શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં સંહિતાયાં દશમસ્કન્ધે પૂર્વાર્ધે રાસક્રીડાયાં ગોપીગીતં નામૈકત્રિંશોઽધ્યાયઃ

આ રીતે, શ્રીમદ ભાગવત મહાપુરાણના દસમા સ્કંધના પ્રથમ ભાગમાં, રાસક્રીડામાં 'ગોપીગીત' નામે એકત્રીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.

રામપત્ન્યશ્ચ તદ્દેહં ઉપગુહ્યાગ્નિમાવિશન્ । વસુદેવપત્ન્યસ્તદ્ગાત્રં પ્રદ્યુમ્નાદીન્ હરેઃ સ્નુષાઃ । કૃષ્ણપત્ન્યોઽવિશન્નગ્નિં રુક્મિણ્યાદ્યાઃ તદાત્મિકાઃ

રામની પત્નીઓએ તેમના પતિના શરીરને ભેટી અગ્નિમાં પ્રવેશ કર્યો. વસુદેવની પત્નીઓ અને હરિના પુત્રો જેવી કે પ્રદ્યુમ્નની વહુઓએ પણ એ જ રીતે કર્યું. કૃષ્ણની પત્નીઓ, જેમના મુખ્યમાં રુક્મિણી હતી, એ પણ કૃષ્ણમાં એકરૂપ થઈને અગ્નિમાં પ્રવેશી ગઈ.

અર્જુનઃ પ્રેયસઃ સખ્યુઃ કૃષ્ણસ્ય વિરહાતુરઃ । આત્માનં સાંત્વયામાસ કૃષ્ણગીતૈઃ સદુક્તિભિઃ

કૃષ્ણના વિયોગમાં દુઃખી થયેલા અર્જુને, કૃષ્ણના ગીતો અને સુવિચારો દ્વારા પોતાને શાંત પાડ્યો.

બંધૂનાં નષ્ટગોત્રાણાં અર્જુનઃ સાંપરાયિકમ્ । હતાનાં કારયામાસ યથાવદ્ અનુપૂર્વશઃ

અર્જુને પોતાના કુટુંબના, વંશ વિનાના બચેલા લોકો માટે યોગ્ય રીતે અને ક્રમશઃ અંત્યેષ્ટિ વિધિ કરાવી.

દ્વારકાં હરિણા ત્યક્તાં સમુદ્રોઽપ્લાવયત્ ક્ષણાત્ । વર્જયિત્વા મહારાજ શ્રીમદ્ ભગવદાલયમ્

હે રાજા, જયારે હરિએ દ્વારકા છોડીને ગયા, ત્યારે સમુદ્રે પળભરમાં આખી દ્વારકાને ડૂબાડી દીધી, માત્ર ભગવાનનું દિવ્ય મંદિર બચી રહ્યું.

નિત્યં સન્નિહિતસ્તત્ર ભગવાન્ મધુસૂદનઃ । સ્મૃત્યાશેષાશુભહરં સર્વમઙ્ગલમઙ્ગલમ્

ત્યાં ભગવાન મધુસૂદન સદા હાજર છે, જેમની સ્મૃતિથી બધાં અશુભ દૂર થાય છે અને જે સર્વ શ્રેષ્ઠ શુભતા આપે છે.

સ્ત્રીબાલવૃદ્ધાનાદાય હતશેષાન્ ધનઞ્જયઃ । ઇંદ્રપ્રસ્થં સમાવેશ્ય વજ્રં તત્રાભ્યષેચયત્

અર્જુને બચેલા સ્ત્રીઓ, બાળકો અને વૃદ્ધોને લઈને ઇન્દ્રપ્રસ્થ પહોંચાડ્યા અને ત્યાં વજ્રને રાજસિંહાસન પર બેસાડ્યો.

શ્રુત્વા સુહૃદ્ વધં રાજન્ અર્જુનાત્તે પિતામહાઃ । ત્વાં તુ વંશધરં કૃત્વા જગ્મુઃ સર્વે મહાપથમ્

હે રાજા, જયારે અર્જુનના પિતામહોએ પોતાના મિત્રોના મૃત્યુની વાત સાંભળી, ત્યારે તને વંશનો વારસદાર બનાવી, બધા મહાપથ પર ચાલ્યા ગયા.

ય એતદ્ દેવદેવસ્ય વિષ્ણોઃ કર્માણિ જન્મ ચ । કીર્તયેત્ શ્રદ્ધયા મર્ત્યઃ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

જે મનુષ્ય શ્રદ્ધાથી દેવોના દેવ વિષ્ણુના જન્મ અને કાર્યોનું ગાન કરે છે, તે બધા પાપોથી મુક્ત થઈ જાય છે.

( વસંતતિલકા ) ઇત્થં હરેર્ભગવતો રુચિરાવતાર વીર્યાણિ બાલચરિતાનિ ચ શંતમાનિ । અન્યત્ર ચેહ ચ શ્રુતાનિ ગૃણન્ મનુષ્યો ભક્તિં પરાં પરમહંસગતૌ લભેત

આ રીતે, હરિ ભગવાનના મનોહર અવતાર, શૌર્ય અને બાળલિલાઓને જ્યાં પણ સાંભળે કે ગાયે, એ મનુષ્યને પરમહંસોના માર્ગ પર શ્રેષ્ઠ ભક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે.

