શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

મનોવૃત્તિજયશ્ચૈવ નિયમાચરણં તથા । દીક્ષાં કર્તું અશક્યત્વાત્ સપ્તાહશ્રવણં મતમ્

મન પર કાબૂ મેળવવું, નિયમિત જીવન જીવવું અને દીક્ષા લેવી—આ બધું કળિયુગમાં મુશ્કેલ છે; એટલે સાત દિવસમાં કથા સાંભળવી શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવી છે.

શ્રદ્ધાતઃ શ્રવણે નિત્યં માઘે તાવદ્ધિ યત્ફલમ્ । તત્ફલં શુકદેવેન સપ્તાહશ્રવણે કૃતમ્

જે શ્રદ્ધાવાન વ્યક્તિ રોજ કથા સાંભળે છે, ખાસ કરીને માઘ માસમાં, તેને જે ફળ મળે છે, એ જ ફળ શુકદેવજી દ્વારા સાત દિવસમાં કથા સાંભળવાથી મળે છે.

મનસશ્ચ અજયાત્ રોગાત્ પુંસાં ચૈવાયુષઃ ક્ષયાત્ । કલેર્દોષબહુત્વાચ્ચ સપ્તાહશ્રવણં મતમ્

મન પર વિજય મેળવવો, રોગ અને આયુષ્યની ક્ષીણતા અને કળિયુગના અનેક દોષોને કારણે સાત દિવસમાં કથા સાંભળવી શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવી છે.

યત્ફલં નાસ્તિ તપસા ન યોગેન સમાધિના । અનાયાસેન તત્સર્વં સપ્તાહશ્રવણે લભેત્

જે ફળ તપ, યોગ કે ધ્યાનથી પણ મળતું નથી, એ બધું ફળ સરળતાથી સાત દિવસમાં કથા સાંભળવાથી મળે છે.

યજ્ઞાત્ ગર્જતિ સપ્તાહઃ સપ્તાહો ગર્જતિ વ્રતાત્ । તપસો ગર્જતિ પ્રોચ્ચૈઃ તીર્થાન્નિત્યં હિ ગર્જતિ

યજ્ઞ કરતાં સાત દિવસની કથા શ્રેષ્ઠ છે, વ્રત કરતાં શ્રેષ્ઠ છે, તપ કરતાં પણ વધુ મહાન છે અને તીર્થયાત્રા કરતાં પણ હંમેશાં શ્રેષ્ઠ છે.

યોગાત્ ગર્જતિ સપ્તાહો ધ્યાનાત્ જ્ઞાનાચ્ચ ગર્જતિ । કિં બ્રૂમો ગર્જનં તસ્ય રે રે ગર્જતિ ગર્જતિ

યોગ કરતાં, ધ્યાન અને જ્ઞાન કરતાં પણ સાત દિવસની કથા વધુ મહાન છે; એની મહિમા શું કહીએ? વારંવાર એ સર્વે કરતાં શ્રેષ્ઠ છે.

શૌનક ઉવાચ - (ઇંદ્રવંશા) સાશ્ચર્યમેતત્કથિતં કથાનકં જ્ઞાનાદિધર્માન્ વિગણય્ય સામ્પ્રતમ્ । નિઃશ્રેયસે ભાગવતં પુરાણં જાતં કુતો યોગવિદાદિસૂચકમ્

શૌનકજી બોલ્યા: આ કથા તો અદભુત છે, જ્ઞાન અને અન્ય ધર્મોને બાજુ પર રાખીને કહેવામાં આવી છે; તો સર્વોત્તમ કલ્યાણ આપતી અને યોગાદિ માર્ગ બતાવતી ભાગવત પુરાણ કેવી રીતે પ્રગટ થયું?

સૂત ઉવાચ - (અનુષ્ટુપ્) યદા કૃષ્ણો ધરાં ત્યક્ત્વા સ્વપદં ગન્તુમુદ્યતઃ । એકાદશં પરિશ્રુત્યાપિ ઉદ્ધવો વાક્યમબ્રવીત્

સૂતજી બોલ્યા: જ્યારે કૃષ્ણજી પૃથ્વી છોડીને પોતાના ધામ જવાનું નક્કી કર્યું, ત્યારે એમણે અગિયાર મુખ્ય ભક્તોની વાત સાંભળી, ત્યારે ઉદ્ધવજી બોલ્યા.

