શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

ઇત્યેતત્કથિતં ગુર્વિ જ્ઞાનં તદ્બ્રહ્મદર્શનમ્ । યેન અનુબુદ્ધ્યતે તત્ત્વં પ્રકૃતેઃ પુરુષસ્ય ચ

આ રીતે, આ ઊંડું જ્ઞાન કહ્યુ છે, જે બ્રહ્મના દર્શનરૂપ છે; જેના દ્વારા પ્રકૃતિ અને પુરુષનું તત્વ સમજાય છે.

યથેન્દ્રિયૈઃ પૃથગ્દ્વારૈઃ અર્થો બહુગુણાશ્રયઃ । એકો નાનેયતે તદ્વદ્ ભગવાન્ શાસ્ત્રવર્ત્મભિઃ

જેમ ઇન્દ્રિયો જુદા જુદા દ્વારો હોવા છતાં, ગુણો ધરાવતો એક જ વિષય ભાગે છે નહિ, તેમ ભગવાન પણ અનેક શાસ્ત્રમાર્ગોથી પામવામાં આવે છે, પણ એ એક જ છે.

ક્રિયયા ક્રતુભિર્દાનૈઃ તપઃસ્વાધ્યાયમર્શનૈઃ । આત્મેન્દ્રિયજયેનાપિ સન્ન્યાસેન ચ કર્મણામ્

કર્મ, યજ્ઞ, દાન, તપ, અધ્યયન, આત્મસંયમ, ઇન્દ્રિય-મન પર વિજય અને કર્મનો સંન્યાસ—આ બધાથી—

યોગેન વિવિધાઙ્ગેન ભક્તિયોગેન ચૈવ હિ । ધર્મેણોભયચિહ્નેન યઃ પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિમાન્

વિભિન્ન અંગોવાળા યોગથી, ભક્તિયોગથી, અને ધર્મથી—જેમાં પ્રવૃત્તિ અને નિવૃત્તિ બંને છે—એમ બંને માર્ગે ચાલનાર માણસ દ્વારા—

આત્મતત્ત્વાવબોધેન વૈરાગ્યેણ દૃઢેન ચ । ઈયતે ભગવાનેભિઃ સગુણો નિર્ગુણઃ સ્વદૃક્

આત્મતત્વના જ્ઞાન અને દૃઢ વૈરાગ્યથી, ભગવાન ગુણવાળા કે ગુણરહિત સ્વરૂપે પણ, પોતે જ જોઈ શકે છે.

પ્રાવોચં ભક્તિયોગસ્ય સ્વરૂપં તે ચતુર્વિધમ્ । કાલસ્ય ચાવ્યક્તગતેઃ યોઽન્તર્ધાવતિ જન્તુષુ

મેં તને ભક્તિયોગના ચાર સ્વરૂપો સમજાવ્યા, અને એ પણ કહ્યુ કે, જ્યારે સમય અવ્યક્તમાં પ્રવેશી જાય છે, ત્યારે જે જીવોમાંથી અદૃશ્ય થઈ જાય છે.

જીવસ્ય સંસૃતીર્બહ્વીઃ અવિદ્યાકર્મ નિર્મિતાઃ । યાસ્વઙ્ગ પ્રવિશન્નાત્મા ન વેદ ગતિમાત્મનઃ

જીવના અનેક જન્મમરણના ફેરા, અજ્ઞાન અને કર્મથી બનેલા છે; જેમાં આત્મા પ્રવેશ કરે છે, છતાં પોતાનો સાચો માર્ગ જાણતો નથી.

નૈતત્ખલાયોપદિશેન્ નાવિનીતાય કર્હિચિત્ । ન સ્તબ્ધાય ન ભિન્નાય નૈવ ધર્મધ્વજાય ચ

આ જ્ઞાન કદી પણ દુષ્ટ, અવિનયી, અહંકારી, દુશ્મનભાવ ધરાવનાર કે માત્ર દેખાવટના ધર્મી વ્યક્તિને શીખવવું નહિ.

