શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

દેહેન જીવભૂતેન લોકાત્ લોકમનુવ્રજન્ । ભુઞ્જાન એવ કર્માણિ કરોત્યવિરતં પુમાન્

જીવાત્મા શરીર ધારણ કરીને એક લોકમાંથી બીજા લોકમાં ફરે છે અને સતત કર્મો કરે છે તથા તેમના ફળ ભોગવે છે.

જીવો હ્યસ્યાનુગો દેહો ભૂતેન્દ્રિયમનોમયઃ । તન્નિરોધોઽસ્ય મરણં આવિર્ભાવસ્તુ સમ્ભવઃ

જીવને અનુસરી રહેલું શરીર પાંછ તત્વો, ઇન્દ્રિયો અને મનથી બનેલું છે; તેનું વિલય એ મૃત્યુ છે અને તેનું પ્રગટ થવું એ જન્મ છે.

દ્રવ્યોપલબ્ધિસ્થાનસ્ય દ્રવ્યેક્ષાયોગ્યતા યદા । તત્પઞ્ચત્વં અહંમાનાદ્ ઉત્પત્તિર્દ્રવ્યદર્શનમ્

જ્યારે દ્રવ્યને જાણવાની રીત અને તેને જોવાની ક્ષમતા નષ્ટ થાય છે, ત્યારે વિલય કહેવાય છે; અને દ્રવ્યના દર્શનથી 'હું'પણું ઉત્પન્ન થાય છે, એ જન્મ કહેવાય છે.

યથાક્ષ્ણોર્દ્રવ્યાવયવ દર્શનાયોગ્યતા યદા । તદૈવ ચક્ષુષો દ્રષ્ટુઃ દ્રષ્ટૃત્વાયોગ્યતાનયોઃ

જેમ આંખ કે તેની અંગો જોવાની ક્ષમતા ગુમાવે ત્યારે દ્રષ્ટાની દૃષ્ટિ પણ નષ્ટ થાય છે; એમ બંને અયોગ્ય થાય ત્યારે જોવું બંધ થઈ જાય છે.

તસ્માન્ન કાર્યઃ સન્ત્રાસો ન કાર્પણ્યં ન સમ્ભ્રમઃ । બુદ્ધ્વા જીવગતિં ધીરો મુક્તસઙ્ગશ્ચરેદિહ

આથી, ભય, કરુણા કે ગભરાટ રાખવો જોઈએ નહીં; આત્માની યાત્રા જાણીને, વિવેકી અને આસક્તિથી મુક્ત થઈને જીવન વિતાવવું જોઈએ.

સમ્યગ્દર્શનયા બુદ્ધ્યા યોગવૈરાગ્યયુક્તયા । માયાવિરચિતે લોકે ચરેન્ન્યસ્ય કલેવરમ્

સાચા જ્ઞાનથી યુક્ત બુદ્ધિ અને યોગ-વૈરાગ્ય સાથે, માયાથી રચાયેલા આ લોકમાં, શરીર પ્રત્યે નિરલિપ્ત રહીને જીવન જીવવું જોઈએ.

ભગવતઃ પ્રાદુર્ભાવઃ ગોપીનાં આશ્વાસનં ચ - શ્રીશુક ઉવાચ - ( અનુષ્ટુપ્ ) ઇતિ ગોપ્યઃ પ્રગાયન્ત્યઃ પ્રલપન્ત્યશ્ચ ચિત્રધા । રુરુદુઃ સુસ્વરં રાજન્ કૃષ્ણદર્શનલાલસાઃ

શ્રીશુકદેવજી કહે છે: આમ, ગોપીઓ વિવિધ રીતે ગાઈ અને રડતી હતી; કૃષ્ણના દર્શન માટે આતુર થઈ, રાજા, તેઓ ઉંચા સ્વરે રડવા લાગી.

તાસામાવિરભૂચ્છૌરિઃ સ્મયમાનમુખામ્બુજઃ । પીતામ્બરધરઃ સ્રગ્વી સાક્ષાન્મન્મથમન્મથઃ

પછી, હરી તેમના વચ્ચે પ્રગટ થયા, તેમના મુખ પર સ્મિત હતું, પીળાં વસ્ત્રો પહેર્યા હતા, હાર ધારણ કર્યો હતો—અને તેઓ તો કામદેવને પણ મોહિત કરી દે એવા હતા.

