શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

બહિર્જાતવિરાગાય શાન્તચિત્તાય દીયતામ્ । નિર્મત્સરાય શુચયે યસ્યાહં પ્રેયસાં પ્રિયઃ

જેને બહારથી બધું છોડવાનો ભાવ છે, મન શાંત છે, ઈર્ષ્યા વગર છે, શુદ્ધ છે અને જે માટે હું બધામાંથી સૌથી વધુ પ્રિય છું—એવા વ્યક્તિને આ આપવું જોઈએ.

ય ઇદં શ્રૃણુયાદ્ અમ્બ શ્રદ્ધયા પુરુષઃ સકૃત્ । યો વાભિધત્તે મચ્ચિત્તઃ સ હ્યેતિ પદવીં ચ મે

માતા, જે કોઈ આને શ્રદ્ધાથી એકવાર પણ સાંભળે, અથવા જે મનથી મને સ્મરીને આનું પઠન કરે, તે નિશ્ચયે મારી પાસે પહોંચે છે.

મહારાસવર્ણનં; પરીક્ષિત્કૃત શંકાયાઃ શુકદ્વારા સમાધાનં ચ - શ્રીશુક ઉવાચ - ( અનુષ્ટુપ્ ) ઇત્થં ભગવતો ગોપ્યઃ શ્રુત્વા વાચઃ સુપેશલાઃ । જહુર્વિરહજં તાપં તદઙ્‌ગોપચિતાશિષઃ

શ્રી શુકદેવજી બોલ્યા: ભગવાનના એ મીઠા વચન સાંભળીને ગોપીઓએ વિયોગથી થયેલો દુઃખ છોડ્યો અને તેમના સંગથી સર્વ ઈચ્છાઓ પૂર્ણ થઈ ગઈ.

તત્રારભત ગોવિન્દો રાસક્રીડામનુવ્રતૈઃ । સ્ત્રીરત્નૈરન્વિતઃ પ્રીતૈઃ અન્યોન્યાબદ્ધબાહુભિઃ

ત્યાં ગોવિંદે ભક્તિભર્યા અને આનંદિત ગોપીઓ સાથે, એકબીજાના હાથમાં હાથ નાખીને, રસક્રીડા શરૂ કરી.

રાસોત્સવઃ સમ્પ્રવૃત્તો ગોપીમણ્ડલમણ્ડિતઃ । યોગેશ્વરેણ કૃષ્ણેન તાસાં મધ્યે દ્વયોર્દ્વયોઃ

રસોત્સવ શરૂ થયો, જેમાં ગોપીઓના મંડળથી શોભિત થઈને, યોગેશ્વર કૃષ્ણ દરેક બે ગોપીઓની વચ્ચે ઊભા રહ્યા.

પ્રવિષ્ટેન ગૃહીતાનાં કણ્ઠે સ્વનિકટં સ્ત્રિયઃ । યં મન્યેરન્ નભસ્તાવદ્ વિમાનશતસઙ્‌કુલમ્

કૃષ્ણે ગોપીઓને પોતાના નજીક ખેંચી, ગળે લગાવ્યા; એ દૃશ્ય જોનારને લાગતું કે આકાશમાં અનેક વિમાનો ભેગા થયા છે.

દિવૌકસાં સદારાણાં ઔત્સુક્યાપહૃતાત્મનામ્ । તતો દુન્દુભયો નેદુઃ નિપેતુઃ પુષ્પવૃષ્ટયઃ । જગુર્ગન્ધર્વપતયઃ સસ્ત્રીકાસ્તદ્ યશોઽમલમ્

દેવતાઓ અને તેમની પત્નીઓ ઉત્સુકતાથી એ દૃશ્ય જોઈ રહ્યા હતા; ત્યારે દુંદુભીઓ વાગી, ફૂલોની વર્ષા થઈ અને ગંધર્વપતિઓએ પોતાની પત્નીઓ સાથે કૃષ્ણના નિર્દોષ યશનું ગાન કર્યું.

વલયાનાં નૂપુરાણાં કિઙ્‌કિણીનાં ચ યોષિતામ્ । સપ્રિયાણામભૂત્ શબ્દઃ તુમુલો રાસમણ્ડલે

રસમંડળમાં ગોપીઓ અને તેમના પ્રિયજનોએ પહેરેલા કાંગણ, પાયલ અને ઘૂઘરાંઓનો ગજબનો ગૂંજીલાટ થયો.