ન લોલુપાયોપદિશેત્ ન ગૃહારૂઢચેતસે । નાભક્તાય ચ મે જાતુ ન મદ્ભક્તદ્વિષામપિ

લોભી, ઘરગૃહસ્થ જીવનમાં ફસાયેલા, મારા પ્રત્યે અભક્ત, કે મારા ભક્તોને દ્વેષ કરનારા—આવા કોઈને પણ કદી શીખવવું નહિ.

શ્રદ્દધાનાય ભક્તાય વિનીતાય અનસૂયવે । ભૂતેષુ કૃતમૈત્રાય શુશ્રૂષાભિરતાય ચ

પણ જે શ્રદ્ધાળુ, ભક્ત, વિનમ્ર, નિર્દોષ, સર્વે પ્રાણીઓ સાથે મિત્રભાવ રાખે છે અને સેવા કરવા ઉત્સુક છે—

બહિર્જાતવિરાગાય શાન્તચિત્તાય દીયતામ્ । નિર્મત્સરાય શુચયે યસ્યાહં પ્રેયસાં પ્રિયઃ

જેને બહારથી બધું છોડવાનો ભાવ છે, મન શાંત છે, ઈર્ષ્યા વગર છે, શુદ્ધ છે અને જે માટે હું બધામાંથી સૌથી વધુ પ્રિય છું—એવા વ્યક્તિને આ આપવું જોઈએ.

ય ઇદં શ્રૃણુયાદ્ અમ્બ શ્રદ્ધયા પુરુષઃ સકૃત્ । યો વાભિધત્તે મચ્ચિત્તઃ સ હ્યેતિ પદવીં ચ મે

માતા, જે કોઈ આને શ્રદ્ધાથી એકવાર પણ સાંભળે, અથવા જે મનથી મને સ્મરીને આનું પઠન કરે, તે નિશ્ચયે મારી પાસે પહોંચે છે.

મહારાસવર્ણનં; પરીક્ષિત્કૃત શંકાયાઃ શુકદ્વારા સમાધાનં ચ - શ્રીશુક ઉવાચ - ( અનુષ્ટુપ્ ) ઇત્થં ભગવતો ગોપ્યઃ શ્રુત્વા વાચઃ સુપેશલાઃ । જહુર્વિરહજં તાપં તદઙ્‌ગોપચિતાશિષઃ

શ્રી શુકદેવજી બોલ્યા: ભગવાનના એ મીઠા વચન સાંભળીને ગોપીઓએ વિયોગથી થયેલો દુઃખ છોડ્યો અને તેમના સંગથી સર્વ ઈચ્છાઓ પૂર્ણ થઈ ગઈ.

તત્રારભત ગોવિન્દો રાસક્રીડામનુવ્રતૈઃ । સ્ત્રીરત્નૈરન્વિતઃ પ્રીતૈઃ અન્યોન્યાબદ્ધબાહુભિઃ

ત્યાં ગોવિંદે ભક્તિભર્યા અને આનંદિત ગોપીઓ સાથે, એકબીજાના હાથમાં હાથ નાખીને, રસક્રીડા શરૂ કરી.

રાસોત્સવઃ સમ્પ્રવૃત્તો ગોપીમણ્ડલમણ્ડિતઃ । યોગેશ્વરેણ કૃષ્ણેન તાસાં મધ્યે દ્વયોર્દ્વયોઃ

રસોત્સવ શરૂ થયો, જેમાં ગોપીઓના મંડળથી શોભિત થઈને, યોગેશ્વર કૃષ્ણ દરેક બે ગોપીઓની વચ્ચે ઊભા રહ્યા.

પ્રવિષ્ટેન ગૃહીતાનાં કણ્ઠે સ્વનિકટં સ્ત્રિયઃ । યં મન્યેરન્ નભસ્તાવદ્ વિમાનશતસઙ્‌કુલમ્

કૃષ્ણે ગોપીઓને પોતાના નજીક ખેંચી, ગળે લગાવ્યા; એ દૃશ્ય જોનારને લાગતું કે આકાશમાં અનેક વિમાનો ભેગા થયા છે.