ઉદ્ધવ ઉવાચ - ત્વં તુ યાસ્યસિ ગોવિન્દ ભક્તકાર્યં વિધાય ચ । મચ્ચિત્તે મહતી ચિન્તા તાં શ્રુત્વા સુખમાવહ

ઉદ્ધવજી બોલ્યા: હે ગોવિંદ, તમે ભક્તોના કામ પૂર્ણ કરીને જશો; પણ મારા મનમાં મોટી ચિંતા છે, એ સાંભળી મને શાંતિ આપો.

આગતોઽયં કલિર્ઘોરો ભવિષ્યન્તિ પુનઃ ખલાઃ । તત્સંગેનૈવ સન્તોઽપિ ગમિષ્યન્તિ ઉગ્રતાં યદા

હવે કળિયુગ આવી ગયો છે, ફરી દુષ્ટ લોકો ઊભા થશે; અને તેમની સંગતથી સારા લોકો પણ કઠોર બની જશે.

તદા ભારવતી ભૂમિઃ ગોરૂપેયં કમાશ્રયેત્ । અન્યો ન દૃશ્યતે ત્રાતા ત્વત્તઃ કમલલોચન

ત્યારે પૃથ્વી ભારે બોજથી ગાયના રૂપમાં આશરો લેશે; હે કમળનેત્ર, તમારાથી વિના બીજો કોઈ રક્ષક દેખાતો નથી.

અતઃ સસ્તુ દયાં કૃત્વા ભક્તવત્સલ મા વ્રજ । ભક્તાર્થં સગુણો જાતો નિરાકારોઽપિ ચિન્મયઃ

એટલે, હે ભક્તવત્સલ, દયા કરીને જશો નહીં; ભક્તોના હિત માટે તમે ગુણવંત રૂપ ધારણ કર્યું છે, જ્યારે તમે સ્વરૂપે તો નિર્ગુણ અને ચૈતન્ય છો.

ત્વદ્ વિયોગેન તે ભક્તાઃ કથં સ્થાસ્યન્તિ ભૂતલે । નિર્ગુણોપાસને કષ્ટં અતઃ કિંચિદ્ વિચારય

તમારા વિયોગમાં તમારા ભક્તો પૃથ્વી પર કેવી રીતે રહેશે? નિર્ગુણ સ્વરૂપની ઉપાસના કરવી મુશ્કેલ છે; તેથી કંઈક વિચાર કરો.

ઇતિ ઉદ્ધવવચઃ શ્રુત્વા પ્રભાસેઽચિન્તયત્ હરિઃ । ભક્તાવલમ્બનાર્થાય કિં વિધેયં મયેતિ ચ

ઉદ્ધવજીના આ વચન સાંભળી, પ્રભાસમાં હરિએ વિચાર્યું—'મારા ભક્તોને આધાર આપવા માટે હવે શું કરવું?'

સ્વકીયં યદ્ ભવેત્ તેજઃ તચ્ચ ભાગવતેઽદધાત્ । તિરોધાય પ્રવિષ્ટોઽયં શ્રીમદ્ ભાગવતાર્ણવમ્

પોતાનું દિવ્ય તેજ ભગવાને શ્રીમદ્ ભાગવતમાં મૂકી દીધું, પોતાને છુપાવીને એ પવિત્ર ભાગવત સમુદ્રમાં પ્રવેશી ગયા.

તેનેયં વાઙ્‌મયી મૂર્તિઃ પ્રત્યક્ષા વર્તતે હરેઃ । સેવનાત્ શ્રવણાત્ પાઠાત્ દર્શનાત્ પાપનાશિની

આ શબ્દરૂપ ભાગવત સ્વયં હરિરૂપે પ્રગટ છે; તેની સેવા, શ્રવણ, પાઠ કે દર્શનથી પાપો નાશ પામે છે.

