોહિતુમઙ્‌ગસઙ્‌ગ ઘૃષ્ટસ્રજઃ સ કુચકુઙ્‌કુમરઞ્જિતાયાઃ । ગન્ધર્વપાલિભિરનુદ્રુત આવિશદ્ વા શ્રાન્તો ગજીભિરિભરાડિવ ભિન્નસેતુઃ

એ સ્ત્રીઓથી ઘેરાયેલા કૃષ્ણ, જેમની માળા ચૂર થઈ ગઈ હતી અને સ્તન પરના કુંકુમથી રંગાઈ ગઈ હતી, એ ગંધર્વોના સંગમાં વનમાં પ્રવેશ્યા, જેમ થાકેલો હાથી પોતાના ગણા સ્ત્રીઓ સાથે બંધ તોડી પાણીમાં જાય છે.

સોઽમ્ભસ્યલં યુવતિભિઃ પરિષિચ્યમાનઃ પ્રેમ્ણેક્ષિતઃ પ્રહસતીભિરિતસ્તતોઽઙ્‌ગ । વૈમાનિકૈઃ કુસુમવર્ષિભિરીડ્યમાનો રેમે સ્વયં સ્વરતિરત્ર ગજેન્દ્રલીલઃ

ત્યાં, યુવાન ગોપીઓએ કૃષ્ણને પાણીથી સ્નાન કરાવ્યા, પ્રેમભરી નજરોથી અને હાસ્યથી ચારે બાજુથી જોયા, અને આકાશમાંથી દેવતાઓએ પુષ્પવર્ષા કરી પ્રશંસા કરી; એ સ્વયં આનંદમાં લીન કૃષ્ણ ગજરાજની જેમ રમ્યા.

( મિશ્ર ) તતશ્ચ કૃષ્ણોપવને જલસ્થલ પ્રસૂનગન્ધાનિલજુષ્ટદિક્તટે । ચચાર ભૃઙ્‌ગપ્રમદાગણાવૃતો યથા મદચ્યુદ્ દ્વિરદઃ કરેણુભિઃ

પછી કૃષ્ણના વનમાં, જમીન અને પાણી પર, જ્યાં ફૂલોની સુગંધથી હવા મહેકી રહી હતી, કૃષ્ણ આનંદથી ભરેલી સ્ત્રીઓના સમૂહમાં, મસ્ત હાથી પોતાની સ્ત્રીઓ સાથે ફરતો હોય એમ ફર્યા.

એવં શશાઙ્‌કાંશુવિરાજિતા નિશાઃ સ સત્યકામોઽનુરતાબલાગણઃ । સિષેવ આત્મન્યવરુદ્ધસૌરતઃ સર્વાઃ શરત્કાવ્યકથારસાશ્રયાઃ

એવી રીતે, ચાંદનીથી શોભાયમાન રાત્રીમાં, સાચા વચનવાળા અને પ્રેમાળ ગોપીઓથી ઘેરાયેલા કૃષ્ણે, પોતાનું મન અંદર જ રાખીને, શરદ ઋતુની કાવ્યમય વાતાવરણમાં આનંદ માણ્યો.

શ્રીપરીક્ષિદુવાચ - ( અનુષ્ટુપ્ ) સંસ્થાપનાય ધર્મસ્ય પ્રશમાયેતરસ્ય ચ । અવતીર્ણો હિ ભગવાનંન્ અંશેન જગદીશ્વરઃ

શ્રી પરિક્ષિતે પૂછ્યું: ધર્મની સ્થાપના અને અધર્મના શમન માટે, જગતના ઈશ્વર સ્વયં અવતાર લે છે.

સ કથં ધર્મસેતૂનાં વક્તા કર્તાભિરક્ષિતા । પ્રતીપમાચરદ્ બ્રહ્મન્ પરદારાભિમર્શનમ્

હે બ્રાહ્મણ, જે ધર્મની મર્યાદા કહે છે, કરે છે અને રક્ષે છે, એ ભગવાને કેમ વિરુદ્ધ વર્તન કરીને પરસ્ત્રીઓનો સ્પર્શ કર્યો?