તત્રાતિશુશુભે તાભિઃ ભગવાન્ દેવકીસુતઃ । મધ્યે મણીનાં હૈમાનાં મહામરકતો યથા

તેમાં દેવકીપુત્ર ભગવાન ગોપીઓ વચ્ચે એટલા તેજસ્વી લાગતા જેમ કે સોનાની જ્વેલમાં મોટો પાચું મણકું ઝળહળે.

( શાર્દૂલવિક્રીડિત ) પાદન્યાસૈર્ભુજવિધુતિભિઃ સસ્મિતૈર્ભ્રૂવિલાસૈઃ । ભજ્યન્મધ્યૈશ્ચલકુચપટૈઃ કુણ્ડલૈર્ગણ્ડલોલૈઃ । સ્વિદ્યન્મુખ્યઃ કવરરસના ગ્રન્થયઃ કૃષ્ણવધ્વો । ગાયન્ત્યસ્તં તડિત ઇવ તા મેઘચક્રે વિરેજુઃ

પગલાં પડતાં, હાથ હલાવતા, સ્મિતભર્યા નજરથી, ભ્રૂભંગથી, નાચતી ગોપીઓના ઝૂલતાં કાનના કુંડળો ગાલે વાગતા, વાળની ચોટીઓ પસીનાથી ભીંજાઈ ગઈ, કૃષ્ણપત્નીઓ ગાતા અને વાદળમંડળમાં વીજળી જેવી તેજસ્વી લાગતી.

( અનુષ્ટુપ્ ) ઉચ્ચૈર્જગુર્નૃત્યમાના રક્તકણ્ઠ્યો રતિપ્રિયાઃ । કૃષ્ણાભિમર્શમુદિતા યદ્ગીતેનેદમાવૃતમ્

નાચતી ગોપીઓએ ઉંચા અવાજે ગાન કર્યું, પ્રેમથી ગળા લાલ થઈ ગયા, કૃષ્ણના સ્પર્શથી આનંદિત થઈ, તેમનાં ગીતોથી આખું સ્થળ ગુંજી ઉઠ્યું.

કાચિત્ સમં મુકુન્દેન સ્વરજાતીરમિશ્રિતાઃ । ઉન્નિન્યે પૂજિતા તેન પ્રીયતા સાધુ સાધ્વિતિ । તદેવ ધ્રુવમુન્નિન્યે તસ્યૈ માનં ચ બહ્વદાત્

એક ગોપીએ મુકુંદ સાથે પોતાનું ગાન સરસ રીતે મિલાવ્યું, કૃષ્ણે તેને પ્રેમથી 'શાબાશ, શાબાશ' કહીને સન્માન આપ્યું, તો એ ફરીવાર ગાવા લાગી અને કૃષ્ણે તેને વિશેષ માન આપ્યો.

કાચિદ્ રાસપરિશ્રાન્તા પાર્શ્વસ્થસ્ય ગદાભૃતઃ । જગ્રાહ બાહુના સ્કન્ધં શ્લથદ્વલયમલ્લિકા

એક ગોપી રસક્રીડામાં થાકી ગઈ હતી, હાથમાં કાંગણ ઢીલા પડી ગયા અને મલ્લિકા માળા પણ ઢળી ગઈ; એણે બાજુમાં ઊભેલા ગદાધરીના ખભા પર હાથ રાખ્યો.

તત્રૈકાંસગતં બાહું કૃષ્ણસ્યોત્પલસૌરભમ્ । ચન્દનાલિપ્તમાઘ્રાય હૃષ્ટરોમા ચુચુમ્બ હ

એક ગોપીએ કૃષ્ણનો ઉદયપલસુગંધિત અને ચંદનથી લપેટાયેલો હાથ પોતાના નાક પાસે લાવી આનંદથી રોમાંચિત થઈને ચુંબન કર્યો.

કસ્યાશ્ચિત્ નાટ્યવિક્ષિપ્ત કુણ્ડલત્વિષમણ્ડિતમ્ । ગણ્ડં ગણ્ડે સન્દધત્યાઃ અદાત્તામ્બૂલચર્વિતમ્

બીજી ગોપી નૃત્યમાં ઝૂલતાં કુંડળોથી ગાલ ઝગમગાવી રહી હતી; એણે પોતાનો ગાલ કૃષ્ણના ગાલે લગાડ્યો અને પોતે ચાવેલું પાન તેમને આપ્યું.

નૃત્યતી ગાયતી કાચિત્ કૂજન્ નૂપુરમેખલા । પાર્શ્વસ્થાચ્યુતહસ્તાબ્જં શ્રાન્તાધાત્ સ્તનયોઃ શિવમ્

એક ગોપી નાચતી અને ગાતી હતી, પાયલ અને કમરપટ્ટાની ઝણકાર સાથે; થાકીને, બાજુમાં ઊભેલા અચ્યૂતના કમળ જેવા હાથને પોતાના સ્તનો પર આરામ માટે મૂકી દીધો.

