શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

એવં કૃષ્ણં પૃચ્છમાના વ્ર્ણ્દાવનલતાસ્તરૂન્ । વ્યચક્ષત વનોદ્દેશે પદાનિ પરમાત્મનઃ ॥ 10.30.

આ રીતે ગોપીઓ કૃષ્ણ વિશે પૂછતાં વનલતા અને વૃક્ષોને પૂછતી, અને વનમાં પરમાત્માના પગલાં બતાવતી.

પદાનિ વ્યક્તમેતાનિ નન્દસૂનોર્મહાત્મનઃ । લક્ષ્યન્તે હિ ધ્વજામ્ભોજ વજ્રાઙ્કુશયવાદિભિઃ ॥ 10.30.

આ સ્પષ્ટ દેખાતા પગલાં નંદના મહાન પુત્ર કૃષ્ણના છે; તેમાં ધ્વજ, કમળ, વજ્ર, અંકુશ અને જવાર જેવા ચિહ્નો દેખાય છે.

તૈસ્તૈઃ પદૈસ્તત્પદવીમન્વિચ્છન્ત્યોઽગ્રતોઽબલાઃ । વધ્વાઃ પદૈઃ સુપૃક્તાનિ વિલોક્યાર્તાઃ સમબ્રુવન્ ॥ 10.30.

આ પગલાંઓના પીછા કરતાં ગોપીઓ આગળ વધતી; જ્યારે તેમણે વરરાજાની સાથે મળેલા પગલાં જોયા, ત્યારે દુઃખથી બોલી ઉઠી.

કસ્યાઃ પદાનિ ચૈતાનિ યાતાયા નન્દસૂનુના । અંસન્યસ્તપ્રકોષ્ઠાયાઃ કરેણોઃ કરિણા યથા ॥ 10.30.

આ પગલાં કોની છે, જે નંદના પુત્ર સાથે જાય છે અને પોતાની ભુજા તેના ખભા પર રાખે છે, જેમ કે ગાયની હાથી હાથીના ખભા પર ભુજા મૂકે છે?

અનયારાધિતો નૂનં ભગવાન્ હરિરીશ્વરઃ । યન્નો વિહાય ગોવિન્દઃ પ્રીતો યામનયદ્રહઃ ॥ 10.30.

નિશ્ચયે, આ ગોપીએ ભગવાન હરિની સાચી ઉપાસના કરી છે; કેમ કે ગોવિંદે અમને છોડીને ખુશ થઈને તેને એકાંતમાં લઈ ગયો છે.

ધન્યા અહો અમી આલ્યો ગોવિન્દાઙ્ઘ્ર્યબ્જરેણવઃ । યાન્ બ્રહ્મેશૌ રમા દેવી દધુર્મૂર્ધ્ન્યઘનુત્તયે ॥ 10.30.

આ વનલતા અને છોડ કેટલા ધન્ય છે, જે ગોવિંદના કમળ જેવા પગલાંની ધૂળીથી પવિત્ર થાય છે, જેને બ્રહ્મા, શિવ અને દેવી લક્ષ્મી પણ પોતાના શીરે ધારણ કરે છે.

તસ્યા અમૂનિ નઃ ક્ષોભં કુર્વન્ત્યુચ્ચૈઃ પદાનિ યત્યૈકાપહૃત્ય ગોપીનાં રહો ભુન્ક્તેઽચ્યુતાધરમ્ । ન લક્ષ્યન્તે પદાન્યત્ર તસ્યા નૂનં તૃણાઙ્કુરૈઃ ખિદ્યત્સુજાતાઙ્ઘ્રિતલામુન્નિન્યે પ્રેયસીં પ્રિયઃ ॥ 10.30.

આ ગોપીની ઊંડા પગલાં અમને ખૂબ દુઃખ આપે છે; કારણ કે અચ્યુતએ ગોપીઓમાંથી ફક્ત તેને જ લઈ, એકાંતમાં તેના હોઠોનો આસ્વાદ કર્યો છે. આગળ તેના પગલાં દેખાતા નથી—નિશ્ચયે, ઘાસ અને કૂંપળોથી તેના કોમળ પગ દુખી થતાં પ્રિયએ તેને ઉંચકી લીધી.

