શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

પઞ્ચેન્દ્રિયાર્થા આરામા દ્વારઃ પ્રાણા નવ પ્રભો । તેજોઽબન્નાનિ કોષ્ઠાનિ કુલમિન્દ્રિયસઙ્‌ગ્રહઃ

પાંચ ઇન્દ્રિયોના વિષયો આનંદ માટે છે, નવ દરવાજા જીવનના માર્ગો છે, પાચનશક્તિ અને અન્ન શરીરના ભાગો છે, અને કુટુંબ એટલે ઇન્દ્રિયોની મંડળી છે.

વિપણસ્તુ ક્રિયાશક્તિઃ ભૂતપ્રકૃતિરવ્યયા । શક્ત્યધીશઃ પુમાંસ્ત્વત્ર પ્રવિષ્ટો નાવબુધ્યતે

બજાર જેવી ક્રિયાની શક્તિ છે, ભૂતપ્રકૃતિ ક્યારેય નાશ પામતી નથી, અને શક્તિનો સ્વામી એ માનવ છે, જે અહીં પ્રવેશી ગયો છે પણ તેને ખબર નથી પડતી.

તસ્મિંસ્ત્વં રામયા સ્પૃષ્ટો રમમાણોઽશ્રુતસ્મૃતિઃ । તત્સઙ્‌ગાદીદૃશીં પ્રાપ્તો દશાં પાપીયસીં પ્રભો

ત્યાં, રામા દ્વારા સ્પર્શાયાં પછી, તું આનંદમાં મગ્ન થયો અને તારી સ્મૃતિ અને શ્રવણ ભૂલી ગયો; એ સંગથી, હે પ્રભુ, તું આવી નીચ સ્થિતિમાં આવી ગયો.

ન ત્વં વિદર્ભદુહિતા નાયં વીરઃ સુહૃત્તવ । ન પતિસ્ત્વં પુરઞ્જન્યા રુદ્ધો નવમુખે યયા

તું વિદર્ભની દીકરી નથી, આ વીર તારો મિત્ર નથી; અને તું પુરંજનીનો પતિ પણ નથી, જે નવમા દ્વાર પર તેને રોકી રાખતી હતી.

માયા હ્યેષા મયા સૃષ્ટા યત્પુમાંસં સ્ત્રિયં સતીમ્ । મન્યસે નોભયં યદ્વૈ હંસૌ પશ્યાવયોર્ગતિમ્

આ બધું મારી બનાવેલી માયા છે, જેના કારણે તું પુરુષ અને સતી સ્ત્રીને સાચા માને છે; પણ એ બંને સાચા નથી, જેમ બે હંસો બંનેની ગતિ જુએ છે.

અહં ભવાન્ન ચાન્યસ્ત્વં ત્વમેવાહં વિચક્ષ્વ ભોઃ । ન નૌ પશ્યન્તિ કવયઃ છિદ્રં જાતુ મનાગપિ

હું તું છું અને તું મારા સિવાય બીજું નથી; તું જ હું છું—આ સમજ, હે મિત્ર; જ્ઞાની લોકો કદી પણ આપણાં વચ્ચે કોઈ ખોટ નથી જોઈ શકતા, એક રેશમ જેટલી પણ નહીં.

યથા પુરુષ આત્માનં એકં આદર્શચક્ષુષોઃ । દ્વિધાભૂતમવેક્ષેત તથૈવાન્તરમાવયોઃ

જેમ માણસ પોતાને એક જ જુએ છે, પણ કાચમાં અને પોતાની નજરે બે દેખાય છે, એમ જ આપણાં બંનેનું આંતરિક સ્વરૂપ છે.

એવં સ માનસો હંસો હંસેન પ્રતિબોધિતઃ । સ્વસ્થસ્તદ્વ્યભિચારેણ નષ્ટામાપ પુનઃ સ્મૃતિમ્

આ રીતે મનના હંસને હંસે જાગૃત કર્યો, અને તે પોતાનાં સ્વરૂપે પાછો આવ્યો; એ સુધારાથી તેને ભૂલાયેલી સ્મૃતિ ફરી મળી.

