શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

સભાજયિત્વા તમનઙ્‌ગદીપનં સહાસલીલેક્ષણવિભ્રમભ્રુવા । સંસ્પર્શનેનાઙ્‌કકૃતાઙ્‌ઘ્રિહસ્તયોઃ સંસ્તુત્ય ઈષત્કુપિતા બભાષિરે

ગોપીઓએ કૃષ્ણનું હાસ્ય, લિલા ભરેલી નજર અને ભ્રૂના ઇશારાથી સન્માન કર્યું. એમના પગને પોતાના હાથથી સ્પર્શી, સ્તુતિ કરી અને થોડીક મજાકભર્યા ગુસ્સાથી વાત કરી.

શ્રીગોપ્ય ઊચુઃ - ( અનુષ્ટુપ્ ) ભજતોઽનુભજન્ત્યેક એક એતદ્વિપર્યયમ્ । નોભયાંશ્ચ ભજન્ત્યેક એતન્નો બ્રૂહિ સાધુ ભોઃ

ગોપીઓએ કહ્યું: એક પ્રેમ કરે તો બીજું પણ પ્રેમ આપે છે; બીજું એનું વિપરીત કરે છે; કેટલાક તો કોઈને પ્રેમ કરતા જ નથી. હે સજ્જન, સાચું શું છે, કૃપા કરીને કહો.

શ્રીભગવાનુવાચ - મિથો ભજન્તિ યે સખ્યઃ સ્વાર્થૈકાન્તોદ્યમા હિ તે । ન તત્ર સૌહૃદં ધર્મઃ સ્વાર્થાર્થં તદ્ધિ નાન્યથા

ભગવાને કહ્યું: જે લોકો પોતાનાં હિત માટે પરસ્પર પ્રેમ કરે છે, એ મિત્રો કહેવાય, પણ એમાં સાચો સ્નેહ કે ધર્મ નથી, એ માત્ર સ્વાર્થ માટે છે.

ભજન્ત્યભજતો યે વૈ કરુણાઃ પિતરો યથા । ધર્મો નિરપવાદોઽત્ર સૌહૃદં ચ સુમધ્યમાઃ

જે લોકો તેમને પ્રેમ કરતા નથી, તેમ છતાં પ્રેમ કરે છે, જેમ દયાળુ માતા-પિતા કરે છે, એ નિર્દોષ ધર્મ છે અને એમાં સ્નેહ પણ ઉત્તમ છે.

ભજતોઽપિ ન વૈ કેચિદ્ ભજન્ત્યભજતઃ કુતઃ । આત્મારામા હ્યાપ્તકામા અકૃતજ્ઞા ગુરુદ્રુહઃ

કેટલાક તો પ્રેમ કરનારને પણ પ્રેમ કરતા નથી, તો જે પ્રેમ ન કરે તેમને તો શું કહેવું! એ લોકો આત્મતૃપ્ત, સ્વયં સંતોષી, ઋણવિસર્જક અને વડીલોના અપમાન કરનાર હોય છે.

( મિશ્ર ) નાહં તુ સખ્યો ભજતોઽપિ જન્તૂન્ ભજામ્યમીષામનુવૃત્તિવૃત્તયે । યથાધનો લબ્ધધને વિનષ્ટે તચ્ચિન્તયાન્યન્નિભૃતો ન વેદ

પણ હું, હે સખીઓ, મને પ્રેમ કરનાર જીવોને પણ એમના પ્રેમ માટે પ્રેમ આપતો નથી; જેમ ગરીબને ધન મળે અને પછી ગુમાવે, તો એ ધનના વિચારમાં બીજું કશું જાણતો નથી.

