શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

* અપ્યેણપત્ન્યુપગતઃ પ્રિયયેહ ગાત્રૈસ્ તન્વન્ દૃશાં સખિ સુનિર્વૃતિમચ્યુતો વઃ । કાન્તાઙ્ગસઙ્ગકુચકુઙ્કુમરઞ્જિતાયાઃ કુન્દસ્રજઃ કુલપતેરિહ વાતિ ગન્ધઃ ॥ 10.30.

કે અચ્યૂત અહીં પોતાની પ્રિયાને મળવા આવ્યો છે, હે સખી, અને પોતાના શરીર અને પ્રેમભરી નજરથી તેને સુખ આપી રહ્યો છે? કુળપતિના કુંદમાળામાંથી પ્રિયાના કુંકુમથી રંગાયેલી સુગંધ અહીં ફેલાઈ રહી છે.

* બાહું પ્રિયાંસ ઉપધાય ગૃહીતપદ્મો રામાનુજસ્તુલસિકાલિકુલૈર્મદાન્ધૈઃ । અન્વીયમાન ઇહ વસ્તરવઃ પ્રણામં કિં વાભિનન્દતિ ચરન્ પ્રણયાવલોકૈઃ ॥ 10.30.

રામના નાના ભાઈએ પોતાના કમળ જેવા હાથથી પ્રિયાના ખભા પર હાથ મૂક્યો છે, અને તુલસી તથા મધમાખીઓ સાથે અહીં ફરતા વૃક્ષો તેની સામે નમન કરે છે, કેમ કે તે તેમને પ્રેમભરી નજરે જુએ છે.

* પૃચ્છતેમા લતા બાહૂનપ્યાશ્લિષ્ટા વનસ્પતેઃ । નૂનં તત્કરજસ્પૃષ્ટા બિભ્રત્યુત્પુલકાન્યહો ॥ 10.30.

આ લતાઓને પૂછો, જે વૃક્ષોને પોતાના હાથથી વળગી રહી છે; નિશ્ચિત છે કે કૃષ્ણના સ્પર્શથી તેઓ આનંદથી રોમાંચિત થઈ ગઈ છે.

ઇત્યુન્મત્તવચો ગોપ્યઃ કૃષ્ણાન્વેષણકાતરાઃ । લીલા ભગવતસ્તાસ્તા હ્યનુચક્રુસ્તદાત્મિકાઃ ॥ 10.30.

આ રીતે ઉન્માદભરી વાતો કરતા, કૃષ્ણની શોધમાં વ્યાકુળ ગોપીઓએ ભગવાનના રમણિય હાવભાવની નકલ કરી, દરેક પોતાના મનમાં તેમને સમાવી ગઈ.

કસ્યાચિત્પૂતનાયન્ત્યાઃ કૃષ્ણાયન્ત્યપિબત્સ્તનમ્ । તોકયિત્વા રુદત્યન્યા પદાહન્ શકટાયતીમ્ ॥ 10.30.

કોઈએ પુતનાનું રૂપ ધારણ કરીને કૃષ્ણને સ્તનપાન કરાવવાનો ઢોંગ કર્યો; બીજી એક બાળક બનીને રડવાનું નાટક કર્યું, તો કોઈએ શકટાસુર બનીને પગથી માર્યો.

દૈત્યાયિત્વા જહારાન્યામેકો કૃષ્ણાર્ભભાવનામ્ । રિઙ્ગયામાસ કાપ્યઙ્ઘ્રી કર્ષન્તી ઘોષનિઃસ્વનૈઃ ॥ 10.30.

કોઈએ દૈત્ય બનીને કૃષ્ણનું રૂપ ધારણ કરનારને પકડી લીધો; બીજી એક ગોપી ઘોષના અવાજની નકલ કરતી, અને પગથી ખેંચતી રમતી હતી.

કૃષ્ણરામાયિતે દ્વે તુ ગોપાયન્ત્યશ્ચ કાશ્ચન । વત્સાયતીં હન્તિ ચાન્યા તત્રૈકા તુ બકાયતીમ્ ॥ 10.30.

