શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

મન એવ મનુષ્યસ્ય પૂર્વરૂપાણિ શંસતિ । ભવિષ્યતશ્ચ ભદ્રં તે તથૈવ ન ભવિષ્યતઃ

મનુષ્યને મન જ પહેલાના રૂપો બતાવે છે, અને આવનારા કે ન આવનારા રૂપ પણ એ જ બતાવે છે. ભગવાન તમારો કલ્યાણ કરે.

અદૃષ્ટમશ્રુતં ચાત્ર ક્વચિત્ મનસિ દૃશ્યતે । યથા તથાનુમન્તવ્યં દેશકાલક્રિયાશ્રયમ્

અહીં ક્યારેક જે જોયું કે સાંભળ્યું નથી, એવું પણ મનમાં દેખાય છે. તેથી, જેવું સ્થાન, સમય અને કર્મ હોય, એ પ્રમાણે સમજવું જોઈએ.

સર્વે ક્રમાનુરોધેન મનસીન્દ્રિયગોચરાઃ । આયાન્તિ બહુશો યાન્તિ સર્વે સમનસો જનાઃ

મન અને ઇન્દ્રિયોથી જે વસ્તુઓ જાણી શકાય, એ બધું ક્રમ પ્રમાણે વારંવાર આવે છે અને જાય છે; બધાં મનુષ્યો માટે આ અનુભવ એકસરખો છે.

સત્ત્વૈકનિષ્ઠે મનસિ ભગવત્પાર્શ્વવર્તિનિ । તમશ્ચન્દ્રમસીવેદં ઉપરજ્યાવભાસતે

જ્યારે મન માત્ર સત્વમાં સ્થિર થાય છે અને ભગવાનની નજીક રહે છે, ત્યારે અંધકાર ચાંદનીની છાંયાની જેમ દૂર થઈ જાય છે અને બધું પ્રકાશિત થાય છે.

નાહં મમેતિ ભાવોઽયં પુરુષે વ્યવધીયતે । યાવદ્બુદ્ધિમનોઽક્ષાર્થ ગુણવ્યૂહો હ્યનાદિમાન્

જ્યાં સુધી બુદ્ધિ, મન, ઇન્દ્રિયો અને ગુણોની અનાદિ રચના રહે છે, ત્યાં સુધી 'હું' અને 'મારું' એવો ભાવ મનુષ્યમાં રહે છે.

સુપ્તિમૂર્ચ્છોપતાપેષુ પ્રાણાયનવિઘાતતઃ । નેહતેઽહમિતિ જ્ઞાનં મૃત્યુપ્રજ્વારયોરપિ

ઊંઘ, બેહોશી કે દુઃખમાં, શ્વાસમાં વિઘ્ન આવે ત્યારે 'હું છું' એવું જ્ઞાન ઊભું રહેતું નથી—even મૃત્યુના કષ્ટમાં પણ.

ગર્ભે બાલ્યેઽપ્યપૌષ્કલ્યાદ્ એકાદશવિધં તદા । લિઙ્‌ગં ન દૃશ્યતે યૂનઃ કુહ્વાં ચન્દ્રમસો યથા

ગર્ભમાં કે બાળપણમાં, અપરિપક્વતાને કારણે, અગિયાર પ્રકારનું સૂક્ષ્મ શરીર દેખાતું નથી, જેમ નવચંદ્રમાં ચાંદ્રમા છુપાય છે.

અર્થે હિ અવિદ્યમાનેઽપિ સંસૃતિર્ન નિવર્તતે । ધ્યાયતો વિષયાનસ્ય સ્વપ્નેઽનર્થાગમો યથા

વસ્તુ ન હોય ત્યારે પણ સંસાર અટકતો નથી; વિષયોની કલ્પના કરતાં સ્વપ્નમાં પણ દુઃખ આવે છે, ભલે એ અસત્ય હોય.

