શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

અસ્વર્ગ્યમયશસ્યં ચ ફલ્ગુ કૃચ્છ્રં ભયાવહમ્ । જુગુપ્સિતં ચ સર્વત્ર હ્યૌપપત્યં કુલસ્ત્રિયઃ

કુળવતી સ્ત્રીઓ માટે પતિ સિવાય બીજાં પુરુષ સાથે સંબંધ રાખવો સર્વત્ર નિંદનીય છે; એથી સ્વર્ગ મળતો નથી, બદનામિ મળે છે, દુઃખદાયક પરિણામ આવે છે અને ભય પણ રહે છે.

શ્રવણાદ્ દર્શનાદ્ ધ્યાનાદ્ મયિ ભાવોઽનુકીર્તનાત્ । ન તથા સન્નિકર્ષેણ પ્રતિયાત તતો ગૃહાન્

મારી વાત સાંભળવાથી, દર્શનથી, ધ્યાનથી કે ગીતથી જે ભાવ આવે છે, એ શારીરિક નજીકથી એટલો નથી આવતો; તેથી હવે ઘરે પાછા જાઓ.

શ્રીશુક ઉવાચ - ઇતિ વિપ્રિયમાકર્ણ્ય ગોપ્યો ગોવિન્દભાષિતમ્ । વિષણ્ણા ભગ્નસઙ્‌કલ્પાઃ ચિન્તામાપુર્દુરત્યયામ્

શુકદેવજી બોલ્યા: ગોવિંદના એ કડક શબ્દો સાંભળીને ગોપીઓના મનમાં ભારે દુઃખ થયું, તેમની આશાઓ તૂટી ગઈ અને તેઓ ઊંડી ચિંતામાં પડી ગઈ.

શ્રીગોપ્ય ઊચુઃ । મૈવં વિભોઽર્હતિ ભવાન્ ગદિતું નૃશંસં સન્ત્યજ્ય સર્વવિષયાંસ્તવ પાદમૂલમ્ । ભક્તા ભજસ્વ દુરવગ્રહ મા ત્યજાસ્માન્ દેવો યથાઽઽદિપુરુષો ભજતે મુમુક્ષૂન્

ગોપીઓએ કહ્યું: પ્રભુ, તમે અમારે પ્રત્યે આવું કઠોર બોલવું યોગ્ય નથી. અમે બધું છોડીને તમારા ચરણોમાં આવ્યા છીએ. અમારા પર દયા કરો, અમને ત્યજી દઈને દૂર ન કરો, જેમ મુક્તિ ઇચ્છનારા ભક્તોને પણ પરમેશ્વર કદી ત્યજી દેતા નથી.

યત્પત્યપત્યસુહૃદાં અનુવૃત્તિરઙ્‌ગ સ્ત્રીણાં સ્વધર્મ ઇતિ ધર્મવિદા ત્વયોક્તમ્ । અસ્ત્વેવમેતદુપદેશપદે ત્વયીશે પ્રેષ્ઠો ભવાંસ્તનુભૃતાં કિલ બન્ધુરાત્મા

પ્રભુ, તમે ધર્મ જાણનારા છો, તમે કહેલું કે સ્ત્રીનું ધર્મ પતિ, સંતાન અને સ્નેહીઓની સેવા કરવું છે. એ સાચું છે, પણ હે સ્વામી, તમે તો બધા જીવોના સાચા મિત્ર અને આત્મા છો, અમારે માટે તો તમે જ સર્વેમાં પ્રિય છો.

કુર્વન્તિ હિ ત્વયિ રતિં કુશલાઃ સ્વ આત્મન્ નિત્યપ્રિયે પતિસુતાદિભિરાર્તિદૈઃ કિમ્ । તન્નઃ પ્રસીદ પરમેશ્વર મા સ્મ છિન્દ્યા આશાં ધૃતાં ત્વયિ ચિરાદરવિન્દનેત્ર

જેઓ સમજદાર છે, તેઓ તો હંમેશા તમામાં જ પ્રેમ રાખે છે. પતિ, સંતાન અને બીજા સંબંધીઓ તો દુઃખ જ આપે છે, તેમાથી શું લાભ? હે કમળનેત્ર, અમારે ઉપર કૃપા કરો, અમારે જે આશા વર્ષો થી તમારી ઉપર રાખી છે, એ તોડશો નહીં.