કેટલીક ગોપીઓ કૃષ્ણ અને રામ બનીને ગોપાળ રમતી; બીજી એક વત્સાસુર બનીને હરાઈ ગઈ; અને એક ગોપી બકાસુરનું રૂપ ધારણ કરી રહી હતી.

આહૂય દૂરગા યદ્વત્કૃષ્ણસ્તમનુવર્તતીમ્ । વેણું ક્વણન્તીં ક્રીડન્તીમન્યાઃ શંસન્તિ સાધ્વિતિ ॥ 10.30.

કોઈએ દૂર ઉભેલીને કૃષ્ણની જેમ બોલાવી, બીજી પાછળથી વાંસળી વગાડતી રમતી ગઈ; બાકીની ગોપીઓએ તેને વખાણી, 'શાબાશ!' કહ્યું.

કસ્યાઞ્ચિત્સ્વભુજં ન્યસ્ય ચલન્ત્યાહાપરા નનુ । કૃષ્ણોઽહં પશ્યત ગતિં લલિતામિતિ તન્મનાઃ ॥ 10.30.

કોઈએ ચાલતી ચાલતી પોતાની ભુજા બીજીની ખભા પર રાખી અને મનથી કૃષ્ણમાં લીન થઈને કહ્યું: 'હું કૃષ્ણ છું, જુઓ મારી લયબદ્ધ ચાલ.'

મા ભૈષ્ટ વાતવર્ષાભ્યાં તત્ત્રાણં વિહિતં મય । ઇત્યુક્ત્વૈકેન હસ્તેન યતન્ત્યુન્નિદધેઽમ્બરમ્ ॥ 10.30.

'હવા કે વરસાદથી ડરશો નહીં, હું તમારી રક્ષા કરીશ,' એમ કહી એક ગોપીએ એક હાથથી બીજીને પોતાનું વસ્ત્ર ઓઢાડવાનો પ્રયાસ કર્યો.

આરુહ્યૈકા પદાક્રમ્ય શિરસ્યાહાપરાં નૃપ । દુષ્ટાહે ગચ્છ જાતોઽહં ખલાનાં નનુ દણ્ડકૃત્ ॥ 10.30.

એક ગોપી બીજીના માથા પર પગ મૂકી ચડી ગઈ અને કહ્યું: 'દુષ્ટે, દૂર જા! હું દુષ્ટોને દંડ આપનાર બનીને આવ્યો છું!'

તત્રૈકોવાચ હે ગોપા દાવાગ્નિં પશ્યતોલ્બણમ્ । ચક્ષૂંષ્યાશ્વપિદધ્વં વો વિધાસ્યે ક્ષેમમઞ્જસા ॥ 10.30.

ત્યાં એક ગોપીએ કહ્યું: 'ગોપીઓ, જુઓ આ ભયાનક જંગલની આગ! આંખો બંધ કરો, હું તરત જ તમારી સુરક્ષા કરીશ.'

બદ્ધાન્યયા સ્રજા કાચિત્તન્વી તત્ર ઉલૂખલે । બધ્નામિ ભાણ્ડભેત્તારં હૈયઙ્ગવમુષં ત્વિતિ । ભીતા સુદૃક્પિધાયાસ્યં ભેજે ભીતિવિડમ્બનમ્ ॥ 10.30.

પાતળી ગોપીએ બીજીને ફૂલની માળા વડે ઓખળી સાથે બાંધીને કહ્યું: 'હું એ માખણ ચોરને બાંધું છું, જેણે હાંડી ફોડી અને ઘી ચોરી લીધું!' બીજીએ ડરીને આંખો ઢાંકી અને ડરવાનો ઢોંગ કર્યો.

એવં કૃષ્ણં પૃચ્છમાના વ્ર્ણ્દાવનલતાસ્તરૂન્ । વ્યચક્ષત વનોદ્દેશે પદાનિ પરમાત્મનઃ ॥ 10.30.

આ રીતે ગોપીઓ કૃષ્ણ વિશે પૂછતાં વનલતા અને વૃક્ષોને પૂછતી, અને વનમાં પરમાત્માના પગલાં બતાવતી.

પદાનિ વ્યક્તમેતાનિ નન્દસૂનોર્મહાત્મનઃ । લક્ષ્યન્તે હિ ધ્વજામ્ભોજ વજ્રાઙ્કુશયવાદિભિઃ ॥ 10.30.