એવં પઞ્ચવિધં લિઙ્‌ગં ત્રિવૃત્ષોડશ વિસ્તૃતમ્ । એષ ચેતનયા યુક્તો જીવ ઇત્યભિધીયતે

આ રીતે, પાંચ પ્રકારનું સૂક્ષ્મ શરીર, ત્રણ અને સોળ રીતે વિસ્તરેલું, ચેતનાથી જોડાય ત્યારે તેને જીવ કહે છે.

અનેન પુરુષો દેહાન્ ઉપાદત્તે વિમુઞ્ચતિ । હર્ષં શોકં ભયં દુઃખં સુખં ચાનેન વિન્દતિ

આથી મનુષ્ય શરીરો મેળવે છે અને છોડે છે; અને એથી આનંદ, શોક, ભય, દુઃખ અને સુખનો અનુભવ કરે છે.

યથા તૃણજલૂકેયં નાપયાત્યપયાતિ ચ । ન ત્યજેન્મ્રિયમાણોઽપિ પ્રાગ્દેહાભિમતિં જનઃ

જેમ ત્રણ પર બેઠેલી જલુક કદી જતી નથી કે રહેતી નથી, તેમ મનુષ્ય મૃત્યુ સમયે પણ શરીરનું ભાન છોડતો નથી.

અદૃષ્ટં દૃષ્ટવન્નઙ્‌ક્ષેદ્ભૂતં સ્વપ્નવદન્યથા । ભૂતં ભવદ્ભવિષ્યચ્ચ સુપ્તં સર્વરહોરહઃ

જે દેખાતું નથી, એ દેખાતા જેવું નાશ પામતું નથી, પણ સ્વપ્ન જેવું અલગ રીતે રહે છે; જે થયું, છે અને થશે, એ બધું દિવસ-રાત સૂતું રહે છે.

યદાક્ષૈશ્ચરિતાન્ ધ્યાયન્ કર્માણ્યાચિનુતેઽસકૃત્ । સતિ કર્મણ્યવિદ્યાયાં બન્ધઃ કર્મણ્યનાત્મનઃ

જ્યારે મનુષ્ય વારંવાર ઇન્દ્રિયોથી કરેલા કર્મોની કલ્પના કરે છે, અને અજ્ઞાન રહે છે, ત્યારે અહંકારને બંધન થાય છે.

અતસ્તદ્ અપવાદાર્થં ભજ સર્વાત્મના હરિમ્ । પશ્યન્ તદાત્મકં વિશ્વં સ્થિત્યુત્પત્ત્યપ્યયા યતઃ

આથી, એ બંધનથી મુક્ત થવા માટે, સર્વે રીતે હરિની ભક્તિ કર, અને આખું જગત ભગવાનનું રૂપ છે એવું જોઈ, કારણ કે સૃષ્ટિ, પાલન અને લય એમાંથી થાય છે.

મૈત્રેય ઉવાચ - ભાગવતમુખ્યો ભગવાન્ નારદો હંસયોર્ગતિમ્ । પ્રદર્શ્ય હ્યમુમામન્ત્ર્ય સિદ્ધલોકં તતોઽગમત્

મૈત્રેયજીએ કહ્યું: શ્રેષ્ઠ ભક્ત ભગવાન નારદે હંસોને માર્ગ બતાવ્યો અને તેમને વિદાય આપી, પછી સિદ્ધલોકમાં ગયા.

પ્રાચીનબર્હી રાજર્ષિઃ પ્રજાસર્ગાભિરક્ષણે । આદિશ્ય પુત્રાનગમત્ તપસે કપિલાશ્રમમ્

પ્રાચીનબર્હિ રાજર્ષિએ પૌત્રોને પ્રજાની રક્ષા માટે આજ્ઞા આપી, પછી કપિલના આશ્રમમાં તપ માટે ગયા.

તત્રૈકાગ્રમના ધીરો ગોવિન્દ ચરણામ્બુજમ્ । વિમુક્તસઙ્‌ગોઽનુભજન્ ભક્ત્યા તત્સામ્યતામગાત્

ત્યાં એકાગ્ર મનથી સ્થિર રહેનાર એ ભક્તે, સર્વ બંધનોથી મુક્ત થઈને, પ્રેમપૂર્વક ગોવિંદના કમળ જેવા ચરણોની ઉપાસના કરી અને અંતે ભગવાન સાથે એકરૂપતા પામી.