આપ્તકામો યદુપતિઃ કૃતવાન્ વૈ જુગુપ્સિતમ્ । કિમભિપ્રાય એતન્નઃ સંશયં છિન્ધિ સુવ્રત

યદુવંશના સ્વામી, જે આત્મતૃપ્ત છે, એમણે જે નિંદનીય કાર્ય કર્યું, એમાં એમનો શું આશય હતો? હે સુવ્રત, કૃપા કરીને અમારી શંકા દૂર કરો.

શ્રીશુક ઉવાચ - ધર્મવ્યતિક્રમો દૃષ્ટ ઈશ્વરાણાં ચ સાહસમ્ । તેજીયસાં ન દોષાય વહ્નેઃ સર્વભુજો યથા

શ્રી શુકદેવ કહે છે: દેવતાઓમાં પણ ધર્મભંગ અને સાહસિક કૃત્યો જોવા મળે છે; જેમ અગ્નિ બધું ભસ્મ કરી નાખે છે, તેમ શક્તિશાળી માટે એમાં દોષ નથી.

નૈતત્સમાચરેજ્જાતુ મનસાપિ હ્યનીશ્વરઃ । વિનશ્યત્યાચરન્મૌઢ્યાદ્ યથારુદ્રોઽબ્ધિજં વિષમ્

શક્તિ વિનાના મનુષ્યે કદી પણ આવું વર્તન, મનમાં પણ, ન કરવું જોઈએ; અજ્ઞાનથી આવું કરનાર વિનાશ પામે છે, જેમ રુદ્રે સમુદ્રમથનનું વિષ પીધું અને દુઃખ ભોગવ્યું.

ઈશ્વરાણાં વચઃ સત્યં તથૈવાચરિતં ક્વચિત્ । તેષાં યત્ સ્વવચોયુક્તં બુદ્ધિમાંસ્તત્ સમાચરેત્

ઈશ્વરોના વચન સત્ય હોય છે અને ક્યારેક એમના કર્મ પણ; બુદ્ધિમાન એના જ વચન અને કર્મ અનુસરે, જે યોગ્ય અને સમજણભર્યા હોય.

કુશલાચરિતેનૈષાં ઇહ સ્વાર્થો ન વિદ્યતે । વિપર્યયેણ વાનર્થો નિરહઙ્‌કારિણાં પ્રભો

એમના કુશળ વર્તનથી એમને કોઈ સ્વાર્થ નથી; અને હે પ્રભુ, નિર્લોભ મનુષ્યને વિપરીત ઘટે તો પણ કોઈ હાનિ થતી નથી.

કિમુતાખિલસત્ત્વાનાં તિર્યઙ્‌ મર્ત્યદિવૌકસામ્ । ઈશિતુશ્ચેશિતવ્યાનાં કુશલાકુશલાન્વયઃ

પછી તો બધા પ્રાણી, માનવ અને દેવો, જે શાસિત થાય છે, એમના માટે જ સારા-ખરા કર્મોનું બંધન છે.

( વસંતતિલકા ) યત્પાદપઙ્‌કજપરાગનિષેવતૃપ્તા યોગપ્રભાવવિધુતાખિલકર્મબન્ધાઃ । સ્વૈરં ચરન્તિ મુનયોઽપિ ન નહ્યમાનાઃ તસ્યેચ્છયાઽઽત્તવપુષઃ કુત એવ બન્ધઃ

જે મહાનુભાવો ભગવાનના પાવન ચરણરજની સેવા કરીને તૃપ્ત થાય છે અને યોગશક્તિથી બધાં કર્મબંધન તોડી નાખે છે, એવા મુનિઓ કોઈના રોકાણ વિના સ્વચ્છંદ ફરે છે; તો જેના ઈચ્છાથી શરીર ધારણ કર્યું હોય, તેને ક્યાંથી કોઈ બંધન રહી શકે?