આ સ્પષ્ટ દેખાતા પગલાં નંદના મહાન પુત્ર કૃષ્ણના છે; તેમાં ધ્વજ, કમળ, વજ્ર, અંકુશ અને જવાર જેવા ચિહ્નો દેખાય છે.

તૈસ્તૈઃ પદૈસ્તત્પદવીમન્વિચ્છન્ત્યોઽગ્રતોઽબલાઃ । વધ્વાઃ પદૈઃ સુપૃક્તાનિ વિલોક્યાર્તાઃ સમબ્રુવન્ ॥ 10.30.

આ પગલાંઓના પીછા કરતાં ગોપીઓ આગળ વધતી; જ્યારે તેમણે વરરાજાની સાથે મળેલા પગલાં જોયા, ત્યારે દુઃખથી બોલી ઉઠી.

કસ્યાઃ પદાનિ ચૈતાનિ યાતાયા નન્દસૂનુના । અંસન્યસ્તપ્રકોષ્ઠાયાઃ કરેણોઃ કરિણા યથા ॥ 10.30.

આ પગલાં કોની છે, જે નંદના પુત્ર સાથે જાય છે અને પોતાની ભુજા તેના ખભા પર રાખે છે, જેમ કે ગાયની હાથી હાથીના ખભા પર ભુજા મૂકે છે?

અનયારાધિતો નૂનં ભગવાન્ હરિરીશ્વરઃ । યન્નો વિહાય ગોવિન્દઃ પ્રીતો યામનયદ્રહઃ ॥ 10.30.

નિશ્ચયે, આ ગોપીએ ભગવાન હરિની સાચી ઉપાસના કરી છે; કેમ કે ગોવિંદે અમને છોડીને ખુશ થઈને તેને એકાંતમાં લઈ ગયો છે.

ધન્યા અહો અમી આલ્યો ગોવિન્દાઙ્ઘ્ર્યબ્જરેણવઃ । યાન્ બ્રહ્મેશૌ રમા દેવી દધુર્મૂર્ધ્ન્યઘનુત્તયે ॥ 10.30.

આ વનલતા અને છોડ કેટલા ધન્ય છે, જે ગોવિંદના કમળ જેવા પગલાંની ધૂળીથી પવિત્ર થાય છે, જેને બ્રહ્મા, શિવ અને દેવી લક્ષ્મી પણ પોતાના શીરે ધારણ કરે છે.

તસ્યા અમૂનિ નઃ ક્ષોભં કુર્વન્ત્યુચ્ચૈઃ પદાનિ યત્યૈકાપહૃત્ય ગોપીનાં રહો ભુન્ક્તેઽચ્યુતાધરમ્ । ન લક્ષ્યન્તે પદાન્યત્ર તસ્યા નૂનં તૃણાઙ્કુરૈઃ ખિદ્યત્સુજાતાઙ્ઘ્રિતલામુન્નિન્યે પ્રેયસીં પ્રિયઃ ॥ 10.30.

આ ગોપીની ઊંડા પગલાં અમને ખૂબ દુઃખ આપે છે; કારણ કે અચ્યુતએ ગોપીઓમાંથી ફક્ત તેને જ લઈ, એકાંતમાં તેના હોઠોનો આસ્વાદ કર્યો છે. આગળ તેના પગલાં દેખાતા નથી—નિશ્ચયે, ઘાસ અને કૂંપળોથી તેના કોમળ પગ દુખી થતાં પ્રિયએ તેને ઉંચકી લીધી.

ઇમાન્યધિકમગ્નાનિ પદાનિ વહતો વધૂમ્ । ગોપ્યઃ પશ્યત કૃષ્ણસ્ય ભારાક્રાન્તસ્ય કામિનઃ । અત્રાવરોપિતા કાન્તા પુષ્પહેતોર્મહાત્મના ॥ 10.30.

જુઓ ગોપીઓ, અહીં પગલાં વધુ દબાયેલા છે—કૃષ્ણ પ્રેમથી ભારવાન થઈને પોતાની પ્રિયાને ઉંચકી લઈ જાય છે; અહીં મહાન આત્માએ ફૂલો લેવા માટે પ્રિયાને નીચે મૂકેલી.