એવં મદર્થોજ્ઝિતલોકવેદ સ્વાનાં હિ વો મય્યનુવૃત્તયેઽબલાઃ । મયાપરોક્ષં ભજતા તિરોહિતં માસૂયિતું માર્હથ તત્ પ્રિયં પ્રિયાઃ

આ રીતે, હે નબળી ગોપીઓ, તમે મારા માટે લોક અને શાસ્ત્રના કર્મો ત્યજી, મારી સેવા માટે આવ્યા છો; છતાં હું તમારી સામે છૂપાઈ રહ્યો છું, તો પણ તમે રોષ ન રાખો, હે પ્રિયાઓ.

ન પારયેઽહં નિરવદ્યસંયુજાં સ્વસાધુકૃત્યં વિબુધાયુષાપિ વઃ । યા માભજન્ દુર્જરગેહશૃઙ્‌ખલાઃ સંવૃશ્ચ્ય તદ્ વઃ પ્રતિયાતુ સાધુના

તમારી નિર્દોષ ભક્તિનું ફળ હું દેવોના આયુષ્યથી પણ ચૂકવી શકતો નથી; જેમણે ઘરના કઠણ બંધનો તોડી મને પ્રેમ કર્યો છે, એમના સારા કર્મો જ તમારો પુરસ્કાર બને.

ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં સંહિતાયાં દશમસ્કન્ધે પૂર્વાર્ધે રાસક્રીડાયાં ગોપીસાન્ત્વનં નામ દ્વાત્રિંશોઽધ્યાયઃ

આ રીતે શ્રીમદ્ ભાગવત મહાપુરાણના દશમ સ્કંધના પૂર્વાર્ધમાં, રાસક્રીડામાં, 'ગોપીઓનું સાંત્વન' નામે બત્રીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.

વાસુદેવે ભગવતિ ભક્તિયોગઃ પ્રયોજિતઃ । જનયત્યાશુ વૈરાગ્યં જ્ઞાનં યદ્બ્રહ્મદર્શનમ્

જ્યારે ભગવાન વાસુદેવમાં ભક્તિરૂપ યોગ કરવામાં આવે છે, ત્યારે તે ઝડપથી વૈરાગ્ય અને એવું જ્ઞાન આપે છે, જે બ્રહ્મના દર્શન સુધી લઈ જાય છે.

યદાસ્ય ચિત્તમર્થેષુ સમેષ્વિન્દ્રિયવૃત્તિભિઃ । ન વિગૃહ્ણાતિ વૈષમ્યં પ્રિયં અપ્રિયમિત્યુત

જ્યારે માણસનું મન ઇન્દ્રિયોની ક્રિયાઓ દ્વારા વિષયોમાં કોઈ ભેદભાવ રાખતું નથી—કેવું પણ સુખદ કે દુઃખદ હોય, બધું સમાન જ લાગે છે—

સ તદૈવાત્મનાત્માનં નિઃસઙ્ગં સમદર્શનમ્ । હેયોપાદેયરહિતં આરૂઢં પદમીક્ષતે

ત્યારે એ માણસ એ જ ક્ષણે પોતાને પોતે જુએ છે—બધા સંબંધોથી મુક્ત, સર્વેમાં સમદૃષ્ટિ ધરાવતો, સ્વીકાર કે ત્યાગથી પર, અને સર્વોચ્ચ અવસ્થામાં સ્થિર.

જ્ઞાનમાત્રં પરં બ્રહ્મ પરમાત્મેશ્વરઃ પુમાન્ । દૃશ્યાદિભિઃ પૃથગ્ભાવૈઃ ભગવાન્ એક ઈયતે

શુદ્ધ જ્ઞાન જ પરમ બ્રહ્મ છે, એજ પરમાત્મા, ઈશ્વર અને પુરુષ છે; ભગવાન એક જ છે, પણ દૃશ્યાદિ વિષયોથી જુદા જુદા રૂપે દેખાય છે.