તં વિલોક્યાગતં પ્રેષ્ઠં પ્રીત્યુત્ફુલ્લદૃશોઽબલાઃ । ઉત્તસ્થુર્યુગપત્ સર્વાઃ તન્વઃ પ્રાણમિવાગતમ્

પ્રીતાના પ્રિયતમને પાછા આવ્યા જોઈ, ગોપીઓની આંખોમાં આનંદ ફૂટ્યો; બધાજ એકસાથે ઊભી થઈ, જાણે જીવ પોતે જ શરીરમાં પાછો આવ્યો હોય.

કાચિત્ કરામ્બુજં શૌરેઃ જગૃહેઽઞ્જલિના મુદા । કાચિદ્ દધાર તદ્બાહું અંસે ચન્દનરૂષિતમ્

કોઈએ આનંદપૂર્વક શૌરીના કમળ જેવા હાથને જોડેલી હથેળીઓમાં પકડ્યા; કોઈએ ચંદન લગાવેલો તેમનો હાથ પોતાના ખભા પર રાખ્યો.

કાચિદ્ અઞ્જલિનાગૃહ્ણાત્ તન્વી તામ્બૂલચર્વિતમ્ । એકા તદઙ્‌ઘ્રિકમલં સન્તપ્તા સ્તનયોરધાત્

કોઈ સુકુમારીએ તેમની ચાવેલી પાનની વિડી જોડેલી હથેળીમાં લીધી; બીજી, તીવ્ર તરસથી, તેમના કમળ જેવા પગને પોતાના સ્તનો વચ્ચે રાખ્યો.

એકા ભ્રુકુટિમાબધ્ય પ્રેમસંરમ્ભવિહ્વલા । ઘ્નન્તીવૈક્ષત્ કટાક્ષેપૈઃ સન્દષ્ટદશનચ્છદા

એક ગોપી પ્રેમથી ઉલ્લાસિત થઈ, ભ્રૂકુટિ ચડાવી, હોઠ નીચે દાંત દબાવી, તિરસ્કારી નજરોથી જાણે માર મારી રહી હોય તેમ કૃષ્ણને જોઈ રહી હતી.

અપરાનિમિષદ્ દૃગ્ભ્યાં જુષાણા તન્મુખામ્બુજમ્ । આપીતમપિ નાતૃપ્યત્ સન્તસ્તચ્ચરણં યથા

બીજી ગોપી અવિરત આંખોથી કૃષ્ણના કમળ જેવા ચહેરા પર તાકી રહી હતી; એ જોઈને પણ એ કદી તૃપ્ત થતી ન હતી, જેમ જ્ઞાની લોકો કૃષ્ણના ચરણોમાં કદી સંતોષ પામતા નથી.

તં કાચિન્નેત્રરન્ધ્રેણ હૃદિકૃત્ય નિમીલ્ય ચ । પુલકાઙ્‌ગ્યુપગુહ્યાસ્તે યોગીવાનન્દસમ્પ્લુતા

બીજી ગોપી, આંખો મીંચી, કૃષ્ણને પોતાના હૃદયમાં ઉતારી રહી હતી અને રોમાંચિત શરીરે એમને ભેટી રહી હતી, યોગીઓ જેવો આનંદ અનુભવતી.

સર્વાસ્તાઃ કેશવાલોક પરમોત્સવનિર્વૃતાઃ । જહુર્વિરહજં તાપં પ્રાજ્ઞં પ્રાપ્ય યથા જનાઃ

બધી ગોપીઓએ કેશવના દર્શનથી પરમ આનંદ અનુભવ્યો અને વિયોગથી થયેલો દુઃખ ભૂલી ગઈ, જેમ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરનાર લોકો દુઃખ છોડે છે.