અત્ર પ્રસૂનાવચયઃ પ્રિયાર્થે પ્રેયસા કૃતઃ । પ્રપદાક્રમણ એતે પશ્યતાસકલે પદે ॥ 10.30.

અહીં, પોતાના પ્રિય માટે કૃષ્ણે ફૂલો તોડ્યા છે; જુઓ, દરેક પગલાં પર સ્પષ્ટ પગચિહ્નો દેખાય છે.

કેશપ્રસાધનં ત્વત્ર કામિન્યાઃ કામિના કૃતમ્ । તાનિ ચૂડયતા કાન્તામુપવિષ્ટમિહ ધ્રુવમ્ ॥ 10.30.

અહીં કોઈ પ્રેમીએ પોતાની પ્રિયાની વાળ ગોઠવી હતી; તે અહીં બેઠી હતી ત્યારે તેણે પ્રેમથી તેના વાળ શણગારી દીધા હતા.

રેમે તયા ચાત્મરત આત્મારામોઽપ્યખણ્ડિતઃ । કામિનાં દર્શયન્ દૈન્યં સ્ત્રીણાં ચૈવ દુરાત્મતામ્ ॥ 10.30.

જ્યારે પોતે સંપૂર્ણ તૃપ્ત અને સુખી હતો, ત્યારે પણ તેણે તેના સાથે આનંદ માણ્યો, જેથી પ્રેમીઓની બેચેની અને સ્ત્રીઓની ચંચળતા દેખાય.

ઇત્યેવં દર્શયન્ત્યસ્તાશ્ચેરુર્ગોપ્યો વિચેતસઃ । યાં ગોપીમનયત્કૃષ્ણો વિહાયાન્યાઃ સ્ત્રિયો વને ॥ 10.30.

આ રીતે વાતો કરતા ગોપીઓ ગૂંચવાઈને અહીં-ત્યાં ફરતી રહી; અને જે ગોપીને કૃષ્ણે બધી સ્ત્રીઓને વનમાં છોડી ને સાથે લઈ ગયા—

સા ચ મેને તદાત્માનં વરિષ્ઠં સર્વયોષિતામ્ । હિત્વા ગોપીઃ કામયાના મામસૌ ભજતે પ્રિયઃ ॥ 10.30.

તે ગોપીએ એ સમજ્યું કે, 'હવે તો હું બધામાં શ્રેષ્ઠ છું; કૃષ્ણે બધી ગોપીઓને છોડી ને મને પસંદ કરી છે, હવે એ માત્ર મને જ પ્રેમ કરે છે.'

તતો ગત્વા વનોદ્દેશં દૃપ્તા કેશવમબ્રવીત્ । ન પારયેઽહં ચલિતું નય માં યત્ર તે મનઃ ॥ 10.30.

પછી જ્યારે તેઓ વનમાં એક જગ્યાએ પહોંચ્યા, ત્યારે એ ગોપી ગર્વથી કેશવને બોલી, 'હવે હું વધુ ચાલીને શકી નથી, મને જ્યાં તારો મન થાય ત્યાં લઈ જા.'

એવમુક્તઃ પ્રિયામાહ સ્કન્ધ આરુહ્યતામિતિ । તતશ્ચાન્તર્દધે કૃષ્ણઃ સા વધૂરન્વતપ્યત ॥ 10.30.

એવું સાંભળીને પ્રિયએ કહ્યું, 'મારા ખભા પર ચડી જા.' પણ પછી કૃષ્ણ અચાનક અદૃશ્ય થઈ ગયા અને એ ગોપી એકલી રહી ગઈ અને દુઃખી થઈ.

હા નાથ રમણ પ્રેષ્ઠ ક્વાસિ ક્વાસિ મહાભુજ । દાસ્યાસ્તે કૃપણાયા મે સખે દર્શય સન્નિધિમ્ ॥ 10.30.

'હાય નાથ, હાય પ્રિય, હાય સૌથી વહાલા! તું ક્યાં છે, તું ક્યાં છે, મહાબાહુ? હે મિત્ર, તારી ગરીબ દાસીને તું તારો દર્શન આપ.'