ચિત્તં સુખેન ભવતાપહૃતં ગૃહેષુ યન્નિર્વિશત્યુત કરાવપિ ગૃહ્યકૃત્યે । પાદૌ પદં ન ચલતસ્તવ પાદમૂલાદ્ યામઃ કથં વ્રજમથો કરવામ કિં વા

પ્રભુ, અમારું મન તો આનંદથી તમારી પાસે રહી ગયું છે, હવે ઘર તરફ પાછું જતું જ નથી, હાથ પણ ઘરનાં કામમાં લાગતા નથી. પગ પણ તમારા ચરણો છોડીને ક્યાંય જવા તૈયાર નથી. હવે અમે વ્રજમાં કેવી રીતે જઈએ, કે બીજું શું કરીએ?

સિઞ્ચાઙ્‌ગ નસ્ત્વદધરામૃતપૂરકેણ હાસાવલોકકલગીતજહૃચ્છયાગ્નિમ્ । નો ચેદ્ વયં વિરહજાગ્નિ ઉપયુક્તદેહા ધ્યાનેન યામ પદયોઃ પદવીં સખે તે

પ્રિય, તમારા હોઠોના અમૃતથી, તમારાં હાસ્ય, નજર અને મધુર ગીતોથી અમને શીતળતા આપો, જે અમારાં હૃદયની આગ બુઝાવે છે. નહિંતર, વિયોગની આગમાં દહાઈને, ધ્યાનમાં તમારા ચરણોમાં પહોંચી જઈશું, આ શરીર છોડીને.

યર્હ્યમ્બુજાક્ષ તવ પાદતલં રમાયા દત્તક્ષણં ક્વચિદરણ્યજનપ્રિયસ્ય । અસ્પ્રાક્ષ્મ તત્પ્રભૃતિ નાન્યસમક્ષમઙ્ગ સ્થાતું ત્વયાભિરમિતા બત પારયામઃ

હે કમળનેત્ર, જ્યારે અમને એક પળ માટે પણ તમારા પગલાં સ્પર્શવા મળ્યા, જે લક્ષ્મીજીને પણ દુર્લભ છે, ત્યારથી અમે બીજાના સામેથી ઊભા રહી શકતા જ નથી, કેમ કે અમે તો તમારી મોહમાં પૂરી રીતે બંધાઈ ગયા છીએ.

શ્રીર્યત્પદામ્બુજરજશ્ચકમે તુલસ્યા લબ્ધ્વાપિ વક્ષસિ પદં કિલ ભૃત્યજુષ્ટમ્ । યસ્યાઃ સ્વવીક્ષણ કૃતેઽન્યસુરપ્રયાસઃ તદ્વદ્ વયં ચ તવ પાદરજઃ પ્રપન્નાઃ

લક્ષ્મીજી પણ તમારા ચરણકમળની ધૂળ મેળવવા ઇચ્છતી હતી, અને ભલે તમારા વક્ષ પર સ્થાન મળ્યું, છતાં તેમને એ ધૂળની જ ઇચ્છા રહી. તમારા એક નજર માટે બીજા દેવતાઓ પણ પ્રયત્ન કરે છે. એ જ રીતે અમે પણ તમારા ચરણરજમાં શરણ આવી ગયા છીએ.

તન્નઃ પ્રસીદ વૃજિનાર્દન તેઽન્ઘ્રિમૂલં પ્રાપ્તા વિસૃજ્ય વસતીસ્ત્વદુપાસનાશાઃ । ત્વત્સુન્દરસ્મિત નિરીક્ષણતીવ્રકામ તપ્તાત્મનાં પુરુષભૂષણ દેહિ દાસ્યમ્

હે દુઃખહરણ, અમારે ઉપર કૃપા કરો. અમે ઘર-ગૃહસ્થ બધું છોડીને માત્ર તમારી સેવા માટે અહીં આવ્યા છીએ. હે પુરુષશિરોમણિ, અમારું મન તમારી સુંદર સ્મિત અને નજર માટે તપે છે, અમને તમારી દાસી બનવાની કૃપા કરો.

વીક્ષ્યાલકાવૃતમુખં તવ કુણ્ડલશ્રી ગણ્ડસ્થલાધરસુધં હસિતાવલોકમ્ । દત્તાભયં ચ ભુજદણ્ડયુગં વિલોક્ય વક્ષઃ શ્રિયૈકરમણં ચ ભવામ દાસ્યઃ

તમારું મુખ વાળથી ઘેરાયેલું, ગાલે ઝળહળતાં કુંડળ, હોઠનું અમૃત, હાસ્યભરી નજર, ભય દૂર કરનારાં બાહુ અને લક્ષ્મીજીનું એકમાત્ર નિવાસસ્થાન એવા વક્ષસ્થળને જોઈને અમને માત્ર તમારી દાસી બનવું જ ગમે છે.