( અનુષ્ટુપ્ ) ગોપીનાં તત્પતીનાં ચ સર્વેષામેવ દેહિનામ્ । યોઽન્તશ્ચરતિ સોઽધ્યક્ષઃ ક્રીડનેનેહ દેહભાક્

જે સર્વ જીવોમાં, ગોપીઓમાં, તેમના પતિઓમાં અને દરેક દેહધારીમાં અંતરમાં વસે છે, એ સર્વનું દ્રષ્ટા છે અને આ જગતમાં દેહ ધારણ કરીને રમે છે.

અનુગ્રહાય ભૂતાનાં માનુષં દેહમાસ્થિતઃ । ભજતે તાદૃશીઃ ક્રીડ યાઃ શ્રુત્વા તત્પરો ભવેત્

જીવો પર કૃપા કરવા માટે ભગવાને માનવદેહ ધારણ કર્યો છે અને એવી લીલાઓ કરે છે કે જેને સાંભળીને મનુષ્ય ભગવાનમાં તત્પર થઇ જાય છે.

નાસૂયન્ ખલુ કૃષ્ણાય મોહિતાસ્તસ્ય માયયા । મન્યમાનાઃ સ્વપાર્શ્વસ્થાન્ સ્વાન્ સ્વાન્ દારાન્ વ્રજૌકસઃ

વ્રજવાસીઓ ભગવાનની માયાથી મોહિત થઈને કૃષ્ણ પર કદી ઈર્ષ્યા કરતા નહોતા, તેઓ પોતાના પાસે બેઠેલા ને જ પોતાના પતિ માને બેઠા હતા.

બ્રહ્મરાત્ર ઉપાવૃત્તે વાસુદેવાનુમોદિતાઃ । અનિચ્છન્ત્યો યયુર્ગોપ્યઃ સ્વગૃહાન્ ભગવત્પ્રિયાઃ

બ્રહ્માની રાત્રિ પૂરી થતાં, ભગવાનને પ્રિય એવી ગોપીઓ, વસુદેવની મંજૂરીથી, મનમાં ઈચ્છા ન હોવા છતાં પોતાના ઘરો તરફ પરત ફરી ગઈ.

( વસંતતિલકા ) વિક્રીડિતં વ્રજવધૂભિરિદં ચ વિષ્ણોઃ શ્રદ્ધાન્વિતોઽનુશ્રૃણુયાદથ વર્ણયેદ્યઃ । ભક્તિં પરાં ભગવતિ પ્રતિલભ્ય કામં હૃદ્રોગમાશ્વપહિનોત્યચિરેણ ધીરઃ

જે કોઈ શ્રદ્ધાપૂર્વક વ્રજની સ્ત્રીઓ અને વિષ્ણુની આ રમણીઓને સાંભળે કે વર્ણવે, તે ભગવાનમાં પરમ ભક્તિ પામે છે અને ધીરજવાળો મનુષ્ય હૃદયનો કામરોગ ટૂંક સમયમાં દૂર કરી નાખે છે.

અજગરમુખાત્ અનન્દસ્ય મોચનમ્,અજગરસ્ય પૂર્વવિદ્યાધરપ્રાપ્તિ; શંખચૂડ વધઃ । શ્રીશુક ઉવાચ। એકદા દેવયાત્રાયાં ગોપાલા જાતકૌતુકાઃ। અનોભિરનડુદ્યુક્તૈઃ પ્રયયુસ્તેઽમ્બિકાવનમ્

શ્રીશુકદેવજી કહે છે: એક વખત દેવયાત્રાના પ્રસંગે, ગોપાલો ઉત્સાહથી ભરપૂર થઈ, પોતાના બળદો ગાડીઓમાં જોડી, અંબિકા વનમાં ગયા.

તત્ર સ્નાત્વા સરસ્વત્યાં દેવં પશુપતિં વિભુમ્। આનર્ચુરર્હણૈર્ભક્ત્યા દેવીં ચ ણૃપતેઽમ્બિકામ્

ત્યાં તેમણે સરસ્વતીમાં સ્નાન કરીને, ભક્તિપૂર્વક મહાદેવ ભગવાન અને દેવી અંબિકાનું પૂજન કર્યું.

