શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

( માલિની ) ભવભયમપહન્તું જ્ઞાનવિજ્ઞાનસારં નિગમકૃદ્ ઉપજહ્રે ભૃઙ્ગવદ્ વેદસારમ્ । અમૃતમુદધિતશ્ચા પાયયદ્ ભૃત્યવર્ગાન્ પુરુષં ઋષભમાદ્યં કૃષ્ણસંજ્ઞં નતોઽસ્મિ

જે શ્રીકૃષ્ણે, વેદોના સારને મધમાખી જેવું સંકલન કરીને, પોતાના સેવકોને જ્ઞાન અને અનુભવરૂપ અમૃત પાન કરાવ્યું, અને સંસારના ભયને દૂર કર્યું, એ પુરુષોત્તમ, પ્રથમ, કૃષ્ણને હું વંદન કરું છું.

હરિર્દેહભૃતામાત્મા સ્વયં પ્રકૃતિરીશ્વરઃ । તત્પાદમૂલં શરણં યતઃ ક્ષેમો નૃણામિહ

હરિ સર્વ શરીરીઓના આત્મા છે, સ્વયં પ્રકૃતિના સ્વામી છે; એમના ચરણકમળ જ સાચું આશ્રય છે, જ્યાંથી મનુષ્યને અહીં સુરક્ષા મળે છે.

સ વૈ પ્રિયતમશ્ચાત્મા યતો ન ભયમણ્વપિ । ઇતિ વેદ સ વૈ વિદ્વાન્ યો વિદ્વાન્ સ ગુરુર્હરિઃ

એજ સર્વથી પ્રિય આત્મા છે, જેના કારણે રત્તીભર પણ ભય રહેતું નથી; જે આ જાણે છે એ સાચો વિદ્વાન છે, અને એવો વિદ્વાન ગુરુરૂપ હરિ છે.

નારદ ઉવાચ - પ્રશ્ન એવં હિ સઞ્છિન્નો ભવતઃ પુરુષર્ષભ । અત્ર મે વદતો ગુહ્યં નિશામય સુનિશ્ચિતમ્

નારદે કહ્યું: હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, તમારો પ્રશ્ન આ રીતે ઉત્તર પામ્યો છે; હવે હું જે ગુપ્ત અને નિશ્ચિત વાત કહું છું, તે ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો.

ક્ષુદ્રં ચરં સુમનસાં શરણે મિથિત્વા રક્તં ષડઙ્‌ઘ્રિગણસામસુ લુબ્ધકર્ણમ્ । અગ્રે વૃકાન્ અસુતૃપોઽવિગણય્ય યાન્તં પૃષ્ઠે મૃગં મૃગય લુબ્ધકબાણભિન્નમ્

નાનું જીવ, સજ્જનના આશ્રયમાં ભટકતું, છ પગવાળાંઓના મીઠા ગીતોમાં મગ્ન થઈ, એના અવાજનો લાલચી બને છે; આગળ ક્યારેય તૃપ્ત ન થનારા વાઘોની પરવા કર્યા વિના આગળ વધે છે, અને પાછળથી, શિકારીના બાણથી ઘાયલ થયેલું હરણ તેને પીછો કરે છે.

સ ત્વં વિચક્ષ્ય મૃગચેષ્ટિતમાત્મનોઽન્તઃ ચિત્તં નિયચ્છ હૃદિ કર્ણધુનીં ચ ચિત્તે । જહ્યઙ્‌ગનાશ્રમમસત્ તમયૂથગાથં પ્રીણીહિ હંસશરણં વિરમ ક્રમેણ

તેથી, હરણની ચાલ જોઈને, પોતાનું મન હૃદયમાં વશમાં રાખો, જેમ રથચાલક વાઘા સંભાળે છે. સ્ત્રીઓનો સંગ અને જૂથના ગીતો છોડો, અને ધીમે ધીમે હંસના આશ્રયમાં રહી સંતોષ પામો અને ક્રમશઃ સંસારમાંથી દૂર થાઓ.

રાજોવાચ - (અનુષ્ટુપ્) શ્રુતમન્વીક્ષિતં બ્રહ્મન્ ભગવાન્ યદભાષત । નૈતજ્જાનન્તિ ઉપાધ્યાયાઃ કિં ન બ્રૂયુર્વિદુર્યદિ

રાજાએ કહ્યું: હે બ્રાહ્મણ, ભગવાને જે કહ્યું તે મેં સાંભળ્યું અને વિચાર્યું છે. જો આ શિક્ષકો જાણે છે તો એ લોકો આ વાત શા માટે સમજાવતા નથી?

