શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

અતસ્તદ્ અપવાદાર્થં ભજ સર્વાત્મના હરિમ્ । પશ્યન્ તદાત્મકં વિશ્વં સ્થિત્યુત્પત્ત્યપ્યયા યતઃ

આથી, એ બંધનથી મુક્ત થવા માટે, સર્વે રીતે હરિની ભક્તિ કર, અને આખું જગત ભગવાનનું રૂપ છે એવું જોઈ, કારણ કે સૃષ્ટિ, પાલન અને લય એમાંથી થાય છે.

મૈત્રેય ઉવાચ - ભાગવતમુખ્યો ભગવાન્ નારદો હંસયોર્ગતિમ્ । પ્રદર્શ્ય હ્યમુમામન્ત્ર્ય સિદ્ધલોકં તતોઽગમત્

મૈત્રેયજીએ કહ્યું: શ્રેષ્ઠ ભક્ત ભગવાન નારદે હંસોને માર્ગ બતાવ્યો અને તેમને વિદાય આપી, પછી સિદ્ધલોકમાં ગયા.

પ્રાચીનબર્હી રાજર્ષિઃ પ્રજાસર્ગાભિરક્ષણે । આદિશ્ય પુત્રાનગમત્ તપસે કપિલાશ્રમમ્

પ્રાચીનબર્હિ રાજર્ષિએ પૌત્રોને પ્રજાની રક્ષા માટે આજ્ઞા આપી, પછી કપિલના આશ્રમમાં તપ માટે ગયા.

તત્રૈકાગ્રમના ધીરો ગોવિન્દ ચરણામ્બુજમ્ । વિમુક્તસઙ્‌ગોઽનુભજન્ ભક્ત્યા તત્સામ્યતામગાત્

ત્યાં એકાગ્ર મનથી સ્થિર રહેનાર એ ભક્તે, સર્વ બંધનોથી મુક્ત થઈને, પ્રેમપૂર્વક ગોવિંદના કમળ જેવા ચરણોની ઉપાસના કરી અને અંતે ભગવાન સાથે એકરૂપતા પામી.

એતદધ્યાત્મપારોક્ષ્યં ગીતં દેવર્ષિણાનઘ । યઃ શ્રાવયેત્ યઃ શ્રૃણુયાત્ સ લિઙ્‌ગેન વિમુચ્યતે

હે નિર્દોષ, આ આત્મતત્વની ઉપદેશી વાત દેવર્ષિએ ગાઈ છે; જે કોઈ તેને સાંભળે કે સંભળાવે, તે સંસારના બંધનોથી મુક્ત થઈ જાય છે.

એતન્મુકુન્દયશસા ભુવનં પુનાનં દેવર્ષિવર્યમુખનિઃસૃતમાત્મશૌચમ્ । યઃ કીર્ત્યમાનમધિગચ્છતિ પારમેષ્ઠ્યં નાસ્મિન્ ભવે ભ્રમતિ મુક્તસમસ્તબન્ધઃ

મુકુન્દની મહિમાની આ પવિત્ર કથા, જે સમગ્ર જગતને પાવન કરે છે અને શ્રેષ્ઠ દેવર્ષિના મુખથી નીકળી છે, જે કોઈ તેને સાંભળે છે, તે સર્વ બંધનોથી મુક્ત થઈ પરમ પદને પામે છે અને ફરી જન્મમરણના ચક્રમાં ભટકે નહીં.

(અનુષ્ટુપ્) અધ્યાત્મપારોક્ષ્યમિદં મયાધિગતમદ્ભુતમ્ । એવં સ્ત્રિયાઽઽશ્રમઃ પુંસશ્છિન્નોઽમુત્ર ચ સંશયઃ

આ આશ્ચર્યજનક આત્મતત્વની વાત, જે મેં પ્રાપ્ત કરી છે, એ સ્ત્રી અને પુરુષના ધર્મ વિશેના બધા સંશયો અહીં અને પરલોકમાં દૂર કરે છે.

શ્રીશુક ઉવાચ અન્તર્હિતે ભગવતિ સહસૈવ વ્રજાઙ્ગનાઃ । અતપ્યંસ્તમચક્ષાણાઃ કરિણ્ય ઇવ યૂથપમ્ ॥ 10.30.

શ્રીશુકદેવે કહ્યું: ભગવાન અચાનક અંતર્ધાન થયા ત્યારે, વ્રજની ગોપીઓ તેમને જોઈ શક્યા નહીં અને પોતાના નેતા વિના હાથીણીઓ જેવી વ્યાકુળ થઈ ગઈ.