સહ દેહેન માનેન વર્ધમાનેન મન્યુના । કરોતિ વિગ્રહં કામી કામિષ્વન્તાય ચાત્મનઃ

શરીર, અભિમાન, વધતો ક્રોધ અને ઇચ્છા સાથે, કામી મનુષ્ય બીજા ઇચ્છાવાળાઓ સાથે ઝઘડો કરે છે અને અંતે પોતાનું જ નુકસાન કરે છે.

ભૂતૈઃ પઞ્ચભિરારબ્ધે દેહે દેહ્યબુધોઽસકૃત્ । અહં મમેત્યસદ્ગ્રાહઃ કરોતિ કુમતિર્મતિમ્

પાંચ તત્વોથી બનેલા શરીરમાં, અજ્ઞાન આત્મા વારંવાર 'હું' અને 'મારું' જેવી ખોટી લાગણીઓ ધરાવે છે, જેના કારણે તેની બુદ્ધિ બગડે છે.

યદ્યસદ્‌ભિ પથિ પુનઃ શિશ્નોદરકૃતોદ્યમૈઃ । આસ્થિતો રમતે જન્તુઃ તમો વિશતિ પૂર્વવત્

જો જીવ ફરીથી દુષ્ટોના માર્ગે ચાલે, પેટ અને ઇન્દ્રિયોની તૃપ્તિ માટે પ્રયત્ન કરે, તો એ ફરી જૂના અંધકારમાં પડી જાય છે.

સત્યં શૌચં દયા મૌનં બુદ્ધિઃ શ્રીર્હ્રીર્યશઃ ક્ષમા । શમો દમો ભગશ્ચેતિ યત્સઙ્ગાદ્યાતિ સઙ્ક્ષયમ્

સત્ય, પવિત્રતા, દયા, મૌન, બુદ્ધિ, લક્ષ્મી, લાજ, યશ, ક્ષમા, શાંતિ, સંયમ અને સમૃદ્ધિ—આ બધું દુર્ગુણવાળાઓની સાથે રહેવાથી ધીરે ધીરે ઘટી જાય છે.

તેષ્વશાન્તેષુ મૂઢેષુ ખણ્ડિતાત્મસ્વસાધુષુ । સઙ્ગં ન કુર્યાચ્છોચ્યેષુ યોષિત્ ક્રીડામૃગેષુ ચ

જે લોકો અશાંત, મૂર્ખ, હિંમત હારેલા કે દુશીલ છે, કે જે દયનીય છે, કે રમણિય સ્ત્રીઓ જેવાં છે, એમની સાથે કદી સંગ ન કરવો.

ન તથાસ્ય ભવેન્મોહો બન્ધશ્ચાન્યપ્રસઙ્ગતઃ । યોષિત્સઙ્ગાત્ યથા પુંસો યથા તત્સઙ્‌ગિસઙ્ગતઃ

બીજાઓની સાથે રહેવાથી જેટલું મોહ અને બંધન થતું નથી, તેટલું સ્ત્રીના સંગથી થાય છે; અને એથી પણ વધારે, જે સ્ત્રીપ્રેમમાં લિપ્ત છે, એમના સંગથી થાય છે.

પ્રજાપતિઃ સ્વાં દુહિતરં દૃષ્ટ્વા તદ્ રૂપધર્ષિતઃ । રોહિદ્ભૂતાં સોઽન્વધાવદ્ ઋક્ષરૂપી હતત્રપઃ

પ્રજાપતિએ પોતાની દીકરીને જોયા અને તેના રૂપથી મોહિત થઈ ગયા; તે રોહિણીના રૂપમાં હતી અને પ્રજાપતિ લજ્જિત થઈ હરણના રૂપે તેના પાછળ દોડ્યા.

તત્સૃષ્ટસૃષ્ટસૃષ્ટેષુ કો ન્વખણ્ડિતધીઃ પુમાન્ । ઋષિં નારાયણમૃતે યોષિન્ મય્યેહ માયયા

આ વારંવાર સર્જાયેલા જીવોમાંથી, મારા જેવા સ્ત્રીરૂપે મોહક માયાથી, ઋષિ નારાયણ સિવાય બીજું કોણ છે જેનું મન કદી ડગતું નથી?

બલં મે પશ્ય માયાયાઃ સ્ત્રીમય્યા જયિનો દિશામ્ । યા કરોતિ પદાક્રાન્તાન્ ભ્રૂવિજૃમ્ભેણ કેવલમ્

મારી સ્ત્રીરૂપી માયાનું બળ જો, જે દિશાદિજયોને પણ જીતે છે; તે માત્ર ભ્રૂભંગથી જ ધરતી પર ચાલનારા વિજયીઓને વશ કરી લે છે.