એતદધ્યાત્મપારોક્ષ્યં ગીતં દેવર્ષિણાનઘ । યઃ શ્રાવયેત્ યઃ શ્રૃણુયાત્ સ લિઙ્‌ગેન વિમુચ્યતે

હે નિર્દોષ, આ આત્મતત્વની ઉપદેશી વાત દેવર્ષિએ ગાઈ છે; જે કોઈ તેને સાંભળે કે સંભળાવે, તે સંસારના બંધનોથી મુક્ત થઈ જાય છે.

એતન્મુકુન્દયશસા ભુવનં પુનાનં દેવર્ષિવર્યમુખનિઃસૃતમાત્મશૌચમ્ । યઃ કીર્ત્યમાનમધિગચ્છતિ પારમેષ્ઠ્યં નાસ્મિન્ ભવે ભ્રમતિ મુક્તસમસ્તબન્ધઃ

મુકુન્દની મહિમાની આ પવિત્ર કથા, જે સમગ્ર જગતને પાવન કરે છે અને શ્રેષ્ઠ દેવર્ષિના મુખથી નીકળી છે, જે કોઈ તેને સાંભળે છે, તે સર્વ બંધનોથી મુક્ત થઈ પરમ પદને પામે છે અને ફરી જન્મમરણના ચક્રમાં ભટકે નહીં.

(અનુષ્ટુપ્) અધ્યાત્મપારોક્ષ્યમિદં મયાધિગતમદ્ભુતમ્ । એવં સ્ત્રિયાઽઽશ્રમઃ પુંસશ્છિન્નોઽમુત્ર ચ સંશયઃ

આ આશ્ચર્યજનક આત્મતત્વની વાત, જે મેં પ્રાપ્ત કરી છે, એ સ્ત્રી અને પુરુષના ધર્મ વિશેના બધા સંશયો અહીં અને પરલોકમાં દૂર કરે છે.

શ્રીશુક ઉવાચ અન્તર્હિતે ભગવતિ સહસૈવ વ્રજાઙ્ગનાઃ । અતપ્યંસ્તમચક્ષાણાઃ કરિણ્ય ઇવ યૂથપમ્ ॥ 10.30.

શ્રીશુકદેવે કહ્યું: ભગવાન અચાનક અંતર્ધાન થયા ત્યારે, વ્રજની ગોપીઓ તેમને જોઈ શક્યા નહીં અને પોતાના નેતા વિના હાથીણીઓ જેવી વ્યાકુળ થઈ ગઈ.

ગત્યાનુરાગસ્મિતવિભ્રમેક્ષિતૈર્મનોરમાલાપવિહારવિભ્રમૈઃ । આક્ષિપ્તચિત્તાઃ પ્રમદા રમાપતેસ્તાસ્તા વિચેષ્ટા જગૃહુસ્તદાત્મિકાઃ ॥ 10.30.

ગોપીઓ ભગવાનના ચાલ, પ્રેમ, સ્મિત, રમૂજી નજર, મોહક વાતો અને રમણીઓલા હાવભાવમાં એટલી લીન થઈ ગઈ કે, તેમના મન રામાપતિમાં તદ્દન મગ્ન થઈ ગયા અને દરેકે ભગવાનની જેમ વર્તન કરવાનું શરૂ કર્યું.

ગતિસ્મિતપ્રેક્ષણભાષણાદિષુ પ્રિયાઃ પ્રિયસ્ય પ્રતિરૂઢમૂર્તયઃ । અસાવહં ત્વિત્યબલાસ્તદાત્મિકા ન્યવેદિષુઃ કૃષ્ણવિહારવિભ્રમાઃ ॥ 10.30.