ગત્યાનુરાગસ્મિતવિભ્રમેક્ષિતૈર્મનોરમાલાપવિહારવિભ્રમૈઃ । આક્ષિપ્તચિત્તાઃ પ્રમદા રમાપતેસ્તાસ્તા વિચેષ્ટા જગૃહુસ્તદાત્મિકાઃ ॥ 10.30.

ગોપીઓ ભગવાનના ચાલ, પ્રેમ, સ્મિત, રમૂજી નજર, મોહક વાતો અને રમણીઓલા હાવભાવમાં એટલી લીન થઈ ગઈ કે, તેમના મન રામાપતિમાં તદ્દન મગ્ન થઈ ગયા અને દરેકે ભગવાનની જેમ વર્તન કરવાનું શરૂ કર્યું.

ગતિસ્મિતપ્રેક્ષણભાષણાદિષુ પ્રિયાઃ પ્રિયસ્ય પ્રતિરૂઢમૂર્તયઃ । અસાવહં ત્વિત્યબલાસ્તદાત્મિકા ન્યવેદિષુઃ કૃષ્ણવિહારવિભ્રમાઃ ॥ 10.30.

ચાલવામાં, સ્મિતમાં, નજરમાં, બોલવામાં અને બીજા હાવભાવમાં ગોપીઓએ પોતાના પ્રિય શ્રીકૃષ્ણના સ્વરૂપને ધારણ કરી, 'હું જ કૃષ્ણ છું' એમ માનેને કૃષ્ણના રમણિય હાવભાવની નકલ કરી.

ગાયન્ત્ય ઉચ્ચૈરમુમેવ સંહતા વિચિક્યુરુન્મત્તકવદ્વનાદ્વનમ્ । પપ્રચ્છુરાકાશવદન્તરં બહિર્ભૂતેષુ સન્તં પુરુષં વનસ્પતીન્ ॥ 10.30.

ગોપીઓ એકઠી થઈને ઉંચે અવાજે કૃષ્ણના ગીતો ગાવા લાગી અને ઉન્મત્ત જેવી વન વન ફરીને તેમને શોધવા લાગી; તેઓએ વૃક્ષોને પણ પૂછ્યું, જેમણે ભગવાનને પોતાના અંદર ધારણ કર્યા છે, જાણે આકાશને પૂછતી હોય.

દૃષ્ટો વઃ કચ્ચિદશ્વત્થ પ્લક્ષ ન્યગ્રોધ નો મનઃ । નન્દસૂનુર્ગતો હૃત્વા પ્રેમહાસાવલોકનૈઃ ॥ 10.30.

હે અશ્વત્થ, પલાશ અને વડના વૃક્ષો, શું તમે નંદના દિકરાને અહીંથી જતા જોયો છે? જેમણે પોતાના પ્રેમભર્યા નજર અને મીઠા સ્મિતથી અમારા મન ચોરી લીધાં છે.

કચ્ચિત્કુરબકાશોક નાગપુન્નાગચમ્પકાઃ । રામાનુજો માનિનીનામિતો દર્પહરસ્મિતઃ ॥ 10.30.

હે કુરબક, અશોક, નાગ, પુન્નાગ અને ચંપકના વૃક્ષો, શું રામના નાના ભાઈ, જેમના સ્મિતથી ગર્વીલા ગોપીઓનો અભિમાન તૂટી જાય છે, અહીંથી ગયા છે?

કચ્ચિત્તુલસિ કલ્યાણિ ગોવિન્દચરણપ્રિયે । સહ ત્વાલિકુલૈર્બિભ્રદ્દૃષ્ટસ્તેઽતિપ્રિયોઽચ્યુતઃ ॥ 10.30.

હે શુભ તુલસી, ગોવિંદના ચરણોને પ્રિય, મધમાખીઓના ઝુંડથી ઘેરાયેલી, શું તું એ અતિપ્રિય અચ્યૂતને અહીંથી પસાર થતો જોયો છે, જે તારી શોભાથી શોભાયમાન છે?

માલત્યદર્શિ વઃ કચ્ચિન્મલ્લિકે જાતિયૂથિકે । પ્રીતિં વો જનયન્ યાતઃ કરસ્પર્શેન માધવઃ ॥ 10.30.