ઇમાન્યધિકમગ્નાનિ પદાનિ વહતો વધૂમ્ । ગોપ્યઃ પશ્યત કૃષ્ણસ્ય ભારાક્રાન્તસ્ય કામિનઃ । અત્રાવરોપિતા કાન્તા પુષ્પહેતોર્મહાત્મના ॥ 10.30.

જુઓ ગોપીઓ, અહીં પગલાં વધુ દબાયેલા છે—કૃષ્ણ પ્રેમથી ભારવાન થઈને પોતાની પ્રિયાને ઉંચકી લઈ જાય છે; અહીં મહાન આત્માએ ફૂલો લેવા માટે પ્રિયાને નીચે મૂકેલી.

અત્ર પ્રસૂનાવચયઃ પ્રિયાર્થે પ્રેયસા કૃતઃ । પ્રપદાક્રમણ એતે પશ્યતાસકલે પદે ॥ 10.30.

અહીં, પોતાના પ્રિય માટે કૃષ્ણે ફૂલો તોડ્યા છે; જુઓ, દરેક પગલાં પર સ્પષ્ટ પગચિહ્નો દેખાય છે.

કેશપ્રસાધનં ત્વત્ર કામિન્યાઃ કામિના કૃતમ્ । તાનિ ચૂડયતા કાન્તામુપવિષ્ટમિહ ધ્રુવમ્ ॥ 10.30.

અહીં કોઈ પ્રેમીએ પોતાની પ્રિયાની વાળ ગોઠવી હતી; તે અહીં બેઠી હતી ત્યારે તેણે પ્રેમથી તેના વાળ શણગારી દીધા હતા.

રેમે તયા ચાત્મરત આત્મારામોઽપ્યખણ્ડિતઃ । કામિનાં દર્શયન્ દૈન્યં સ્ત્રીણાં ચૈવ દુરાત્મતામ્ ॥ 10.30.

જ્યારે પોતે સંપૂર્ણ તૃપ્ત અને સુખી હતો, ત્યારે પણ તેણે તેના સાથે આનંદ માણ્યો, જેથી પ્રેમીઓની બેચેની અને સ્ત્રીઓની ચંચળતા દેખાય.

ઇત્યેવં દર્શયન્ત્યસ્તાશ્ચેરુર્ગોપ્યો વિચેતસઃ । યાં ગોપીમનયત્કૃષ્ણો વિહાયાન્યાઃ સ્ત્રિયો વને ॥ 10.30.

આ રીતે વાતો કરતા ગોપીઓ ગૂંચવાઈને અહીં-ત્યાં ફરતી રહી; અને જે ગોપીને કૃષ્ણે બધી સ્ત્રીઓને વનમાં છોડી ને સાથે લઈ ગયા—

સા ચ મેને તદાત્માનં વરિષ્ઠં સર્વયોષિતામ્ । હિત્વા ગોપીઃ કામયાના મામસૌ ભજતે પ્રિયઃ ॥ 10.30.

તે ગોપીએ એ સમજ્યું કે, 'હવે તો હું બધામાં શ્રેષ્ઠ છું; કૃષ્ણે બધી ગોપીઓને છોડી ને મને પસંદ કરી છે, હવે એ માત્ર મને જ પ્રેમ કરે છે.'

તતો ગત્વા વનોદ્દેશં દૃપ્તા કેશવમબ્રવીત્ । ન પારયેઽહં ચલિતું નય માં યત્ર તે મનઃ ॥ 10.30.

પછી જ્યારે તેઓ વનમાં એક જગ્યાએ પહોંચ્યા, ત્યારે એ ગોપી ગર્વથી કેશવને બોલી, 'હવે હું વધુ ચાલીને શકી નથી, મને જ્યાં તારો મન થાય ત્યાં લઈ જા.'

એવમુક્તઃ પ્રિયામાહ સ્કન્ધ આરુહ્યતામિતિ । તતશ્ચાન્તર્દધે કૃષ્ણઃ સા વધૂરન્વતપ્યત ॥ 10.30.