સંશયોઽત્ર તુ મે વિપ્ર સઞ્છિન્નસ્તત્કૃતો મહાન્ । ઋષયોઽપિ હિ મુહ્યન્તિ યત્ર નેન્દ્રિયવૃત્તયઃ

હે બ્રાહ્મણ, તમારી વાતથી મારું મોટું સંશય દૂર થયું છે. જ્યાં ઇન્દ્રિયો પહોંચી શકતી નથી, ત્યાં તો ઋષિઓ પણ મૂંઝાઈ જાય છે.

કર્માણ્યારભતે યેન પુમાનિહ વિહાય તમ્ । અમુત્રાન્યેન દેહેન જુષ્ટાનિ સ યદશ્નુતે

જે કર્મથી મનુષ્ય અહીં આ શરીર છોડીને જાય છે, એના ફળ તે બીજા શરીરથી ત્યાં ભોગવે છે.

ઇતિ વેદવિદાં વાદઃ શ્રૂયતે તત્ર તત્ર હ । કર્મ યત્ક્રિયતે પ્રોક્તં પરોક્ષં ન પ્રકાશતે

વેદજ્ઞ લોકોમાં આ વિષય પર ચર્ચા સાંભળવામાં આવે છે: જે કર્મ કરવામાં આવે છે તે છુપાયેલું છે, ખુલ્લું દેખાતું નથી.

નારદ ઉવાચ - યેનૈવારભતે કર્મ તેનૈવામુત્ર તત્પુમાન્ । ભુઙ્‌ક્તે હિ અવ્યવધાનેન લિઙ્‌ગેન મનસા સ્વયમ્

નારદે કહ્યું: જે કર્મથી મનુષ્ય કરે છે, એ જ કર્મના ફળને તે પરલોકમાં, અવરોધ વિના, સૂક્ષ્મ શરીર અને મનથી ભોગવે છે.

શયાનં ઇમં ઉત્સૃજ્ય શ્વસન્તં પુરુષો યથા । કર્માત્મન્યાહિતં ભુઙ્‌ક્તે તાદૃશેનેતરેણ વા

જેમ મનુષ્ય સૂતું અને શ્વાસ લેતું શરીર છોડે છે, તેમ તે પોતાના કર્મના ફળને એ જ શરીરથી કે બીજા શરીરથી ભોગવે છે.

મમૈતે મનસા યદ્યદ્ અસૌ અહં ઇતિ બ્રુવન્ । ગૃહ્ણીયાત્ તત્પુમાન્ રાદ્ધં કર્મ યેન પુનર્ભવઃ

જે મનુષ્ય 'હું આ છું' એમ મનમાં જે-જે ગ્રહણ કરે છે, એના કર્મના ફળને તે પામે છે, અને એથી ફરી જન્મ મળે છે.

યથાનુમીયતે ચિત્તં ઉભયૈરિન્દ્રિયેહિતૈઃ । એવં પ્રાગ્દેહજં કર્મ લક્ષ્યતે ચિત્તવૃત્તિભિઃ

જેમ મનની સ્થિતિ બંને પ્રકારની ઇન્દ્રિયોની ક્રિયાથી જાણી શકાય છે, તેમ પૂર્વ જન્મના કર્મ મનની ચળવળથી ઓળખી શકાય છે.

નાનુભૂતં ક્વ ચાનેન દેહેનાદૃષ્ટમશ્રુતમ્ । કદાચિદ્ ઉપલભ્યેત યદ્ રૂપં યાદૃગાત્મનિ

આ શરીરે ક્યારેય જે અનુભવ્યું નથી, જોયું નથી કે સાંભળ્યું નથી, એવું સ્વરૂપ ક્યારેક અંદર જ હોય છે, એ રીતે અનુભવાય છે.

તેનાસ્ય તાદૃશં રાજન્ લિઙ્‌ગિનો દેહસમ્ભવમ્ । શ્રદ્ધત્સ્વાનનુભૂતોઽર્થો ન મનઃ સ્પ્રષ્ટુમર્હતિ

મહારાજ, તેથી જીવને જેવું શરીર મળે છે, એ શરીરથી જે અનુભવાયું નથી, એ અર્થ મનથી પકડાય નહીં.

મન એવ મનુષ્યસ્ય પૂર્વરૂપાણિ શંસતિ । ભવિષ્યતશ્ચ ભદ્રં તે તથૈવ ન ભવિષ્યતઃ

મનુષ્યને મન જ પહેલાના રૂપો બતાવે છે, અને આવનારા કે ન આવનારા રૂપ પણ એ જ બતાવે છે. ભગવાન તમારો કલ્યાણ કરે.

અદૃષ્ટમશ્રુતં ચાત્ર ક્વચિત્ મનસિ દૃશ્યતે । યથા તથાનુમન્તવ્યં દેશકાલક્રિયાશ્રયમ્

અહીં ક્યારેક જે જોયું કે સાંભળ્યું નથી, એવું પણ મનમાં દેખાય છે. તેથી, જેવું સ્થાન, સમય અને કર્મ હોય, એ પ્રમાણે સમજવું જોઈએ.