એતાવાનેવ યોગેન સમગ્રેણેહ યોગિનઃ । યુજ્યતેઽભિમતો હ્યર્થો યદ્ અસઙ્ગસ્તુ કૃત્સ્નશઃ

આટલું જ—સંપૂર્ણ યોગ દ્વારા—યોગી અહીં ઇચ્છિત ફળ પામે છે: એ છે સર્વે વસ્તુઓથી સંપૂર્ણ વૈરાગ્ય.

જ્ઞાનમેકં પરાચીનૈઃ ઇન્દ્રિયૈર્બ્રહ્મ નિર્ગુણમ્ । અવભાત્યર્થરૂપેણ ભ્રાન્ત્યા શબ્દાદિધર્મિણા

એક જ જ્ઞાન, બહાર વળેલી ઇન્દ્રિયો દ્વારા, ભ્રાંતિવશ, વિષયરૂપે દેખાય છે; ગુણરહિત બ્રહ્મ પણ શબ્દાદિ ગુણો ધરાવતું જણાય છે.

યથા મહાન્ અહંરૂપઃ ત્રિવૃત્ પઞ્ચવિધઃ સ્વરાટ્ । એકાદશવિધસ્તસ્ય વપુરણ્ડં જગદ્યતઃ

જેમ મહત્તત્વ, અહંકારરૂપ બની, ત્રણ અને પાંચ પ્રકારનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે, અને તેની અગિયાર પ્રકારની રચના જ એ અંડ છે, જેમાંથી જગત ઉત્પન્ન થાય છે—

એતદ્વૈ શ્રદ્ધયા ભક્ત્યા યોગાભ્યાસેન નિત્યશઃ । સમાહિતાત્મા નિઃસઙ્ગો વિરક્ત્યા પરિપશ્યતિ

આ બધું, શ્રદ્ધા અને ભક્તિપૂર્વક, સતત યોગાભ્યાસ કરનાર, એકાગ્ર મનવાળો, વૈરાગ્ય ધરાવતો અને નિર્લિપ્ત દૃષ્ટિ ધરાવતો માણસ જોઈ શકે છે.

ઇત્યેતત્કથિતં ગુર્વિ જ્ઞાનં તદ્બ્રહ્મદર્શનમ્ । યેન અનુબુદ્ધ્યતે તત્ત્વં પ્રકૃતેઃ પુરુષસ્ય ચ

આ રીતે, આ ઊંડું જ્ઞાન કહ્યુ છે, જે બ્રહ્મના દર્શનરૂપ છે; જેના દ્વારા પ્રકૃતિ અને પુરુષનું તત્વ સમજાય છે.

યથેન્દ્રિયૈઃ પૃથગ્દ્વારૈઃ અર્થો બહુગુણાશ્રયઃ । એકો નાનેયતે તદ્વદ્ ભગવાન્ શાસ્ત્રવર્ત્મભિઃ

જેમ ઇન્દ્રિયો જુદા જુદા દ્વારો હોવા છતાં, ગુણો ધરાવતો એક જ વિષય ભાગે છે નહિ, તેમ ભગવાન પણ અનેક શાસ્ત્રમાર્ગોથી પામવામાં આવે છે, પણ એ એક જ છે.

ક્રિયયા ક્રતુભિર્દાનૈઃ તપઃસ્વાધ્યાયમર્શનૈઃ । આત્મેન્દ્રિયજયેનાપિ સન્ન્યાસેન ચ કર્મણામ્

કર્મ, યજ્ઞ, દાન, તપ, અધ્યયન, આત્મસંયમ, ઇન્દ્રિય-મન પર વિજય અને કર્મનો સંન્યાસ—આ બધાથી—

યોગેન વિવિધાઙ્ગેન ભક્તિયોગેન ચૈવ હિ । ધર્મેણોભયચિહ્નેન યઃ પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિમાન્

વિભિન્ન અંગોવાળા યોગથી, ભક્તિયોગથી, અને ધર્મથી—જેમાં પ્રવૃત્તિ અને નિવૃત્તિ બંને છે—એમ બંને માર્ગે ચાલનાર માણસ દ્વારા—

આત્મતત્ત્વાવબોધેન વૈરાગ્યેણ દૃઢેન ચ । ઈયતે ભગવાનેભિઃ સગુણો નિર્ગુણઃ સ્વદૃક્

આત્મતત્વના જ્ઞાન અને દૃઢ વૈરાગ્યથી, ભગવાન ગુણવાળા કે ગુણરહિત સ્વરૂપે પણ, પોતે જ જોઈ શકે છે.