સપ્તાહશ્રવણં તેન સર્વેભ્યોઽપ્યધિકં કૃતમ્ । સાધનાનિ તિરસ્કૃત્ય કલૌ ધર્મોઽયમીરિતઃ

આથી, સાત દિવસ ભાગવતનું શ્રવણ બધાં સાધનો કરતાં શ્રેષ્ઠ ગણાયું છે; કળિયુગમાં બીજાં સાધનોને પછાડીને આ જ ધર્મ કહેવાયો છે.

દુઃખદારિદ્ર્ય દૌર્ભાગ્ય પાપપ્રક્ષાલનાય ચ । કામક્રોધ જયાર્થં હિ કલૌ ધર્મોઽયમીરિતઃ

આ ધર્મ કળિયુગમાં દુઃખ, ગરીબી, દુર્ભાગ્ય અને પાપ દૂર કરવા તથા કામ અને ક્રોધને જીતવા માટે કહેવાયો છે.

અન્યથા વૈષ્ણવી માયા દેવૈરપિ સુદુસ્ત્યજા । કથં ત્યાજ્યા ભવેત્ પુમ્ભિઃ સપ્તાહોઽતઃ પ્રકીર્તિતઃ

નહીંતર વૈષ્ણવી માયા તો દેવતાઓને પણ બહુ મુશ્કેલથી છૂટે છે; તો સામાન્ય માણસો કેવી રીતે છોડે? તેથી સાત દિવસનું પાઠ કહેવામાં આવ્યું છે.

સૂત ઉવાચ - (ઇંદ્રવજ્રા) એવં નગાહશ્રવણોરુધર્મે પ્રકાશ્યમાને ઋષિભિઃ સભાયામ્ । આશ્ચર્યમેકં સમભૂત્ તદાનીં તદુચ્યતે સંશ્રૃણુ શૌનકો ત્વમ્

સૂતે કહ્યું: જ્યારે ઋષિઓએ નાગશ્રવણની સભામાં આ ધર્મ જાહેર કર્યો, ત્યારે એ સમયે એક અદ્ભુત ઘટના બની—હે શૌનક, હવે હું તને એ કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળ.

ભક્તિઃ સુતૌ તૌ તરુણૌ ગૃહીત્વા પ્રેમૈકરૂપા સહસાઽવિરાસીત્ । શ્રીકૃષ્ણ ગોવિન્દ હરે મુરારે નાથેતિ નામાનિ મુહુર્વદન્તી

ભક્તિ, પોતાના યુવાન બે પુત્રોને હાથમાં લઈ, એકદમ પ્રગટ થઈ, પ્રેમરૂપ બની, વારંવાર શ્રીકૃષ્ણ, ગોવિંદ, હરે, મુરારી, નાથ—આવા નામો ઉચ્ચારતી હતી.

તાં ચાગતાં ભાગવતાર્થભૂષાં સુચારુવેષાં દદૃશુઃ સદસ્યાઃ । કથં પ્રવિષ્ટા કથમાગતેયં મધ્યે મુનીનામિતિ તર્કયન્તઃ

સભ્યોએ જોઈu કે એ સુંદર વેશમાં, ભાગવતના અર્થના આભૂષણોથી શોભાયમાન થઈ આવી છે; બધા વિચારી રહ્યા હતા—આ કેવી રીતે આવી અને ક્યાંથી આવી છે?

ઊચુઃ કુમારા વચનં તદાનીં કથાર્થતો નિશ્પતિતાધુનેયમ્ । એવં ગિરઃ સા સસુતા નિશમ્ય સનત્કુમારં નિજગાદ નમ્રા

એ સમયે કુમારો બોલ્યા: 'આ હવે કથાના સારથી પ્રગટ થઈ છે.' આ વાત સાંભળી, ભક્તિ પોતાના પુત્રો સાથે વિનમ્રતાથી સનત્કુમારને સંબોધી.

