શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

શ્રીર્યત્પદામ્બુજરજશ્ચકમે તુલસ્યા લબ્ધ્વાપિ વક્ષસિ પદં કિલ ભૃત્યજુષ્ટમ્ । યસ્યાઃ સ્વવીક્ષણ કૃતેઽન્યસુરપ્રયાસઃ તદ્વદ્ વયં ચ તવ પાદરજઃ પ્રપન્નાઃ

લક્ષ્મીજી પણ તમારા ચરણકમળની ધૂળ મેળવવા ઇચ્છતી હતી, અને ભલે તમારા વક્ષ પર સ્થાન મળ્યું, છતાં તેમને એ ધૂળની જ ઇચ્છા રહી. તમારા એક નજર માટે બીજા દેવતાઓ પણ પ્રયત્ન કરે છે. એ જ રીતે અમે પણ તમારા ચરણરજમાં શરણ આવી ગયા છીએ.

તન્નઃ પ્રસીદ વૃજિનાર્દન તેઽન્ઘ્રિમૂલં પ્રાપ્તા વિસૃજ્ય વસતીસ્ત્વદુપાસનાશાઃ । ત્વત્સુન્દરસ્મિત નિરીક્ષણતીવ્રકામ તપ્તાત્મનાં પુરુષભૂષણ દેહિ દાસ્યમ્

હે દુઃખહરણ, અમારે ઉપર કૃપા કરો. અમે ઘર-ગૃહસ્થ બધું છોડીને માત્ર તમારી સેવા માટે અહીં આવ્યા છીએ. હે પુરુષશિરોમણિ, અમારું મન તમારી સુંદર સ્મિત અને નજર માટે તપે છે, અમને તમારી દાસી બનવાની કૃપા કરો.

વીક્ષ્યાલકાવૃતમુખં તવ કુણ્ડલશ્રી ગણ્ડસ્થલાધરસુધં હસિતાવલોકમ્ । દત્તાભયં ચ ભુજદણ્ડયુગં વિલોક્ય વક્ષઃ શ્રિયૈકરમણં ચ ભવામ દાસ્યઃ

તમારું મુખ વાળથી ઘેરાયેલું, ગાલે ઝળહળતાં કુંડળ, હોઠનું અમૃત, હાસ્યભરી નજર, ભય દૂર કરનારાં બાહુ અને લક્ષ્મીજીનું એકમાત્ર નિવાસસ્થાન એવા વક્ષસ્થળને જોઈને અમને માત્ર તમારી દાસી બનવું જ ગમે છે.

કા સ્ત્ર્યઙ્‌ગ તે કલપદાયતમૂર્ચ્છિતેન સમ્મોહિતાર્યચરિતાન્ન ચલેત્ત્રિલોક્યામ્ । ત્રૈલોક્યસૌભગમિદં ચ નિરીક્ષ્ય રૂપં યદ્ ગોદ્વિજદ્રુમમૃગાઃ પુલકાન્યબિભ્રન્

હે પ્રિય, ત્રણેય લોકમાં એવી કઈ સ્ત્રી હશે કે જે તમારા મધુર શબ્દો અને દિવ્ય લીલાથી મોહિત ન થાય? તમારું સૌંદર્ય તો ગાય, પક્ષી, વૃક્ષ અને હરણ પણ આનંદથી નિહાળે છે, તો પછી બીજાને તો અવશ્ય જ મોહ થાય.

વ્યક્તં ભવાન્ વ્રજભયાર્તિહરોઽભિજાતો દેવો યથાઽઽદિપુરુષઃ સુરલોકગોપ્તા । તન્નો નિધેહિ કરપઙ્‌કજમાર્તબન્ધો તપ્તસ્તનેષુ ચ શિરઃસુ ચ કિઙ્‌કરીણામ્

નક્કી છે કે તમે વ્રજમાં ભય અને દુઃખ દૂર કરવા આવ્યા છો, જેમ પ્રાચીનકાળના દેવો માટે પરમેશ્વર આવ્યા હતા. હે દુઃખીજનના મિત્ર, તમારી કમળ જેવી હથેળી અમારી દુઃખથી દહાયેલી છાતી અને માથા પર રાખો.