ગોપ્યો લબ્ધ્વાચ્યુતં કાન્તં શ્રિય એકાન્તવલ્લભમ્ । ગૃહીતકણ્ઠ્યસ્તદ્દોર્ભ્યાં ગાયન્ત્યસ્તં વિજહ્રિરે

ગોપીઓએ અચ્યૂતને પોતાના પ્રિયતમ તરીકે, શ્રીજીના એકમાત્ર વલ્લભ તરીકે મેળવીને, તેમની ગળે હાથ નાખી, ગાતા-ગાતા કૃષ્ણ સાથે આનંદ કર્યો.

( વસંતતિલકા ) કર્ણોત્પલાલકવિટઙ્‌કકપોલઘર્મ વક્ત્રશ્રિયો વલયનૂપુરઘોષવાદ્યૈઃ । ગોપ્યઃ સમં ભગવતા નનૃતુઃ સ્વકેશ સ્રસ્તસ્રજો ભ્રમરગાયકરાસગોષ્ઠ્યામ્

કાનમાં કમળના કુંડળ, વાળની લટ, ગાલે પસીનો, ચહેરા પર તેજ અને કાંગણ-પાયલની ઝણકાર સાથે, ગોપીઓ પોતાના વાળમાં હાર ઢળી ગયા, ભમરા ગાતા હતા, એવી ગૌશાળામાં ભગવાન સાથે નૃત્ય કરતી હતી.

( મિશ્ર ) એવં પરિષ્વઙ્‌ગકરાભિમર્શ સ્નિગ્ધેક્ષણોદ્દામવિલાસહાસૈઃ । રેમે રમેશો વ્રજસુન્દરીભિઃ યથાર્ભકઃ સ્વપ્રતિબિમ્બવિભ્રમઃ

એવી રીતે, લક્ષ્મીપતિએ વ્રજની સુંદર યુવતીઓ સાથે હાથથી વળગી, પ્રેમભરી નજરોથી, રમૂજી હાસ્યથી અને આનંદભેર રમતાં, એ રીતે આનંદ માણ્યો જેમ બાળક પોતાનાં પ્રતિબિંબમાં રમે છે.

તદઙ્‌ગસઙ્‌ગપ્રમુદાકુલેન્દ્રિયાઃ કેશાન્ દૂકૂલં કુચપટ્ટિકાં વા । નાઞ્જઃ પ્રતિવ્યોઢુમલં વ્રજસ્ત્રિયો વિસ્રસ્તમાલાભરણાઃ કુરૂદ્વહ

તેણાં અંગોનો સ્પર્શ થતાં આનંદથી ભરાયેલી વ્રજની સ્ત્રીઓના વાળ, વસ્ત્ર કે સ્તનપટ્ટા ઢીલા પડી ગયા હતા; હે કુરુશ્રેષ્ઠ, એમની માળા અને આભૂષણો પણ સરકી ગયા હતા, એટલે એ બધું યોગ્ય રીતે સંભાળી શકી નહિ.

( અનુષ્ટુપ્ ) કૃષ્ણવિક્રીડિતં વીક્ષ્ય મુમુહુઃ ખેચરસ્ત્રિયઃ । કામાર્દિતાઃ શશાઙ્‌કશ્ચ સગણો વિસ્મિતોઽભવત્

કૃષ્ણની રમણીઓ રમતો જોઈને આકાશની દેવીઓ મોહમાં પડી ગઈ અને કામથી વ્યાકુળ થઈ ગઈ; ચંદ્રમાસહીત એના સહચર પણ આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા.

કૃત્વા તાવન્તમાત્માનં યાવતીર્ગોપયોષિતઃ । રેમે સ ભગવાન્ તાભિઃ આત્મારામોઽપિ લીલયા

ભગવાને જેટલી ગોપીઓ હતી એટલા સ્વરૂપ ધારણ કર્યા અને પોતે સર્વેમાં આત્મતૃપ્ત હોવા છતાં, પોતાની ઇચ્છાથી એ બધાની સાથે આનંદ માણ્યો.

તાસાં અતિવિહારેણ શ્રાન્તાનાં વદનાનિ સઃ । પ્રામૃજત્ કરુણઃ પ્રેમ્ણા શન્તમેનાઙ્‌ગ પાણિના

જ્યારે એ ગોપીઓ વધારે રમવાથી થાકી ગઈ, ત્યારે કૃષ્ણે દયાભાવથી અને પ્રેમપૂર્વક શાંત હાથથી એમના ચહેરા ધોઈને સાફ કર્યા.