હે માલતી, હે મલ્લિકા, હે જાતી, હે યુથિકા, શું માધવ અહીંથી ગયા છે, જેમણે પોતાના સ્પર્શથી તમને આનંદિત કરી દીધા છે?

ચૂતપ્રિયાલપનસાસનકોવિદાર જમ્બ્વર્કબિલ્વબકુલામ્રકદમ્બનીપાઃ । યેઽન્યે પરાર્થભવકા યમુનોપકૂલાઃ શંસન્તુ કૃષ્ણપદવીં રહિતાત્મનાં નઃ ॥ 10.30.

હે ચૂતા, પ્રિયાળ, પનસ, આસન, કોવિદ, જાંબુ, અર્ક, બિલ્વ, બકુલ, આંબા, કદંબ, નીપ અને યમુના કાંઠાના બીજા બધા વૃક્ષો, કૃપા કરીને અમને બતાવો કે કૃષ્ણ કયા રસ્તે ગયા, કેમ કે અમારા હૃદય ખાલી છે.

કિં તે કૃતં ક્ષિતિ તપો બત કેશવાઙ્ઘ્રિ સ્પર્શોત્સવોત્પુલકિતાઙ્ગનહૈર્વિભાસિ । અપ્યઙ્ઘ્રિસમ્ભવ ઉરુક્રમવિક્રમાદ્વા આહો વરાહવપુષઃ પરિરમ્ભણેન ॥ 10.30.

હે ધરા, તું કયું તપ કર્યું છે કે, કેશવનાં ચરણો તને સ્પર્શે છે ત્યારે તું આનંદથી રોમાંચિત થઈ ઊભી છે? શું એ તેમના પાવન ચરણોનો સ્પર્શ છે, કે તેમના મહાન પરાક્રમોનું ફળ છે, કે વરાહ રૂપે તારા પર થયેલા તેમના પ્રેમાળ આલિંગનનું પરિણામ છે?

* અપ્યેણપત્ન્યુપગતઃ પ્રિયયેહ ગાત્રૈસ્ તન્વન્ દૃશાં સખિ સુનિર્વૃતિમચ્યુતો વઃ । કાન્તાઙ્ગસઙ્ગકુચકુઙ્કુમરઞ્જિતાયાઃ કુન્દસ્રજઃ કુલપતેરિહ વાતિ ગન્ધઃ ॥ 10.30.

કે અચ્યૂત અહીં પોતાની પ્રિયાને મળવા આવ્યો છે, હે સખી, અને પોતાના શરીર અને પ્રેમભરી નજરથી તેને સુખ આપી રહ્યો છે? કુળપતિના કુંદમાળામાંથી પ્રિયાના કુંકુમથી રંગાયેલી સુગંધ અહીં ફેલાઈ રહી છે.

* બાહું પ્રિયાંસ ઉપધાય ગૃહીતપદ્મો રામાનુજસ્તુલસિકાલિકુલૈર્મદાન્ધૈઃ । અન્વીયમાન ઇહ વસ્તરવઃ પ્રણામં કિં વાભિનન્દતિ ચરન્ પ્રણયાવલોકૈઃ ॥ 10.30.

રામના નાના ભાઈએ પોતાના કમળ જેવા હાથથી પ્રિયાના ખભા પર હાથ મૂક્યો છે, અને તુલસી તથા મધમાખીઓ સાથે અહીં ફરતા વૃક્ષો તેની સામે નમન કરે છે, કેમ કે તે તેમને પ્રેમભરી નજરે જુએ છે.

* પૃચ્છતેમા લતા બાહૂનપ્યાશ્લિષ્ટા વનસ્પતેઃ । નૂનં તત્કરજસ્પૃષ્ટા બિભ્રત્યુત્પુલકાન્યહો ॥ 10.30.

આ લતાઓને પૂછો, જે વૃક્ષોને પોતાના હાથથી વળગી રહી છે; નિશ્ચિત છે કે કૃષ્ણના સ્પર્શથી તેઓ આનંદથી રોમાંચિત થઈ ગઈ છે.

ઇત્યુન્મત્તવચો ગોપ્યઃ કૃષ્ણાન્વેષણકાતરાઃ । લીલા ભગવતસ્તાસ્તા હ્યનુચક્રુસ્તદાત્મિકાઃ ॥ 10.30.

આ રીતે ઉન્માદભરી વાતો કરતા, કૃષ્ણની શોધમાં વ્યાકુળ ગોપીઓએ ભગવાનના રમણિય હાવભાવની નકલ કરી, દરેક પોતાના મનમાં તેમને સમાવી ગઈ.