દિવૌકસાં સદારાણાં ઔત્સુક્યાપહૃતાત્મનામ્ । તતો દુન્દુભયો નેદુઃ નિપેતુઃ પુષ્પવૃષ્ટયઃ । જગુર્ગન્ધર્વપતયઃ સસ્ત્રીકાસ્તદ્ યશોઽમલમ્

દેવતાઓ અને તેમની પત્નીઓ ઉત્સુકતાથી એ દૃશ્ય જોઈ રહ્યા હતા; ત્યારે દુંદુભીઓ વાગી, ફૂલોની વર્ષા થઈ અને ગંધર્વપતિઓએ પોતાની પત્નીઓ સાથે કૃષ્ણના નિર્દોષ યશનું ગાન કર્યું.

વલયાનાં નૂપુરાણાં કિઙ્‌કિણીનાં ચ યોષિતામ્ । સપ્રિયાણામભૂત્ શબ્દઃ તુમુલો રાસમણ્ડલે

રસમંડળમાં ગોપીઓ અને તેમના પ્રિયજનોએ પહેરેલા કાંગણ, પાયલ અને ઘૂઘરાંઓનો ગજબનો ગૂંજીલાટ થયો.

તત્રાતિશુશુભે તાભિઃ ભગવાન્ દેવકીસુતઃ । મધ્યે મણીનાં હૈમાનાં મહામરકતો યથા

તેમાં દેવકીપુત્ર ભગવાન ગોપીઓ વચ્ચે એટલા તેજસ્વી લાગતા જેમ કે સોનાની જ્વેલમાં મોટો પાચું મણકું ઝળહળે.

( શાર્દૂલવિક્રીડિત ) પાદન્યાસૈર્ભુજવિધુતિભિઃ સસ્મિતૈર્ભ્રૂવિલાસૈઃ । ભજ્યન્મધ્યૈશ્ચલકુચપટૈઃ કુણ્ડલૈર્ગણ્ડલોલૈઃ । સ્વિદ્યન્મુખ્યઃ કવરરસના ગ્રન્થયઃ કૃષ્ણવધ્વો । ગાયન્ત્યસ્તં તડિત ઇવ તા મેઘચક્રે વિરેજુઃ

પગલાં પડતાં, હાથ હલાવતા, સ્મિતભર્યા નજરથી, ભ્રૂભંગથી, નાચતી ગોપીઓના ઝૂલતાં કાનના કુંડળો ગાલે વાગતા, વાળની ચોટીઓ પસીનાથી ભીંજાઈ ગઈ, કૃષ્ણપત્નીઓ ગાતા અને વાદળમંડળમાં વીજળી જેવી તેજસ્વી લાગતી.

( અનુષ્ટુપ્ ) ઉચ્ચૈર્જગુર્નૃત્યમાના રક્તકણ્ઠ્યો રતિપ્રિયાઃ । કૃષ્ણાભિમર્શમુદિતા યદ્ગીતેનેદમાવૃતમ્

નાચતી ગોપીઓએ ઉંચા અવાજે ગાન કર્યું, પ્રેમથી ગળા લાલ થઈ ગયા, કૃષ્ણના સ્પર્શથી આનંદિત થઈ, તેમનાં ગીતોથી આખું સ્થળ ગુંજી ઉઠ્યું.

કાચિત્ સમં મુકુન્દેન સ્વરજાતીરમિશ્રિતાઃ । ઉન્નિન્યે પૂજિતા તેન પ્રીયતા સાધુ સાધ્વિતિ । તદેવ ધ્રુવમુન્નિન્યે તસ્યૈ માનં ચ બહ્વદાત્

એક ગોપીએ મુકુંદ સાથે પોતાનું ગાન સરસ રીતે મિલાવ્યું, કૃષ્ણે તેને પ્રેમથી 'શાબાશ, શાબાશ' કહીને સન્માન આપ્યું, તો એ ફરીવાર ગાવા લાગી અને કૃષ્ણે તેને વિશેષ માન આપ્યો.