બર્હિષ્મન્નેતદધ્યાત્મં પારોક્ષ્યેણ પ્રદર્શિતમ્ । યત્પરોક્ષપ્રિયો દેવો ભગવાન્વિશ્વભાવનઃ

હે બર્હિષ્માન્, આ બધું અધ્યાત્મ રીતે, પરોક્ષ રીતે બતાવાયું છે; કેમ કે ભગવાન, જગતના સર્જનહાર, પરોક્ષ વાતમાં આનંદ મેળવે છે.

વેણુનાદં શ્રુત્વા આગતાનાં ગોપીનાં શ્રીકૃષ્ણેનસહ સંવાદઃ; રાસારમ્ભઃ; તાસાં માનાપનોદાય ભગવતો અંતર્ધાનં ચ - શ્રીશુક ઉવાચ - ( અનુષ્ટુપ્ ) ભગવાન્ અપિ તા રાત્રીઃ શરદોત્ફુલ્લમલ્લિકાઃ । વીક્ષ્ય રન્તું મનશ્ચક્રે યોગમાયામુપાશ્રિતઃ

શ્રીશુકદેવ કહે છે: ભગવાને, શરદ ઋતુની ખીલેલી મલ્લિકા ફૂલોવાળી રાતો જોઈને, આનંદ માણવાની ઈચ્છા કરી અને પોતાની યોગમાયાને આશ્રય લીધી.

( મિશ્ર ) તદોડુરાજઃ કકુભઃ કરૈર્મુખં પ્રાચ્યા વિલિમ્પન્નરુણેન શન્તમૈઃ । સ ચર્ષણીનામુદગાચ્છુચો મૃજન્ પ્રિયઃ પ્રિયાયા ઇવ દીર્ઘદર્શનઃ

પછી ચંદ્રમાએ, નરમ કિરણોથી પૂર્વ દિશાને લાલચટક રંગે રંગી, ધીરે ધીરે ઊગ્યો; એણે સજ્જનોના હૃદયને શુદ્ધ કર્યા, જેમ પ્રિય પાત્ર લાંબા વિરહ પછી મળે.

દૃષ્ટ્વા કુમુદ્વન્તં અખણ્ડમણ્ડલં રમાનનાભં નવકુઙ્‌કુમારુણમ્ । વનં ચ તત્કોમલગોભી રઞ્જિતં જગૌ કલં વામદૃશાં મનોહરમ્

અખંડિત ચાંદણું, કમળ જેવા મુખવાળું અને નવા કુંકુમથી લાલચટક, તેમજ નરમ ગાયોથી શોભાયમાન વન જોઈને, કૃષ્ણે સુંદર ને મોહક ધૂન ગાઈ, જે સૌંદર્યવતી ગોપીઓ માટે મનમોહક હતી.

નિશમ્ય ગીતાં તદનઙ્‌ગવર્ધનં વ્રજસ્ત્રિયઃ કૃષ્ણગૃહીતમાનસાઃ । આજગ્મુરન્યોન્યમલક્ષિતોદ્યમાઃ સ યત્ર કાન્તો જવલોલકુણ્ડલાઃ

એ પ્રેમ વધારતી ગાન સાંભળીને, કૃષ્ણમાં મન લગાવનાર વ્રજની સ્ત્રીઓ, એકબીજાને ખબર ન પડે તેમ, જ્યાં તેમનો પ્રિયતમ ઊભો હતો ત્યાં, ઝૂલતાં કુંડળવાળા, એકઠી થઈ.

( અનુષ્ટુપ્ ) દુહન્ત્યોઽભિયયુઃ કાશ્ચિદ્ દોહં હિત્વા સમુત્સુકાઃ । પયોઽધિશ્રિત્ય સંયાવં અનુદ્વાસ્યાપરા યયુઃ

કેટલાંક ગોપીઓ દૂધ દોહતી હતી, પણ ઉત્સુક થઈને દોહણ અધૂરૂં છોડી દઈ દોડી ગઈ; બીજીઓએ દૂધ ચુલ્હા પર મૂકી, બાળકોને ખવડાવ્યા વિના જ ઘરમાંથી નીકળી ગઈ.