કસ્યાચિત્પૂતનાયન્ત્યાઃ કૃષ્ણાયન્ત્યપિબત્સ્તનમ્ । તોકયિત્વા રુદત્યન્યા પદાહન્ શકટાયતીમ્ ॥ 10.30.

કોઈએ પુતનાનું રૂપ ધારણ કરીને કૃષ્ણને સ્તનપાન કરાવવાનો ઢોંગ કર્યો; બીજી એક બાળક બનીને રડવાનું નાટક કર્યું, તો કોઈએ શકટાસુર બનીને પગથી માર્યો.

દૈત્યાયિત્વા જહારાન્યામેકો કૃષ્ણાર્ભભાવનામ્ । રિઙ્ગયામાસ કાપ્યઙ્ઘ્રી કર્ષન્તી ઘોષનિઃસ્વનૈઃ ॥ 10.30.

કોઈએ દૈત્ય બનીને કૃષ્ણનું રૂપ ધારણ કરનારને પકડી લીધો; બીજી એક ગોપી ઘોષના અવાજની નકલ કરતી, અને પગથી ખેંચતી રમતી હતી.

કૃષ્ણરામાયિતે દ્વે તુ ગોપાયન્ત્યશ્ચ કાશ્ચન । વત્સાયતીં હન્તિ ચાન્યા તત્રૈકા તુ બકાયતીમ્ ॥ 10.30.

કેટલીક ગોપીઓ કૃષ્ણ અને રામ બનીને ગોપાળ રમતી; બીજી એક વત્સાસુર બનીને હરાઈ ગઈ; અને એક ગોપી બકાસુરનું રૂપ ધારણ કરી રહી હતી.

આહૂય દૂરગા યદ્વત્કૃષ્ણસ્તમનુવર્તતીમ્ । વેણું ક્વણન્તીં ક્રીડન્તીમન્યાઃ શંસન્તિ સાધ્વિતિ ॥ 10.30.

કોઈએ દૂર ઉભેલીને કૃષ્ણની જેમ બોલાવી, બીજી પાછળથી વાંસળી વગાડતી રમતી ગઈ; બાકીની ગોપીઓએ તેને વખાણી, 'શાબાશ!' કહ્યું.

કસ્યાઞ્ચિત્સ્વભુજં ન્યસ્ય ચલન્ત્યાહાપરા નનુ । કૃષ્ણોઽહં પશ્યત ગતિં લલિતામિતિ તન્મનાઃ ॥ 10.30.

કોઈએ ચાલતી ચાલતી પોતાની ભુજા બીજીની ખભા પર રાખી અને મનથી કૃષ્ણમાં લીન થઈને કહ્યું: 'હું કૃષ્ણ છું, જુઓ મારી લયબદ્ધ ચાલ.'

મા ભૈષ્ટ વાતવર્ષાભ્યાં તત્ત્રાણં વિહિતં મય । ઇત્યુક્ત્વૈકેન હસ્તેન યતન્ત્યુન્નિદધેઽમ્બરમ્ ॥ 10.30.

'હવા કે વરસાદથી ડરશો નહીં, હું તમારી રક્ષા કરીશ,' એમ કહી એક ગોપીએ એક હાથથી બીજીને પોતાનું વસ્ત્ર ઓઢાડવાનો પ્રયાસ કર્યો.

આરુહ્યૈકા પદાક્રમ્ય શિરસ્યાહાપરાં નૃપ । દુષ્ટાહે ગચ્છ જાતોઽહં ખલાનાં નનુ દણ્ડકૃત્ ॥ 10.30.

એક ગોપી બીજીના માથા પર પગ મૂકી ચડી ગઈ અને કહ્યું: 'દુષ્ટે, દૂર જા! હું દુષ્ટોને દંડ આપનાર બનીને આવ્યો છું!'

તત્રૈકોવાચ હે ગોપા દાવાગ્નિં પશ્યતોલ્બણમ્ । ચક્ષૂંષ્યાશ્વપિદધ્વં વો વિધાસ્યે ક્ષેમમઞ્જસા ॥ 10.30.

ત્યાં એક ગોપીએ કહ્યું: 'ગોપીઓ, જુઓ આ ભયાનક જંગલની આગ! આંખો બંધ કરો, હું તરત જ તમારી સુરક્ષા કરીશ.'