એવું સાંભળીને પ્રિયએ કહ્યું, 'મારા ખભા પર ચડી જા.' પણ પછી કૃષ્ણ અચાનક અદૃશ્ય થઈ ગયા અને એ ગોપી એકલી રહી ગઈ અને દુઃખી થઈ.

હા નાથ રમણ પ્રેષ્ઠ ક્વાસિ ક્વાસિ મહાભુજ । દાસ્યાસ્તે કૃપણાયા મે સખે દર્શય સન્નિધિમ્ ॥ 10.30.

'હાય નાથ, હાય પ્રિય, હાય સૌથી વહાલા! તું ક્યાં છે, તું ક્યાં છે, મહાબાહુ? હે મિત્ર, તારી ગરીબ દાસીને તું તારો દર્શન આપ.'

શ્રીશુક ઉવાચ અન્વિચ્છન્ત્યો ભગવતો માર્ગં ગોપ્યોઽવિદૂરિતઃ । દદૃશુઃ પ્રિયવિશ્લેષાન્મોહિતાં દુઃખિતાં સખીમ્ ॥ 10.30.

શ્રી શુકદેવજી કહે છે: ભગવાનના પગલાં શોધતી ગોપીઓ, કૃષ્ણ ક્યાં ગયા એ જાણ્યા વિના, પોતાના પ્રિયથી વિયોગમાં મૂર્છિત અને દુઃખી થયેલી પોતાની સખીને જોઈ.

તયા કથિતમાકર્ણ્ય માનપ્રાપ્તિં ચ માધવાત્ । અવમાનં ચ દૌરાત્મ્યાદ્વિસ્મયં પરમં યયુઃ ॥ 10.30.

તે ગોપી પાસેથી જે બન્યું તે સાંભળીને—એનો અભિમાન, માધવનું વર્તન અને પોતે અપમાનિત થઈ એ—બધી ગોપીઓ ખૂબ આશ્ચર્યમાં પડી ગઈ.

તતોઽવિશન્ વનં ચન્દ્ર જ્યોત્સ્ના યાવદ્વિભાવ્યતે । તમઃ પ્રવિષ્ટમાલક્ષ્ય તતો નિવવૃતુઃ સ્ત્રિયઃ ॥ 10.30.

પછી તેઓ ચાંદની પ્રકાશ રહે ત્યાં સુધી વનમાં ગઈ; પણ જ્યારે અંધારું થયું, ત્યારે બધી સ્ત્રીઓ પાછી ફરી ગઈ.

તન્મનસ્કાસ્તદલાપાસ્તદ્વિચેષ્ટાસ્તદાત્મિકાઃ । તદ્ગુણાનેવ ગાયન્ત્યો નાત્મગારાણિ સસ્મરુઃ ॥ 10.30.

તેમના મનમાં કૃષ્ણ, વાતોમાં કૃષ્ણ, ચાલચાલનમાં કૃષ્ણ અને આખા હૃદયમાં કૃષ્ણ જ હતો; કૃષ્ણના ગુણો જ ગાતા, પોતાના ઘરની તો યાદ પણ ન રહી.

પુનઃ પુલિનમાગત્ય કાલિન્દ્યાઃ કૃષ્ણભાવનાઃ । સમવેતા જગુઃ કૃષ્ણં તદાગમનકાઙ્ક્ષિતાઃ ॥ 10.30.

પછી ફરીથી યમુનાના કિનારે આવી, કૃષ્ણના વિચારમાં લીન થઈને, એકઠા થઈ, કૃષ્ણના આવવાની આશા રાખી, કૃષ્ણના ગીતો ગાવા લાગ્યા.

તતોઽગ્નિમારુતૌ રાજન્ અમુઞ્ચન્મુખતો રુષા । મહીં નિર્વીરુધં કર્તું સંવર્તક ઇવાત્યયે

પછી, હે રાજા, ગુસ્સામાં તેઓએ પોતાના મોઢામાંથી અગ્નિ અને પવન છોડ્યા, જાણે યુગના અંતે સંવર્તક અગ્નિ પૃથ્વીને સુકાવી નાખે એમ.