( વસંતતિલકા ) ગોપ્યઃ સ્ફુરત્પુરટકુણ્ડલકુન્તલત્વિડ્ ગણ્ડશ્રિયા સુધિતહાસનિરીક્ષણેન । માનં દધત્ય ઋષભસ્ય જગુઃ કૃતાનિ પુણ્યાનિ તત્કરરુહસ્પર્શપ્રમોદાઃ

ગોપીઓના ગાલ પર સોનાની કુંડળ અને વાળની ઝાંખી ઝગમગતી હતી; મીઠા હાસ્ય અને નજરોથી, એ સૌએ શ્રેષ્ઠ પુરુષ કૃષ્ણના પુણ્યકર્મો ગાતા, અને એમના કમળ જેવા હાથના સ્પર્શથી ધન્ય અનુભવેતી.

તાભિર્યુતઃ શ્રમમપોહિતુમઙ્‌ગસઙ્‌ગ ઘૃષ્ટસ્રજઃ સ કુચકુઙ્‌કુમરઞ્જિતાયાઃ । ગન્ધર્વપાલિભિરનુદ્રુત આવિશદ્ વા શ્રાન્તો ગજીભિરિભરાડિવ ભિન્નસેતુઃ

એ સ્ત્રીઓથી ઘેરાયેલા કૃષ્ણ, જેમની માળા ચૂર થઈ ગઈ હતી અને સ્તન પરના કુંકુમથી રંગાઈ ગઈ હતી, એ ગંધર્વોના સંગમાં વનમાં પ્રવેશ્યા, જેમ થાકેલો હાથી પોતાના ગણા સ્ત્રીઓ સાથે બંધ તોડી પાણીમાં જાય છે.

સોઽમ્ભસ્યલં યુવતિભિઃ પરિષિચ્યમાનઃ પ્રેમ્ણેક્ષિતઃ પ્રહસતીભિરિતસ્તતોઽઙ્‌ગ । વૈમાનિકૈઃ કુસુમવર્ષિભિરીડ્યમાનો રેમે સ્વયં સ્વરતિરત્ર ગજેન્દ્રલીલઃ

ત્યાં, યુવાન ગોપીઓએ કૃષ્ણને પાણીથી સ્નાન કરાવ્યા, પ્રેમભરી નજરોથી અને હાસ્યથી ચારે બાજુથી જોયા, અને આકાશમાંથી દેવતાઓએ પુષ્પવર્ષા કરી પ્રશંસા કરી; એ સ્વયં આનંદમાં લીન કૃષ્ણ ગજરાજની જેમ રમ્યા.

( મિશ્ર ) તતશ્ચ કૃષ્ણોપવને જલસ્થલ પ્રસૂનગન્ધાનિલજુષ્ટદિક્તટે । ચચાર ભૃઙ્‌ગપ્રમદાગણાવૃતો યથા મદચ્યુદ્ દ્વિરદઃ કરેણુભિઃ

પછી કૃષ્ણના વનમાં, જમીન અને પાણી પર, જ્યાં ફૂલોની સુગંધથી હવા મહેકી રહી હતી, કૃષ્ણ આનંદથી ભરેલી સ્ત્રીઓના સમૂહમાં, મસ્ત હાથી પોતાની સ્ત્રીઓ સાથે ફરતો હોય એમ ફર્યા.

એવં શશાઙ્‌કાંશુવિરાજિતા નિશાઃ સ સત્યકામોઽનુરતાબલાગણઃ । સિષેવ આત્મન્યવરુદ્ધસૌરતઃ સર્વાઃ શરત્કાવ્યકથારસાશ્રયાઃ

એવી રીતે, ચાંદનીથી શોભાયમાન રાત્રીમાં, સાચા વચનવાળા અને પ્રેમાળ ગોપીઓથી ઘેરાયેલા કૃષ્ણે, પોતાનું મન અંદર જ રાખીને, શરદ ઋતુની કાવ્યમય વાતાવરણમાં આનંદ માણ્યો.

શ્રીપરીક્ષિદુવાચ - ( અનુષ્ટુપ્ ) સંસ્થાપનાય ધર્મસ્ય પ્રશમાયેતરસ્ય ચ । અવતીર્ણો હિ ભગવાનંન્ અંશેન જગદીશ્વરઃ

શ્રી પરિક્ષિતે પૂછ્યું: ધર્મની સ્થાપના અને અધર્મના શમન માટે, જગતના ઈશ્વર સ્વયં અવતાર લે છે.