સઙ્ગં ન કુર્યાત્પ્રમદાસુ જાતુ યોગસ્ય પારં પરમારુરુક્ષુઃ । મત્સેવયા પ્રતિલબ્ધાત્મલાભો વદન્તિ યા નિરયદ્વારમસ્ય

જે યોગના પરમ અવસ્થાએ પહોંચવા ઈચ્છે છે, તેણે ક્યારેય સ્ત્રીઓ સાથે સંબંધ ન રાખવો જોઈએ; મારી સેવા દ્વારા આત્મસ્વરૂપ પ્રાપ્ત કરનારોએ કહ્યું છે કે એવો સંબંધ નરકના દ્વાર સમાન છે.

યોપયાતિ શનૈર્માયા યોષિદ્ દેવવિનિર્મિતા । તામીક્ષેતાત્મનો મૃત્યું તૃણૈઃ કૂપમિવાવૃતમ્

દેવતાઓએ રચેલી સ્ત્રીરૂપી માયા ધીમે ધીમે નજીક આવે છે; તેને એ રીતે ઓળખવી જોઈએ કે એ આત્માનું મરણ છે, જેમ ઘાસથી ઢંકાયેલું કૂવું જોખમરૂપ છે.

યાં મન્યતે પતિં મોહાન્ મન્માયામૃષભાયતીમ્ । સ્ત્રીત્વં સ્ત્રીસઙ્ગતઃ પ્રાપ્તો વિત્તાપત્યગૃહપ્રદમ્

મોહવશ પુરુષ તેને પોતાની પત્ની માને છે, જ્યારે એ તો મારી ગૌરૂપ માયા છે; સ્ત્રીસંગથી એ સ્ત્રીપણું પામે છે અને ધન, સંતાન તથા ઘરથી બંધાઈ જાય છે.

તાં આત્મનો વિજાનીયાત્ પત્યપત્યગૃહાત્મકમ્ । દૈવોપસાદિતં મૃત્યું મૃગયોર્ગાયનં યથા

પતિ, સંતાન અને ઘરરૂપ જે સ્ત્રી છે, તેને પોતાના માટે દૈવથી આવેલો મરણ સમજી લેવું જોઈએ, જેમ શિકારીનું ગીત હરણ માટે મૃત્યુરૂપ છે.

દેહેન જીવભૂતેન લોકાત્ લોકમનુવ્રજન્ । ભુઞ્જાન એવ કર્માણિ કરોત્યવિરતં પુમાન્

જીવાત્મા શરીર ધારણ કરીને એક લોકમાંથી બીજા લોકમાં ફરે છે અને સતત કર્મો કરે છે તથા તેમના ફળ ભોગવે છે.

જીવો હ્યસ્યાનુગો દેહો ભૂતેન્દ્રિયમનોમયઃ । તન્નિરોધોઽસ્ય મરણં આવિર્ભાવસ્તુ સમ્ભવઃ

જીવને અનુસરી રહેલું શરીર પાંછ તત્વો, ઇન્દ્રિયો અને મનથી બનેલું છે; તેનું વિલય એ મૃત્યુ છે અને તેનું પ્રગટ થવું એ જન્મ છે.

દ્રવ્યોપલબ્ધિસ્થાનસ્ય દ્રવ્યેક્ષાયોગ્યતા યદા । તત્પઞ્ચત્વં અહંમાનાદ્ ઉત્પત્તિર્દ્રવ્યદર્શનમ્

જ્યારે દ્રવ્યને જાણવાની રીત અને તેને જોવાની ક્ષમતા નષ્ટ થાય છે, ત્યારે વિલય કહેવાય છે; અને દ્રવ્યના દર્શનથી 'હું'પણું ઉત્પન્ન થાય છે, એ જન્મ કહેવાય છે.

યથાક્ષ્ણોર્દ્રવ્યાવયવ દર્શનાયોગ્યતા યદા । તદૈવ ચક્ષુષો દ્રષ્ટુઃ દ્રષ્ટૃત્વાયોગ્યતાનયોઃ

જેમ આંખ કે તેની અંગો જોવાની ક્ષમતા ગુમાવે ત્યારે દ્રષ્ટાની દૃષ્ટિ પણ નષ્ટ થાય છે; એમ બંને અયોગ્ય થાય ત્યારે જોવું બંધ થઈ જાય છે.

તસ્માન્ન કાર્યઃ સન્ત્રાસો ન કાર્પણ્યં ન સમ્ભ્રમઃ । બુદ્ધ્વા જીવગતિં ધીરો મુક્તસઙ્ગશ્ચરેદિહ

આથી, ભય, કરુણા કે ગભરાટ રાખવો જોઈએ નહીં; આત્માની યાત્રા જાણીને, વિવેકી અને આસક્તિથી મુક્ત થઈને જીવન વિતાવવું જોઈએ.

સમ્યગ્દર્શનયા બુદ્ધ્યા યોગવૈરાગ્યયુક્તયા । માયાવિરચિતે લોકે ચરેન્ન્યસ્ય કલેવરમ્

સાચા જ્ઞાનથી યુક્ત બુદ્ધિ અને યોગ-વૈરાગ્ય સાથે, માયાથી રચાયેલા આ લોકમાં, શરીર પ્રત્યે નિરલિપ્ત રહીને જીવન જીવવું જોઈએ.