કા સ્ત્ર્યઙ્‌ગ તે કલપદાયતમૂર્ચ્છિતેન સમ્મોહિતાર્યચરિતાન્ન ચલેત્ત્રિલોક્યામ્ । ત્રૈલોક્યસૌભગમિદં ચ નિરીક્ષ્ય રૂપં યદ્ ગોદ્વિજદ્રુમમૃગાઃ પુલકાન્યબિભ્રન્

હે પ્રિય, ત્રણેય લોકમાં એવી કઈ સ્ત્રી હશે કે જે તમારા મધુર શબ્દો અને દિવ્ય લીલાથી મોહિત ન થાય? તમારું સૌંદર્ય તો ગાય, પક્ષી, વૃક્ષ અને હરણ પણ આનંદથી નિહાળે છે, તો પછી બીજાને તો અવશ્ય જ મોહ થાય.

વ્યક્તં ભવાન્ વ્રજભયાર્તિહરોઽભિજાતો દેવો યથાઽઽદિપુરુષઃ સુરલોકગોપ્તા । તન્નો નિધેહિ કરપઙ્‌કજમાર્તબન્ધો તપ્તસ્તનેષુ ચ શિરઃસુ ચ કિઙ્‌કરીણામ્

નક્કી છે કે તમે વ્રજમાં ભય અને દુઃખ દૂર કરવા આવ્યા છો, જેમ પ્રાચીનકાળના દેવો માટે પરમેશ્વર આવ્યા હતા. હે દુઃખીજનના મિત્ર, તમારી કમળ જેવી હથેળી અમારી દુઃખથી દહાયેલી છાતી અને માથા પર રાખો.

શ્રીશુક ઉવાચ - ( અનુષ્ટુપ્ ) ઇતિ વિક્લવિતં તાસાં શ્રુત્વા યોગેશ્વરેશ્વરઃ । પ્રહસ્ય સદયં ગોપીઃ આત્મારામોઽપ્યરીરમત્

શુકદેવજી બોલ્યા: ગોપીઓના આ વ્યાકુળ વચનો સાંભળીને, યોગેશ્વરોના સ્વામી, સ્વયં આત્મારામ હોવા છતાં, દયાભાવથી સ્મિત કરી, ગોપીઓમાં આનંદ માણ્યો.

( મિશ્ર ) તાભિઃ સમેતાભિરુદારચેષ્ટિતઃ પ્રિયેક્ષણોત્ફુલ્લમુખીભિરચ્યુતઃ । ઉદારહાસદ્વિજકુન્દદીધતિઃ વ્યરોચતૈણાઙ્‌ક ઇવોડુભિર્વૃતઃ

જ્યારે કૃષ્ણજી એ ગોપીઓથી ઘેરાયેલા હતા, જેમના ચહેરા તેમના દર્શનથી આનંદથી ખીલી ઉઠ્યા હતા, ત્યારે કૃષ્ણજીના મુખ પર હાસ્ય ચમકતું હતું, જે સફેદ કુંદના ફૂલ જેવું ઝળહળતું હતું. તેઓ ચાંદની જેમ ગોપીઓ વચ્ચે તેજસ્વી લાગતા હતા.

( અનુષ્ટુપ્ ) ઉપગીયમાન ઉદ્ગાયન્ વનિતાશતયૂથપઃ । માલાં બિભ્રદ્ વૈજયન્તીં વ્યચરન્ મણ્ડયન્ વનમ્

સૈકડો ગોપીઓના સમૂહમાં મુખ્ય બનીને, કૃષ્ણજી ગાન કરતા અને ગોપીઓ પણ તેમને ગાતા, વૈજયંતી માળા પહેરીને તેઓ વનમાં ફરતા અને વનને શોભાવતાં.

નદ્યાઃ પુલિનમાવિશ્ય ગોપીભિર્હિમવાલુકમ્ । રેમે તત્તરલાનન્દ કુમુદામોદવાયુના

નદીના ઠંડા, રેતાળ કિનારે ગોપીઓ સાથે જઈને, કૃષ્ણજી આનંદથી રમ્યા, જ્યાં કમળની સુગંધવાળી ઠંડી પવન વહેતી હતી.

( વસંતતિલકા ) બાહુપ્રસારપરિરમ્ભકરાલકોરુ નીવીસ્તનાલભનનર્મનખાગ્રપાતૈઃ । ક્ષ્વેલ્યાવલોકહસિતૈર્વ્રજસુન્દરીણાં ઉત્તમ્ભયન્ રતિપતિં રમયાઞ્ચકાર

કૃષ્ણજીએ પોતાના હાથ ફેલાવીને, ગળે લગાવીને, રમતમાં કમરપટ્ટા ઢીલા કરીને, નખથી હળવા સ્પર્શથી, હાસ્ય, નજર અને રમૂજી વાતોથી વ્રજની સુંદર ગોપીઓના મનમાં પ્રેમ જગાવ્યો અને તેમને આનંદ આપ્યો.