ભસ્મસાત્ ક્રિયમાણાન્ તાન્ દ્રુમાન્ વીક્ષ્ય પિતામહઃ । આગતઃ શમયામાસ પુત્રાન્ બર્હિષ્મતો નયૈઃ

જ્યારે એ વૃક્ષો બળીને રાખ થઈ રહ્યા હતા, ત્યારે પિતામહ બ્રહ્મા આવ્યા અને બર્હિષ્મતના પુત્રોને સમજાવીને શાંત કર્યા.

તત્રાવશિષ્ટા યે વૃક્ષા ભીતા દુહિતરં તદા । ઉજ્જહ્રુસ્તે પ્રચેતોભ્ય ઉપદિષ્ટાઃ સ્વયમ્ભુવા

પછી, જે વૃક્ષો બચી ગયા હતા, તેઓ ડરીને પોતાની પુત્રીને પ્રચેતસોને આપી દીધી, જેમ સ્વયંભૂએ કહ્યું હતું એમ.

તે ચ બ્રહ્મણ આદેશાન્ મારિષામુપયેમિરે । યસ્યાં મહદવજ્ઞાનાદ્ અજન્યજનયોનિજઃ

અને બ્રહ્માના આદેશથી, પ્રચેતસોએ મારીષાને પત્ની તરીકે સ્વીકારી, જેના ગર્ભમાંથી, મોટા અપમાનના કારણે, સર્વજીવોના પિતા જન્મ્યા.

ચાક્ષુષે ત્વન્તરે પ્રાપ્તે પ્રાક્સર્ગે કાલવિદ્રુતે । યઃ સસર્જ પ્રજા ઇષ્ટાઃ સ દક્ષો દૈવચોદિતઃ

જ્યારે ચાક્ષુષ મન્વંતરનો સમય આવ્યો, સર્જનના આરંભે, સમયની ગતિએ, દક્ષે ઈચ્છિત પ્રજાઓનું સર્જન કર્યું, કારણ કે એ દૈવથી પ્રેરિત હતા.

યો જાયમાનઃ સર્વેષાં તેજસ્તેજસ્વિનાં રુચા । સ્વયોપાદત્ત દાક્ષ્યાચ્ચ કર્મણાં દક્ષમબ્રુવન્

જે જન્મતાં જ બધાં તેજસ્વીઓમાં સૌથી વધુ તેજ ધરાવતો હતો, અને પોતાના કૌશલ્યથી, પોતાના કર્મોથી 'દક્ષ' કહેવાયો.

તં પ્રજાસર્ગરક્ષાયાં અનાદિરભિષિચ્ય ચ । યુયોજ યુયુજેઽન્યાંશ્ચ સ વૈ સર્વપ્રજાપતીન્

જે અનાદિ છે, એણે પ્રજાઓની સર્જન અને રક્ષા માટે તેને રાજસિંહાસન પર બેસાડ્યો અને તેને તથા બીજા અનેકને સર્વ પ્રજાપતિઓ તરીકે નિયુક્ત કર્યા.

ગોપીગીતં - વિરહાર્ત ગોપીનાં ભગવદુપસ્થાનાય પ્રાર્થનમ્ - ગોપ્ય ઊચુઃ - ( શુદ્ધકામદા ) જયતિ તેઽધિકં જન્મના વ્રજઃ શ્રયત ઇન્દિરા શશ્વદત્ર હિ । દયિત દૃશ્યતાં દિક્ષુ તાવકા સ્ત્વયિ ધૃતાસવસ્ત્વાં વિચિન્વતે

ગોપીઓએ કહ્યું: તારો જન્મથી વ્રજ વધુ ફૂલ્યો છે; અહીં લક્ષ્મી સદા વસે છે. પ્રિય, તારા ભક્તો ચારે બાજુ દેખાય છે; જેમના પ્રાણ તારી ઉપર આધાર રાખે છે, એ તને શોધે છે.