કાચિદ્ રાસપરિશ્રાન્તા પાર્શ્વસ્થસ્ય ગદાભૃતઃ । જગ્રાહ બાહુના સ્કન્ધં શ્લથદ્વલયમલ્લિકા

એક ગોપી રસક્રીડામાં થાકી ગઈ હતી, હાથમાં કાંગણ ઢીલા પડી ગયા અને મલ્લિકા માળા પણ ઢળી ગઈ; એણે બાજુમાં ઊભેલા ગદાધરીના ખભા પર હાથ રાખ્યો.

તત્રૈકાંસગતં બાહું કૃષ્ણસ્યોત્પલસૌરભમ્ । ચન્દનાલિપ્તમાઘ્રાય હૃષ્ટરોમા ચુચુમ્બ હ

એક ગોપીએ કૃષ્ણનો ઉદયપલસુગંધિત અને ચંદનથી લપેટાયેલો હાથ પોતાના નાક પાસે લાવી આનંદથી રોમાંચિત થઈને ચુંબન કર્યો.

કસ્યાશ્ચિત્ નાટ્યવિક્ષિપ્ત કુણ્ડલત્વિષમણ્ડિતમ્ । ગણ્ડં ગણ્ડે સન્દધત્યાઃ અદાત્તામ્બૂલચર્વિતમ્

બીજી ગોપી નૃત્યમાં ઝૂલતાં કુંડળોથી ગાલ ઝગમગાવી રહી હતી; એણે પોતાનો ગાલ કૃષ્ણના ગાલે લગાડ્યો અને પોતે ચાવેલું પાન તેમને આપ્યું.

નૃત્યતી ગાયતી કાચિત્ કૂજન્ નૂપુરમેખલા । પાર્શ્વસ્થાચ્યુતહસ્તાબ્જં શ્રાન્તાધાત્ સ્તનયોઃ શિવમ્

એક ગોપી નાચતી અને ગાતી હતી, પાયલ અને કમરપટ્ટાની ઝણકાર સાથે; થાકીને, બાજુમાં ઊભેલા અચ્યૂતના કમળ જેવા હાથને પોતાના સ્તનો પર આરામ માટે મૂકી દીધો.

ગોપ્યો લબ્ધ્વાચ્યુતં કાન્તં શ્રિય એકાન્તવલ્લભમ્ । ગૃહીતકણ્ઠ્યસ્તદ્દોર્ભ્યાં ગાયન્ત્યસ્તં વિજહ્રિરે

ગોપીઓએ અચ્યૂતને પોતાના પ્રિયતમ તરીકે, શ્રીજીના એકમાત્ર વલ્લભ તરીકે મેળવીને, તેમની ગળે હાથ નાખી, ગાતા-ગાતા કૃષ્ણ સાથે આનંદ કર્યો.

( વસંતતિલકા ) કર્ણોત્પલાલકવિટઙ્‌કકપોલઘર્મ વક્ત્રશ્રિયો વલયનૂપુરઘોષવાદ્યૈઃ । ગોપ્યઃ સમં ભગવતા નનૃતુઃ સ્વકેશ સ્રસ્તસ્રજો ભ્રમરગાયકરાસગોષ્ઠ્યામ્

કાનમાં કમળના કુંડળ, વાળની લટ, ગાલે પસીનો, ચહેરા પર તેજ અને કાંગણ-પાયલની ઝણકાર સાથે, ગોપીઓ પોતાના વાળમાં હાર ઢળી ગયા, ભમરા ગાતા હતા, એવી ગૌશાળામાં ભગવાન સાથે નૃત્ય કરતી હતી.

( મિશ્ર ) એવં પરિષ્વઙ્‌ગકરાભિમર્શ સ્નિગ્ધેક્ષણોદ્દામવિલાસહાસૈઃ । રેમે રમેશો વ્રજસુન્દરીભિઃ યથાર્ભકઃ સ્વપ્રતિબિમ્બવિભ્રમઃ

એવી રીતે, લક્ષ્મીપતિએ વ્રજની સુંદર યુવતીઓ સાથે હાથથી વળગી, પ્રેમભરી નજરોથી, રમૂજી હાસ્યથી અને આનંદભેર રમતાં, એ રીતે આનંદ માણ્યો જેમ બાળક પોતાનાં પ્રતિબિંબમાં રમે છે.