તાભિર્વિધૂતશોકાભિઃ ભગવાનચ્યુતો વૃતઃ । વ્યરોચતાધિકં તાત પુરુષઃ શક્તિભિર્યથા

શોકથી મુક્ત થયેલી ગોપીઓથી ઘેરાયેલા ભગવાન અચ્યૂત વધુ તેજસ્વી લાગ્યા, પ્રિય, જેમ શક્તિઓથી સજ્જ પુરુષ વધુ પ્રકાશે છે.

તાઃ સમાદાય કાલિન્દ્યા નિર્વિશ્ય પુલિનં વિભુઃ । વિકસત્કુન્દમન્દાર સુરભ્યનિલષટ્પદમ્

કૃષ્ણે ગોપીઓ સાથે યમુનાના રેતીલા કાંઠે પ્રવેશ કર્યો, જ્યાં કુન્દ અને મંદાર ફૂલો ખીલી રહ્યા હતા, સુગંધિત પવન વહેતો અને ભમરા ગુંજતા હતા.

શરચ્ચન્દ્રાંશુસન્દોહ ધ્વસ્તદોષાતમઃ શિવમ્ । કૃષ્ણાયા હસ્તતરલા ચિતકોમલવાલુકમ્

એ સ્થળ શરદચંદ્રની કિરણોથી પ્રકાશિત, અંધકાર વિહોણું, શુભ અને કૃષ્ણના ચંચળ હાથે સ્પર્શાયેલું, નરમ અને તેજસ્વી રેતીથી ભરેલું હતું.

( મિશ્ર ) તદ્દર્શનાહ્લાદવિધૂતહૃદ્રુજો મનોરથાન્તં શ્રુતયો યથા યયુઃ । સ્વૈરુત્તરીયૈઃ કુચકુઙ્‌કુમાઙ્‌કિતૈઃ અચીક્લૃપન્નાસનમાત્મબન્ધવે

કૃષ્ણના દર્શનથી ગોપીઓના હૃદયના દુઃખ દૂર થઈ ગયા, જેમ શ્રુતિઓ મનોચાહના અંતે પહોંચે છે. પોતાનાં અંગવસ્ત્રો, જે સ્તનના કુંકુમથી રંગાયેલા હતા, એથી એમણે પોતાના પ્રિય માટે આસન તૈયાર કર્યું.

તત્રોપવિષ્ટો ભગવાન્ સ ઈશ્વરો યોગેશ્વરાન્તર્હૃદિ કલ્પિતાસનઃ । ચકાસ ગોપીપરિષદ્ગતોઽર્ચિતઃ ત્રૈલોક્યલક્ષ્મ્યેકપદં વપુર્દધત્

ત્યાં ભગવાન, સર્વના સ્વામી, યોગીઓના હૃદયમાં કલ્પિત આસન પર બેસી, ગોપીઓની સભામાં પૂજિત થઈ, ત્રણેય લોકની લક્ષ્મી એકત્રિત એવા રૂપે તેજ પામતા હતા.

સભાજયિત્વા તમનઙ્‌ગદીપનં સહાસલીલેક્ષણવિભ્રમભ્રુવા । સંસ્પર્શનેનાઙ્‌કકૃતાઙ્‌ઘ્રિહસ્તયોઃ સંસ્તુત્ય ઈષત્કુપિતા બભાષિરે

ગોપીઓએ કૃષ્ણનું હાસ્ય, લિલા ભરેલી નજર અને ભ્રૂના ઇશારાથી સન્માન કર્યું. એમના પગને પોતાના હાથથી સ્પર્શી, સ્તુતિ કરી અને થોડીક મજાકભર્યા ગુસ્સાથી વાત કરી.

શ્રીગોપ્ય ઊચુઃ - ( અનુષ્ટુપ્ ) ભજતોઽનુભજન્ત્યેક એક એતદ્વિપર્યયમ્ । નોભયાંશ્ચ ભજન્ત્યેક એતન્નો બ્રૂહિ સાધુ ભોઃ

ગોપીઓએ કહ્યું: એક પ્રેમ કરે તો બીજું પણ પ્રેમ આપે છે; બીજું એનું વિપરીત કરે છે; કેટલાક તો કોઈને પ્રેમ કરતા જ નથી. હે સજ્જન, સાચું શું છે, કૃપા કરીને કહો.