પરિવેષયન્ત્યસ્તદ્ધિત્વા પાયયન્ત્યઃ શિશૂન્ પયઃ । શુશ્રૂષન્ત્યઃ પતીન્ કાશ્ચિદ્ અશ્નન્ત્યોઽપાસ્ય ભોજનમ્

કેટલાંક ભોજન પીરસતી હતી, પણ બધું છોડી દઈ ગઈ; કેટલીક બાળકોને દૂધ પીવડાવતી હતી, પણ તેમને એમ જ છોડી ગઈ; કેટલીક પતિની સેવા કરતી હતી, પણ પોતાનું જમવાનું અધૂરૂં રાખી દોડી ગઈ.

લિમ્પન્ત્યઃ પ્રમૃજન્ત્યોઽન્યા અઞ્જન્ત્યઃ કાશ્ચ લોચને । વ્યત્યસ્તવસ્ત્રાભરણાઃ કાશ્ચિત્ કૃષ્ણાન્તિકં યયુઃ

કેટલાંક શરીરે લપસું લગાવતી હતી, કેટલીક પોતે સાફ કરતી હતી, કેટલીક આંખોમાં કાજલ લગાવતી હતી; કપડાં અને ગહના ગોઠવ્યા વિના જ, કૃષ્ણ પાસે દોડી ગઈ.

તા વાર્યમાણાઃ પતિભિઃ પિતૃભિઃ ભ્રાતૃબન્ધુભિઃ । ગોવિન્દાપહૃતાત્માનો ન ન્યવર્તન્ત મોહિતાઃ

પતિ, પિતા, ભાઈ અને સગાં રોકતા છતાં, જેમનું મન ગોવિંદે ચોરી લીધું હતું, એવી ગોપીઓ મોહમાં આવીને અટકાવી શકાઈ નહીં.

અન્તર્ગૃહગતાઃ કાશ્ચિદ્ ગોપ્યોઽલબ્ધવિનિર્ગમાઃ । કૃષ્ણં તદ્ભાવનાયુક્તા દધ્યુર્મીલિતલોચનાઃ

કેટલાંક ગોપીઓ ઘરથી બહાર નીકળી શકી નહીં, તો પણ, કૃષ્ણના ધ્યાનમાં લીન રહી, આંખો મીંચી ને કૃષ્ણનું સ્મરણ કરતી રહી.

દુઃસહપ્રેષ્ઠવિરહ તીવ્રતાપધુતાશુભાઃ । ધ્યાનપ્રાપ્તાચ્યુતાશ્લેષ નિર્વૃત્યા ક્ષીણમઙ્‌ગલાઃ

પ્રિયતમના વિયોગનું અસહ્ય દુઃખ સહન કરતાં, તેમનાં ભારે દુઃખે બધું અશુભ દૂર કરી દીધું; ધ્યાન દ્વારા અચ્યૂત ભગવાનના મિલનથી જે આનંદ મળ્યો, એથી તેમનું બધું દુર્ભાગ્ય પણ ઓગળી ગયું.

તમેવ પરમાત્માનં જારબુદ્ધ્યાપિ સઙ્‌ગતાઃ । જહુર્ગુણમયં દેહં સદ્યઃ પ્રક્ષીણબન્ધનાઃ

પરમાત્મા સાથે પ્રેમભાવથી જોડાઈને, તેમણે તરત જ ગુણોથી બનેલું શરીર ત્યજી દીધું અને બધાં બંધનો તૂટી ગયા.

શ્રીપરીક્ષિદુવાચ - કૃષ્ણં વિદુઃ પરં કાન્તં ન તુ બ્રહ્મતયા મુને । ગુણપ્રવાહોપરમઃ તાસાં ગુણધિયાં કથમ્

પરીક્ષિત રાજાએ પૂછ્યું: મુનિ, વૃજની સ્ત્રીઓએ કૃષ્ણને પરમ પ્રિયતમ તરીકે ઓળખ્યા, બ્રહ્મરૂપે નહીં; તો ગુણોમાં મન લગાવનારાઓના ગુણપ્રવાહ કેવી રીતે બંધ થયો?