સર્વે ક્રમાનુરોધેન મનસીન્દ્રિયગોચરાઃ । આયાન્તિ બહુશો યાન્તિ સર્વે સમનસો જનાઃ

મન અને ઇન્દ્રિયોથી જે વસ્તુઓ જાણી શકાય, એ બધું ક્રમ પ્રમાણે વારંવાર આવે છે અને જાય છે; બધાં મનુષ્યો માટે આ અનુભવ એકસરખો છે.

સત્ત્વૈકનિષ્ઠે મનસિ ભગવત્પાર્શ્વવર્તિનિ । તમશ્ચન્દ્રમસીવેદં ઉપરજ્યાવભાસતે

જ્યારે મન માત્ર સત્વમાં સ્થિર થાય છે અને ભગવાનની નજીક રહે છે, ત્યારે અંધકાર ચાંદનીની છાંયાની જેમ દૂર થઈ જાય છે અને બધું પ્રકાશિત થાય છે.

નાહં મમેતિ ભાવોઽયં પુરુષે વ્યવધીયતે । યાવદ્બુદ્ધિમનોઽક્ષાર્થ ગુણવ્યૂહો હ્યનાદિમાન્

જ્યાં સુધી બુદ્ધિ, મન, ઇન્દ્રિયો અને ગુણોની અનાદિ રચના રહે છે, ત્યાં સુધી 'હું' અને 'મારું' એવો ભાવ મનુષ્યમાં રહે છે.

સુપ્તિમૂર્ચ્છોપતાપેષુ પ્રાણાયનવિઘાતતઃ । નેહતેઽહમિતિ જ્ઞાનં મૃત્યુપ્રજ્વારયોરપિ

ઊંઘ, બેહોશી કે દુઃખમાં, શ્વાસમાં વિઘ્ન આવે ત્યારે 'હું છું' એવું જ્ઞાન ઊભું રહેતું નથી—even મૃત્યુના કષ્ટમાં પણ.

ગર્ભે બાલ્યેઽપ્યપૌષ્કલ્યાદ્ એકાદશવિધં તદા । લિઙ્‌ગં ન દૃશ્યતે યૂનઃ કુહ્વાં ચન્દ્રમસો યથા

ગર્ભમાં કે બાળપણમાં, અપરિપક્વતાને કારણે, અગિયાર પ્રકારનું સૂક્ષ્મ શરીર દેખાતું નથી, જેમ નવચંદ્રમાં ચાંદ્રમા છુપાય છે.

અર્થે હિ અવિદ્યમાનેઽપિ સંસૃતિર્ન નિવર્તતે । ધ્યાયતો વિષયાનસ્ય સ્વપ્નેઽનર્થાગમો યથા

વસ્તુ ન હોય ત્યારે પણ સંસાર અટકતો નથી; વિષયોની કલ્પના કરતાં સ્વપ્નમાં પણ દુઃખ આવે છે, ભલે એ અસત્ય હોય.

એવં પઞ્ચવિધં લિઙ્‌ગં ત્રિવૃત્ષોડશ વિસ્તૃતમ્ । એષ ચેતનયા યુક્તો જીવ ઇત્યભિધીયતે

આ રીતે, પાંચ પ્રકારનું સૂક્ષ્મ શરીર, ત્રણ અને સોળ રીતે વિસ્તરેલું, ચેતનાથી જોડાય ત્યારે તેને જીવ કહે છે.

અનેન પુરુષો દેહાન્ ઉપાદત્તે વિમુઞ્ચતિ । હર્ષં શોકં ભયં દુઃખં સુખં ચાનેન વિન્દતિ

આથી મનુષ્ય શરીરો મેળવે છે અને છોડે છે; અને એથી આનંદ, શોક, ભય, દુઃખ અને સુખનો અનુભવ કરે છે.

યથા તૃણજલૂકેયં નાપયાત્યપયાતિ ચ । ન ત્યજેન્મ્રિયમાણોઽપિ પ્રાગ્દેહાભિમતિં જનઃ

જેમ ત્રણ પર બેઠેલી જલુક કદી જતી નથી કે રહેતી નથી, તેમ મનુષ્ય મૃત્યુ સમયે પણ શરીરનું ભાન છોડતો નથી.

અદૃષ્ટં દૃષ્ટવન્નઙ્‌ક્ષેદ્ભૂતં સ્વપ્નવદન્યથા । ભૂતં ભવદ્ભવિષ્યચ્ચ સુપ્તં સર્વરહોરહઃ

જે દેખાતું નથી, એ દેખાતા જેવું નાશ પામતું નથી, પણ સ્વપ્ન જેવું અલગ રીતે રહે છે; જે થયું, છે અને થશે, એ બધું દિવસ-રાત સૂતું રહે છે.