પ્રાવોચં ભક્તિયોગસ્ય સ્વરૂપં તે ચતુર્વિધમ્ । કાલસ્ય ચાવ્યક્તગતેઃ યોઽન્તર્ધાવતિ જન્તુષુ

મેં તને ભક્તિયોગના ચાર સ્વરૂપો સમજાવ્યા, અને એ પણ કહ્યુ કે, જ્યારે સમય અવ્યક્તમાં પ્રવેશી જાય છે, ત્યારે જે જીવોમાંથી અદૃશ્ય થઈ જાય છે.

જીવસ્ય સંસૃતીર્બહ્વીઃ અવિદ્યાકર્મ નિર્મિતાઃ । યાસ્વઙ્ગ પ્રવિશન્નાત્મા ન વેદ ગતિમાત્મનઃ

જીવના અનેક જન્મમરણના ફેરા, અજ્ઞાન અને કર્મથી બનેલા છે; જેમાં આત્મા પ્રવેશ કરે છે, છતાં પોતાનો સાચો માર્ગ જાણતો નથી.

નૈતત્ખલાયોપદિશેન્ નાવિનીતાય કર્હિચિત્ । ન સ્તબ્ધાય ન ભિન્નાય નૈવ ધર્મધ્વજાય ચ

આ જ્ઞાન કદી પણ દુષ્ટ, અવિનયી, અહંકારી, દુશ્મનભાવ ધરાવનાર કે માત્ર દેખાવટના ધર્મી વ્યક્તિને શીખવવું નહિ.

ન લોલુપાયોપદિશેત્ ન ગૃહારૂઢચેતસે । નાભક્તાય ચ મે જાતુ ન મદ્ભક્તદ્વિષામપિ

લોભી, ઘરગૃહસ્થ જીવનમાં ફસાયેલા, મારા પ્રત્યે અભક્ત, કે મારા ભક્તોને દ્વેષ કરનારા—આવા કોઈને પણ કદી શીખવવું નહિ.

શ્રદ્દધાનાય ભક્તાય વિનીતાય અનસૂયવે । ભૂતેષુ કૃતમૈત્રાય શુશ્રૂષાભિરતાય ચ

પણ જે શ્રદ્ધાળુ, ભક્ત, વિનમ્ર, નિર્દોષ, સર્વે પ્રાણીઓ સાથે મિત્રભાવ રાખે છે અને સેવા કરવા ઉત્સુક છે—

બહિર્જાતવિરાગાય શાન્તચિત્તાય દીયતામ્ । નિર્મત્સરાય શુચયે યસ્યાહં પ્રેયસાં પ્રિયઃ

જેને બહારથી બધું છોડવાનો ભાવ છે, મન શાંત છે, ઈર્ષ્યા વગર છે, શુદ્ધ છે અને જે માટે હું બધામાંથી સૌથી વધુ પ્રિય છું—એવા વ્યક્તિને આ આપવું જોઈએ.

ય ઇદં શ્રૃણુયાદ્ અમ્બ શ્રદ્ધયા પુરુષઃ સકૃત્ । યો વાભિધત્તે મચ્ચિત્તઃ સ હ્યેતિ પદવીં ચ મે

માતા, જે કોઈ આને શ્રદ્ધાથી એકવાર પણ સાંભળે, અથવા જે મનથી મને સ્મરીને આનું પઠન કરે, તે નિશ્ચયે મારી પાસે પહોંચે છે.