ગાવો હિરણ્યં વાસાંસિ મધુ મધ્વન્નમાદૃતાઃ। બ્રાહ્મણેભ્યો દદુઃ સર્વે દેવો નઃ પ્રીયતામિતિ

તેમણે ગાય, સોનુ, વસ્ત્રો, મધ અને ભોજન આદરપૂર્વક બ્રાહ્મણોને આપ્યું અને કહ્યું: 'ભગવાન અમાથી પ્રસન્ન થાય.'

ઊષુઃ સરસ્વતીતીરે જલં પ્રાશ્ય યતવ્રતાઃ। રજનીં તાં મહાભાગા નન્દસુનન્દકાદયઃ

પવિત્ર નંદ, સુનંદ અને અન્ય સૌ સરસ્વતીના કાંઠે પાણી પીધું, વ્રત રાખ્યું અને એ રાત ત્યાં વિતાવી.

કશ્ચિન્મહાનહિસ્તસ્મિન્વિપિનેઽતિબુભુક્ષિતઃ। યદૃચ્છયાગતો નન્દં શયાનમુરગોઽગ્રસીત્

એ જંગલમાં એક વિશાળ, બહુ ભૂખ્યો અજગર અચાનક આવ્યો અને સૂતા નંદબાબાને પકડી લીધો.

સ ચુક્રોશાહિના ગ્રસ્તઃ કૃષ્ણ કૃષ્ણ મહાનયમ્। સર્પો માં ગ્રસતે તાત પ્રપન્નં પરિમોચય

અજગરે પકડેલા નંદબાબા બૂમ પાડવા લાગ્યા: 'કૃષ્ણ, કૃષ્ણ, આ તો બહુ ભયાનક છે! તાત, મને સાપ ગળી રહ્યો છે—મારે તારી શરણ લીધી છે, મને બચાવ.'

તસ્ય ચાક્રન્દિતં શ્રુત્વા ગોપાલાઃ સહસોત્થિતાઃ। ગ્રસ્તં ચ દૃષ્ટ્વા વિભ્રાન્તાઃ સર્પં વિવ્યધુરુલ્મુકૈઃ

નંદબાબાના ચીસો સાંભળી, ગોપાલો તરત જ ઊઠી ગયા; તેમને પકડેલો જોઈ, ગભરાઈને લાકડીઓથી સાપને મારવા લાગ્યા.

અલાતૈર્દહ્યમાનોઽપિ નામુઞ્ચત્તમુરઙ્ગમઃ। તમસ્પૃશત્પદાભ્યેત્ય ભગવાન્સાત્વતાં પતિઃ

તેઓએ અગ્નિની લાકડીઓથી માર્યા છતાં પણ એ અજગર નંદબાબાને છોડતો નહોતો; ત્યારે સાક્ષાત્ સાત્વતપતિ ભગવાન ત્યાં આવ્યા અને પોતાના ચરણથી તેને સ્પર્શ કર્યો.

સ વૈ ભગવતઃ શ્રીમત્પાદસ્પર્શહતાશુભઃ। ભેજે સર્પવપુર્હિત્વા રૂપં વિદ્યાધરાર્ચિતમ્

ભગવાનના પાવન ચરણસ્પર્શથી એ અજગરનું બધું પાપ નાશ પામ્યું; સાપનું રૂપ છોડીને તે વિદ્યા ધરાઓ દ્વારા પૂજ્ય એવા સુંદર દેહમાં પ્રગટ થયો.

તમપૃચ્છદ્ધૃષીકેશઃ પ્રણતં સમવસ્થિતમ્। દીપ્યમાનેન વપુષા પુરુષં હેમમાલિનમ્

હૃષીકેશ ભગવાને તેને પૂછ્યું, જે ઝુકીને ઊભો રહ્યો હતો અને સુવર્ણમાળાથી શોભતો તેજસ્વી પુરુષ દેખાતો હતો.