( અનુષ્ટુપ્ ) એવં ભગવતઃ કૃષ્ણાત્ લબ્ધમાના મહાત્મનઃ । આત્માનં મેનિરે સ્ત્રીણાં માનિન્યોઽભ્યધિકં ભુવિ

આ રીતે મહાન આત્મા શ્રીકૃષ્ણની કૃપા મળતાં, એ ગૌરવવંતી સ્ત્રીઓએ પોતાને ધરતી પર સૌથી વધુ ભાગ્યશાળી માન્યાં.

તાસાં તત્ સૌભગમદં વીક્ષ્ય માનં ચ કેશવઃ । પ્રશમાય પ્રસાદાય તત્રૈવાન્તરધીયત

તેમની એ સદભાગ્યથી ઉપજેલો અહંકાર જોઈને, કેશવે તેમને શાંત કરવા અને કૃપા કરવા માટે તુરંત ત્યાંથી અંતર્ધાન થઈ ગયા.

ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં સંહિતાયાં દશમસ્કન્ધે પૂર્વાર્ધે એકોન્ત્રિંશોઽધ્યાયઃ

આ રીતે શ્રીમદ્ ભાગવત મહાપુરાણના દશમ સ્કંધના પ્રથમ ભાગનો ઓગણત્રીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.

( માલિની ) ભવભયમપહન્તું જ્ઞાનવિજ્ઞાનસારં નિગમકૃદ્ ઉપજહ્રે ભૃઙ્ગવદ્ વેદસારમ્ । અમૃતમુદધિતશ્ચા પાયયદ્ ભૃત્યવર્ગાન્ પુરુષં ઋષભમાદ્યં કૃષ્ણસંજ્ઞં નતોઽસ્મિ

જે શ્રીકૃષ્ણે, વેદોના સારને મધમાખી જેવું સંકલન કરીને, પોતાના સેવકોને જ્ઞાન અને અનુભવરૂપ અમૃત પાન કરાવ્યું, અને સંસારના ભયને દૂર કર્યું, એ પુરુષોત્તમ, પ્રથમ, કૃષ્ણને હું વંદન કરું છું.

હરિર્દેહભૃતામાત્મા સ્વયં પ્રકૃતિરીશ્વરઃ । તત્પાદમૂલં શરણં યતઃ ક્ષેમો નૃણામિહ

હરિ સર્વ શરીરીઓના આત્મા છે, સ્વયં પ્રકૃતિના સ્વામી છે; એમના ચરણકમળ જ સાચું આશ્રય છે, જ્યાંથી મનુષ્યને અહીં સુરક્ષા મળે છે.

સ વૈ પ્રિયતમશ્ચાત્મા યતો ન ભયમણ્વપિ । ઇતિ વેદ સ વૈ વિદ્વાન્ યો વિદ્વાન્ સ ગુરુર્હરિઃ

એજ સર્વથી પ્રિય આત્મા છે, જેના કારણે રત્તીભર પણ ભય રહેતું નથી; જે આ જાણે છે એ સાચો વિદ્વાન છે, અને એવો વિદ્વાન ગુરુરૂપ હરિ છે.

નારદ ઉવાચ - પ્રશ્ન એવં હિ સઞ્છિન્નો ભવતઃ પુરુષર્ષભ । અત્ર મે વદતો ગુહ્યં નિશામય સુનિશ્ચિતમ્

નારદે કહ્યું: હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, તમારો પ્રશ્ન આ રીતે ઉત્તર પામ્યો છે; હવે હું જે ગુપ્ત અને નિશ્ચિત વાત કહું છું, તે ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો.

ક્ષુદ્રં ચરં સુમનસાં શરણે મિથિત્વા રક્તં ષડઙ્‌ઘ્રિગણસામસુ લુબ્ધકર્ણમ્ । અગ્રે વૃકાન્ અસુતૃપોઽવિગણય્ય યાન્તં પૃષ્ઠે મૃગં મૃગય લુબ્ધકબાણભિન્નમ્

નાનું જીવ, સજ્જનના આશ્રયમાં ભટકતું, છ પગવાળાંઓના મીઠા ગીતોમાં મગ્ન થઈ, એના અવાજનો લાલચી બને છે; આગળ ક્યારેય તૃપ્ત ન થનારા વાઘોની પરવા કર્યા વિના આગળ વધે છે, અને પાછળથી, શિકારીના બાણથી ઘાયલ થયેલું હરણ તેને પીછો કરે છે.