ભક્તિરુવાચ - (ઉપેંદ્રવજ્રા) ભવદ્‌ભિઃ અદ્યૈવ કૃતાસ્મિ પુષ્ટા કલિપ્રણષ્ટાપિ કથારસેન । ક્વાહં તુ તિષ્ઠામ્યધુના બ્રુવન્તુ બ્રાહ્મા ઇદં તાં ગિરમૂચિરે તે

ભક્તિ બોલી: 'આજે તમે સૌએ મને કથારસથી પોષી દીધી, હું કળિયુગમાં ગુમ થઈ ગઈ હતી. હવે હું ક્યાં વસું? બ્રાહ્મણો મને કહો.' એમ કહી.

(ઇંદ્રવજ્રા) ભક્તેષુ ગોવિન્દસરૂપકર્ત્રી પ્રેમૈકધર્ત્રી ભવરોગહન્ત્રી । સા ત્વં ચ તિષ્ઠસ્વ સુધૈર્યસંશ્રયા નિરંતરં વૈષ્ણવમાનસાનિ

'હે ભક્તિ, ભક્તોમાં તું ગોવિંદના સ્વરૂપો ઉત્પન્ન કરે છે, પ્રેમને જાળવે છે, સંસારના રોગને નાશ કરે છે; તેથી તું દૃઢ નિશ્ચયથી વૈષ્ણવોના હૃદયમાં સદા રહેજે.'

(ઉપેંદ્રવજ્રા) તતોઽપિ દોષાઃ કલિજા ઇમે ત્વાં દ્રષ્ટું ન શક્તાઃ પ્રભવોઽપિ લોકે । એવં તદાજ્ઞાવસરેઽપિ ભક્તિઃ તદા નિષણ્ણા હરિદાસચિત્તે

આથી, કળિયુગના દોષો પણ તને જોઈ શકતા નથી, તેમનો પ્રભાવ પણ જગતમાં ચાલતો નથી; એમ આજ્ઞાથી ભક્તિ પછી હરિના સેવકોના હૃદયમાં સ્થિર થઈ.

(માલિની) સકલભુવનમધ્યે નિર્ધનાસ્તેઽપિ ધન્યા નિવસતિ હૃદિ યેષાં શ્રીહરેર્ભક્તિરેકા । હરિરપિ નિજલોકં સર્વથાતો વિહાય પ્રવિશતિ હૃદિ તેષાં ભક્તિસૂત્રોપનદ્ધઃ

જગતમાં જે લોકો ગરીબ હોય, પણ જેમના હૃદયમાં માત્ર શ્રીહરિની ભક્તિ વસે છે, એ સાચા ધન્ય છે; કારણ કે હરિ પોતે પણ પોતાનું લોક છોડીને, ભક્તિના દોરથી બંધાઈ, એમના હૃદયમાં પ્રવેશે છે.

(વસંતતિલકા) બ્રૂમોઽદ્ય તે કિમધિકં મહમાનમેવં બ્રહ્માત્મકસ્ય ભુવિ ભાગવતાભિધસ્ય । યત્સંશ્રયાત્ નિગદિતે લભતે સુવક્તા શ્રોતાપિ કૃષ્ણસમતામલમન્યધર્મૈઃ

આજે આપણે બીજું શું કહીએ એ મહાન ભાગવતનું, જે પૃથ્વી પર બ્રહ્મસ્વરૂપ છે? જેના આશ્રયથી બોલનાર અને સાંભળનારને પણ કૃષ્ણસમાન શુદ્ધતા મળે છે, જે બીજાં કોઈ ધર્મથી મળતી નથી.

શ્રીમદ્‌ભાગવતમાહાત્મ્યમ્ - ચતુર્થોઽધ્યાયઃ સપ્તાહકથાયાં ભગવતઃ પ્રાદુર્ભાવઃ, ગોકર્ણોપાખ્યાનારમ્ભશ્ચ સૂત ઉવાચ - (અનુષ્ટુપ્) અથ વૈષ્ણવચિત્તેષુ દૃષ્ટ્વા ભક્તિં અલૌકિકીમ્ । નિજલોકં પરિત્યજ્ય ભગવાન્ ભક્તવત્સલઃ

સૂતે કહ્યું: પછી, વૈષ્ણવોના હૃદયમાં અદભુત ભક્તિ જોઈ, ભક્તવત્સલ ભગવાને પોતાનું લોક છોડ્યું.