શ્રીશુક ઉવાચ - ( અનુષ્ટુપ્ ) ઇતિ વિક્લવિતં તાસાં શ્રુત્વા યોગેશ્વરેશ્વરઃ । પ્રહસ્ય સદયં ગોપીઃ આત્મારામોઽપ્યરીરમત્

શુકદેવજી બોલ્યા: ગોપીઓના આ વ્યાકુળ વચનો સાંભળીને, યોગેશ્વરોના સ્વામી, સ્વયં આત્મારામ હોવા છતાં, દયાભાવથી સ્મિત કરી, ગોપીઓમાં આનંદ માણ્યો.

( મિશ્ર ) તાભિઃ સમેતાભિરુદારચેષ્ટિતઃ પ્રિયેક્ષણોત્ફુલ્લમુખીભિરચ્યુતઃ । ઉદારહાસદ્વિજકુન્દદીધતિઃ વ્યરોચતૈણાઙ્‌ક ઇવોડુભિર્વૃતઃ

જ્યારે કૃષ્ણજી એ ગોપીઓથી ઘેરાયેલા હતા, જેમના ચહેરા તેમના દર્શનથી આનંદથી ખીલી ઉઠ્યા હતા, ત્યારે કૃષ્ણજીના મુખ પર હાસ્ય ચમકતું હતું, જે સફેદ કુંદના ફૂલ જેવું ઝળહળતું હતું. તેઓ ચાંદની જેમ ગોપીઓ વચ્ચે તેજસ્વી લાગતા હતા.

( અનુષ્ટુપ્ ) ઉપગીયમાન ઉદ્ગાયન્ વનિતાશતયૂથપઃ । માલાં બિભ્રદ્ વૈજયન્તીં વ્યચરન્ મણ્ડયન્ વનમ્

સૈકડો ગોપીઓના સમૂહમાં મુખ્ય બનીને, કૃષ્ણજી ગાન કરતા અને ગોપીઓ પણ તેમને ગાતા, વૈજયંતી માળા પહેરીને તેઓ વનમાં ફરતા અને વનને શોભાવતાં.

નદ્યાઃ પુલિનમાવિશ્ય ગોપીભિર્હિમવાલુકમ્ । રેમે તત્તરલાનન્દ કુમુદામોદવાયુના

નદીના ઠંડા, રેતાળ કિનારે ગોપીઓ સાથે જઈને, કૃષ્ણજી આનંદથી રમ્યા, જ્યાં કમળની સુગંધવાળી ઠંડી પવન વહેતી હતી.

( વસંતતિલકા ) બાહુપ્રસારપરિરમ્ભકરાલકોરુ નીવીસ્તનાલભનનર્મનખાગ્રપાતૈઃ । ક્ષ્વેલ્યાવલોકહસિતૈર્વ્રજસુન્દરીણાં ઉત્તમ્ભયન્ રતિપતિં રમયાઞ્ચકાર

કૃષ્ણજીએ પોતાના હાથ ફેલાવીને, ગળે લગાવીને, રમતમાં કમરપટ્ટા ઢીલા કરીને, નખથી હળવા સ્પર્શથી, હાસ્ય, નજર અને રમૂજી વાતોથી વ્રજની સુંદર ગોપીઓના મનમાં પ્રેમ જગાવ્યો અને તેમને આનંદ આપ્યો.

( અનુષ્ટુપ્ ) એવં ભગવતઃ કૃષ્ણાત્ લબ્ધમાના મહાત્મનઃ । આત્માનં મેનિરે સ્ત્રીણાં માનિન્યોઽભ્યધિકં ભુવિ

આ રીતે મહાન આત્મા શ્રીકૃષ્ણની કૃપા મળતાં, એ ગૌરવવંતી સ્ત્રીઓએ પોતાને ધરતી પર સૌથી વધુ ભાગ્યશાળી માન્યાં.

તાસાં તત્ સૌભગમદં વીક્ષ્ય માનં ચ કેશવઃ । પ્રશમાય પ્રસાદાય તત્રૈવાન્તરધીયત

તેમની એ સદભાગ્યથી ઉપજેલો અહંકાર જોઈને, કેશવે તેમને શાંત કરવા અને કૃપા કરવા માટે તુરંત ત્યાંથી અંતર્ધાન થઈ ગયા.

ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં સંહિતાયાં દશમસ્કન્ધે પૂર્વાર્ધે એકોન્ત્રિંશોઽધ્યાયઃ

આ રીતે શ્રીમદ્ ભાગવત મહાપુરાણના દશમ સ્કંધના પ્રથમ ભાગનો ઓગણત્રીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.

( માલિની ) ભવભયમપહન્તું જ્ઞાનવિજ્ઞાનસારં નિગમકૃદ્ ઉપજહ્રે ભૃઙ્ગવદ્ વેદસારમ્ । અમૃતમુદધિતશ્ચા પાયયદ્ ભૃત્યવર્ગાન્ પુરુષં ઋષભમાદ્યં કૃષ્ણસંજ્ઞં નતોઽસ્મિ

જે શ્રીકૃષ્ણે, વેદોના સારને મધમાખી જેવું સંકલન કરીને, પોતાના સેવકોને જ્ઞાન અને અનુભવરૂપ અમૃત પાન કરાવ્યું, અને સંસારના ભયને દૂર કર્યું, એ પુરુષોત્તમ, પ્રથમ, કૃષ્ણને હું વંદન કરું છું.

હરિર્દેહભૃતામાત્મા સ્વયં પ્રકૃતિરીશ્વરઃ । તત્પાદમૂલં શરણં યતઃ ક્ષેમો નૃણામિહ

હરિ સર્વ શરીરીઓના આત્મા છે, સ્વયં પ્રકૃતિના સ્વામી છે; એમના ચરણકમળ જ સાચું આશ્રય છે, જ્યાંથી મનુષ્યને અહીં સુરક્ષા મળે છે.

સ વૈ પ્રિયતમશ્ચાત્મા યતો ન ભયમણ્વપિ । ઇતિ વેદ સ વૈ વિદ્વાન્ યો વિદ્વાન્ સ ગુરુર્હરિઃ

એજ સર્વથી પ્રિય આત્મા છે, જેના કારણે રત્તીભર પણ ભય રહેતું નથી; જે આ જાણે છે એ સાચો વિદ્વાન છે, અને એવો વિદ્વાન ગુરુરૂપ હરિ છે.

નારદ ઉવાચ - પ્રશ્ન એવં હિ સઞ્છિન્નો ભવતઃ પુરુષર્ષભ । અત્ર મે વદતો ગુહ્યં નિશામય સુનિશ્ચિતમ્

નારદે કહ્યું: હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, તમારો પ્રશ્ન આ રીતે ઉત્તર પામ્યો છે; હવે હું જે ગુપ્ત અને નિશ્ચિત વાત કહું છું, તે ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો.

ક્ષુદ્રં ચરં સુમનસાં શરણે મિથિત્વા રક્તં ષડઙ્‌ઘ્રિગણસામસુ લુબ્ધકર્ણમ્ । અગ્રે વૃકાન્ અસુતૃપોઽવિગણય્ય યાન્તં પૃષ્ઠે મૃગં મૃગય લુબ્ધકબાણભિન્નમ્

નાનું જીવ, સજ્જનના આશ્રયમાં ભટકતું, છ પગવાળાંઓના મીઠા ગીતોમાં મગ્ન થઈ, એના અવાજનો લાલચી બને છે; આગળ ક્યારેય તૃપ્ત ન થનારા વાઘોની પરવા કર્યા વિના આગળ વધે છે, અને પાછળથી, શિકારીના બાણથી ઘાયલ થયેલું હરણ તેને પીછો કરે છે.

સ ત્વં વિચક્ષ્ય મૃગચેષ્ટિતમાત્મનોઽન્તઃ ચિત્તં નિયચ્છ હૃદિ કર્ણધુનીં ચ ચિત્તે । જહ્યઙ્‌ગનાશ્રમમસત્ તમયૂથગાથં પ્રીણીહિ હંસશરણં વિરમ ક્રમેણ

તેથી, હરણની ચાલ જોઈને, પોતાનું મન હૃદયમાં વશમાં રાખો, જેમ રથચાલક વાઘા સંભાળે છે. સ્ત્રીઓનો સંગ અને જૂથના ગીતો છોડો, અને ધીમે ધીમે હંસના આશ્રયમાં રહી સંતોષ પામો અને ક્રમશઃ સંસારમાંથી દૂર થાઓ.