ચાલવામાં, સ્મિતમાં, નજરમાં, બોલવામાં અને બીજા હાવભાવમાં ગોપીઓએ પોતાના પ્રિય શ્રીકૃષ્ણના સ્વરૂપને ધારણ કરી, 'હું જ કૃષ્ણ છું' એમ માનેને કૃષ્ણના રમણિય હાવભાવની નકલ કરી.

ગાયન્ત્ય ઉચ્ચૈરમુમેવ સંહતા વિચિક્યુરુન્મત્તકવદ્વનાદ્વનમ્ । પપ્રચ્છુરાકાશવદન્તરં બહિર્ભૂતેષુ સન્તં પુરુષં વનસ્પતીન્ ॥ 10.30.

ગોપીઓ એકઠી થઈને ઉંચે અવાજે કૃષ્ણના ગીતો ગાવા લાગી અને ઉન્મત્ત જેવી વન વન ફરીને તેમને શોધવા લાગી; તેઓએ વૃક્ષોને પણ પૂછ્યું, જેમણે ભગવાનને પોતાના અંદર ધારણ કર્યા છે, જાણે આકાશને પૂછતી હોય.

દૃષ્ટો વઃ કચ્ચિદશ્વત્થ પ્લક્ષ ન્યગ્રોધ નો મનઃ । નન્દસૂનુર્ગતો હૃત્વા પ્રેમહાસાવલોકનૈઃ ॥ 10.30.

હે અશ્વત્થ, પલાશ અને વડના વૃક્ષો, શું તમે નંદના દિકરાને અહીંથી જતા જોયો છે? જેમણે પોતાના પ્રેમભર્યા નજર અને મીઠા સ્મિતથી અમારા મન ચોરી લીધાં છે.

કચ્ચિત્કુરબકાશોક નાગપુન્નાગચમ્પકાઃ । રામાનુજો માનિનીનામિતો દર્પહરસ્મિતઃ ॥ 10.30.

હે કુરબક, અશોક, નાગ, પુન્નાગ અને ચંપકના વૃક્ષો, શું રામના નાના ભાઈ, જેમના સ્મિતથી ગર્વીલા ગોપીઓનો અભિમાન તૂટી જાય છે, અહીંથી ગયા છે?

કચ્ચિત્તુલસિ કલ્યાણિ ગોવિન્દચરણપ્રિયે । સહ ત્વાલિકુલૈર્બિભ્રદ્દૃષ્ટસ્તેઽતિપ્રિયોઽચ્યુતઃ ॥ 10.30.

હે શુભ તુલસી, ગોવિંદના ચરણોને પ્રિય, મધમાખીઓના ઝુંડથી ઘેરાયેલી, શું તું એ અતિપ્રિય અચ્યૂતને અહીંથી પસાર થતો જોયો છે, જે તારી શોભાથી શોભાયમાન છે?

માલત્યદર્શિ વઃ કચ્ચિન્મલ્લિકે જાતિયૂથિકે । પ્રીતિં વો જનયન્ યાતઃ કરસ્પર્શેન માધવઃ ॥ 10.30.

હે માલતી, હે મલ્લિકા, હે જાતી, હે યુથિકા, શું માધવ અહીંથી ગયા છે, જેમણે પોતાના સ્પર્શથી તમને આનંદિત કરી દીધા છે?

ચૂતપ્રિયાલપનસાસનકોવિદાર જમ્બ્વર્કબિલ્વબકુલામ્રકદમ્બનીપાઃ । યેઽન્યે પરાર્થભવકા યમુનોપકૂલાઃ શંસન્તુ કૃષ્ણપદવીં રહિતાત્મનાં નઃ ॥ 10.30.

હે ચૂતા, પ્રિયાળ, પનસ, આસન, કોવિદ, જાંબુ, અર્ક, બિલ્વ, બકુલ, આંબા, કદંબ, નીપ અને યમુના કાંઠાના બીજા બધા વૃક્ષો, કૃપા કરીને અમને બતાવો કે કૃષ્ણ કયા રસ્તે ગયા, કેમ કે અમારા હૃદય ખાલી છે.