શ્રીભગવાનુવાચ - મિથો ભજન્તિ યે સખ્યઃ સ્વાર્થૈકાન્તોદ્યમા હિ તે । ન તત્ર સૌહૃદં ધર્મઃ સ્વાર્થાર્થં તદ્ધિ નાન્યથા

ભગવાને કહ્યું: જે લોકો પોતાનાં હિત માટે પરસ્પર પ્રેમ કરે છે, એ મિત્રો કહેવાય, પણ એમાં સાચો સ્નેહ કે ધર્મ નથી, એ માત્ર સ્વાર્થ માટે છે.

ભજન્ત્યભજતો યે વૈ કરુણાઃ પિતરો યથા । ધર્મો નિરપવાદોઽત્ર સૌહૃદં ચ સુમધ્યમાઃ

જે લોકો તેમને પ્રેમ કરતા નથી, તેમ છતાં પ્રેમ કરે છે, જેમ દયાળુ માતા-પિતા કરે છે, એ નિર્દોષ ધર્મ છે અને એમાં સ્નેહ પણ ઉત્તમ છે.

ભજતોઽપિ ન વૈ કેચિદ્ ભજન્ત્યભજતઃ કુતઃ । આત્મારામા હ્યાપ્તકામા અકૃતજ્ઞા ગુરુદ્રુહઃ

કેટલાક તો પ્રેમ કરનારને પણ પ્રેમ કરતા નથી, તો જે પ્રેમ ન કરે તેમને તો શું કહેવું! એ લોકો આત્મતૃપ્ત, સ્વયં સંતોષી, ઋણવિસર્જક અને વડીલોના અપમાન કરનાર હોય છે.

( મિશ્ર ) નાહં તુ સખ્યો ભજતોઽપિ જન્તૂન્ ભજામ્યમીષામનુવૃત્તિવૃત્તયે । યથાધનો લબ્ધધને વિનષ્ટે તચ્ચિન્તયાન્યન્નિભૃતો ન વેદ

પણ હું, હે સખીઓ, મને પ્રેમ કરનાર જીવોને પણ એમના પ્રેમ માટે પ્રેમ આપતો નથી; જેમ ગરીબને ધન મળે અને પછી ગુમાવે, તો એ ધનના વિચારમાં બીજું કશું જાણતો નથી.

એવં મદર્થોજ્ઝિતલોકવેદ સ્વાનાં હિ વો મય્યનુવૃત્તયેઽબલાઃ । મયાપરોક્ષં ભજતા તિરોહિતં માસૂયિતું માર્હથ તત્ પ્રિયં પ્રિયાઃ

આ રીતે, હે નબળી ગોપીઓ, તમે મારા માટે લોક અને શાસ્ત્રના કર્મો ત્યજી, મારી સેવા માટે આવ્યા છો; છતાં હું તમારી સામે છૂપાઈ રહ્યો છું, તો પણ તમે રોષ ન રાખો, હે પ્રિયાઓ.

ન પારયેઽહં નિરવદ્યસંયુજાં સ્વસાધુકૃત્યં વિબુધાયુષાપિ વઃ । યા માભજન્ દુર્જરગેહશૃઙ્‌ખલાઃ સંવૃશ્ચ્ય તદ્ વઃ પ્રતિયાતુ સાધુના

તમારી નિર્દોષ ભક્તિનું ફળ હું દેવોના આયુષ્યથી પણ ચૂકવી શકતો નથી; જેમણે ઘરના કઠણ બંધનો તોડી મને પ્રેમ કર્યો છે, એમના સારા કર્મો જ તમારો પુરસ્કાર બને.

ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં સંહિતાયાં દશમસ્કન્ધે પૂર્વાર્ધે રાસક્રીડાયાં ગોપીસાન્ત્વનં નામ દ્વાત્રિંશોઽધ્યાયઃ

આ રીતે શ્રીમદ્ ભાગવત મહાપુરાણના દશમ સ્કંધના પૂર્વાર્ધમાં, રાસક્રીડામાં, 'ગોપીઓનું સાંત્વન' નામે બત્રીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.