રાજોવાચ - (અનુષ્ટુપ્) શ્રુતમન્વીક્ષિતં બ્રહ્મન્ ભગવાન્ યદભાષત । નૈતજ્જાનન્તિ ઉપાધ્યાયાઃ કિં ન બ્રૂયુર્વિદુર્યદિ

રાજાએ કહ્યું: હે બ્રાહ્મણ, ભગવાને જે કહ્યું તે મેં સાંભળ્યું અને વિચાર્યું છે. જો આ શિક્ષકો જાણે છે તો એ લોકો આ વાત શા માટે સમજાવતા નથી?

સંશયોઽત્ર તુ મે વિપ્ર સઞ્છિન્નસ્તત્કૃતો મહાન્ । ઋષયોઽપિ હિ મુહ્યન્તિ યત્ર નેન્દ્રિયવૃત્તયઃ

હે બ્રાહ્મણ, તમારી વાતથી મારું મોટું સંશય દૂર થયું છે. જ્યાં ઇન્દ્રિયો પહોંચી શકતી નથી, ત્યાં તો ઋષિઓ પણ મૂંઝાઈ જાય છે.

કર્માણ્યારભતે યેન પુમાનિહ વિહાય તમ્ । અમુત્રાન્યેન દેહેન જુષ્ટાનિ સ યદશ્નુતે

જે કર્મથી મનુષ્ય અહીં આ શરીર છોડીને જાય છે, એના ફળ તે બીજા શરીરથી ત્યાં ભોગવે છે.

ઇતિ વેદવિદાં વાદઃ શ્રૂયતે તત્ર તત્ર હ । કર્મ યત્ક્રિયતે પ્રોક્તં પરોક્ષં ન પ્રકાશતે

વેદજ્ઞ લોકોમાં આ વિષય પર ચર્ચા સાંભળવામાં આવે છે: જે કર્મ કરવામાં આવે છે તે છુપાયેલું છે, ખુલ્લું દેખાતું નથી.

નારદ ઉવાચ - યેનૈવારભતે કર્મ તેનૈવામુત્ર તત્પુમાન્ । ભુઙ્‌ક્તે હિ અવ્યવધાનેન લિઙ્‌ગેન મનસા સ્વયમ્

નારદે કહ્યું: જે કર્મથી મનુષ્ય કરે છે, એ જ કર્મના ફળને તે પરલોકમાં, અવરોધ વિના, સૂક્ષ્મ શરીર અને મનથી ભોગવે છે.

શયાનં ઇમં ઉત્સૃજ્ય શ્વસન્તં પુરુષો યથા । કર્માત્મન્યાહિતં ભુઙ્‌ક્તે તાદૃશેનેતરેણ વા

જેમ મનુષ્ય સૂતું અને શ્વાસ લેતું શરીર છોડે છે, તેમ તે પોતાના કર્મના ફળને એ જ શરીરથી કે બીજા શરીરથી ભોગવે છે.

મમૈતે મનસા યદ્યદ્ અસૌ અહં ઇતિ બ્રુવન્ । ગૃહ્ણીયાત્ તત્પુમાન્ રાદ્ધં કર્મ યેન પુનર્ભવઃ

જે મનુષ્ય 'હું આ છું' એમ મનમાં જે-જે ગ્રહણ કરે છે, એના કર્મના ફળને તે પામે છે, અને એથી ફરી જન્મ મળે છે.

યથાનુમીયતે ચિત્તં ઉભયૈરિન્દ્રિયેહિતૈઃ । એવં પ્રાગ્દેહજં કર્મ લક્ષ્યતે ચિત્તવૃત્તિભિઃ

જેમ મનની સ્થિતિ બંને પ્રકારની ઇન્દ્રિયોની ક્રિયાથી જાણી શકાય છે, તેમ પૂર્વ જન્મના કર્મ મનની ચળવળથી ઓળખી શકાય છે.

નાનુભૂતં ક્વ ચાનેન દેહેનાદૃષ્ટમશ્રુતમ્ । કદાચિદ્ ઉપલભ્યેત યદ્ રૂપં યાદૃગાત્મનિ

આ શરીરે ક્યારેય જે અનુભવ્યું નથી, જોયું નથી કે સાંભળ્યું નથી, એવું સ્વરૂપ ક્યારેક અંદર જ હોય છે, એ રીતે અનુભવાય છે.