શ્રીશુક ઉવાચ - ઉક્તં પુરસ્તાદ્ એતત્તે ચૈદ્યઃ સિદ્ધિં યથા ગતઃ । દ્વિષન્નપિ હૃષીકેશં કિમુતાધોક્ષજપ્રિયાઃ

શુકદેવજી બોલ્યા: આ વાત તો પહેલેથી જ કહી છે—કે કેવી રીતે દુરાચારી શિશુપાલે પણ સિદ્ધિ મેળવી; જે કૃષ્ણના દુશ્મનને મુક્તિ મળી, તો જે પ્રભુપ્રેમીઓ છે, તેમને તો અવશ્ય જ મળશે.

નૃણાં નિઃશ્રેયસાર્થાય વ્યક્તિર્ભગવતો નૃપ । અવ્યયસ્યાપ્રમેયસ્ય નિર્ગુણસ્ય ગુણાત્મનઃ

રાજા, લોકોના સર્વોત્તમ કલ્યાણ માટે, અવિનાશી, અપરિમિત અને ગુણાતીત છતાં ગુણોના આધાર ભગવાન સ્વયં અવતરે છે.

કામં ક્રોધં ભયં સ્નેહં ઐક્યં સૌહૃદમેવ ચ । નિત્યં હરૌ વિદધતો યાન્તિ તન્મયતાં હિ તે

જે લોકો હંમેશા કામ, ક્રોધ, ભય, સ્નેહ, એકતા કે મિત્રતા હરીમાં જ રાખે છે, તેઓ અંતે હરીમય બની જાય છે.

ન ચૈવં વિસ્મયઃ કાર્યો ભવતા ભગવત્યજે । યોગેશ્વરેશ્વરે કૃષ્ણે યત એતદ્ વિમુચ્યતે

આમાં આશ્ચર્ય માનવાની જરૂર નથી, કારણ કે આવા મુક્તિ તો અજન્મા, સર્વ યોગીઓના સ્વામી એવા કૃષ્ણથી જ મળે છે.

તા દૃષ્ટ્વાન્તિકમાયાતા ભગવાન્ વ્રજયોષિતઃ । અવદદ્ વદતાં શ્રેષ્ઠો વાચઃ પેશૈર્વિમોહયન્

જ્યારે વૃજની સ્ત્રીઓ ભગવાન પાસે આવી, ત્યારે વાણીમાં સર્વશ્રેષ્ઠ એવા પ્રભુએ મીઠા શબ્દોથી તેમનું મન મોહી લીધું.

શ્રીભગવાનુવાચ - સ્વાગતં વો મહાભાગાઃ પ્રિયં કિં કરવાણિ વઃ । વ્રજસ્યાનામયં કચ્ચિદ્ બ્રૂતાગમનકારણમ્

ભગવાન બોલ્યા: ઓ ભાગ્યશાળી બહેનો, આપનું સ્વાગત છે! હું તમારા માટે શું કરી શકું? વૃજમાં બધું સારું છે ને? કૃપા કરીને આવવાનું કારણ કહો.

રજન્યેષા ઘોરરૂપા ઘોરસત્ત્વનિષેવિતા । પ્રતિયાત વ્રજં નેહ સ્થેયં સ્ત્રીભિઃ સુમધ્યમાઃ

આ રાત ભયાનક છે અને ભયાનક પ્રાણીઓ અહીં આવે છે; ઓ સુકુમારી સ્ત્રીઓ, હવે વૃજમાં પાછા જાઓ, અહીં રોકાવું યોગ્ય નથી.

માતરઃ પિતરઃ પુત્રા ભ્રાતરઃ પતયશ્ચ વઃ । વિચિન્વન્તિ હ્યપશ્યન્તો મા કૃઢ્વં બન્ધુસાધ્વસમ્

તમારી માતાઓ, પિતાઓ, પુત્રો, ભાઈઓ અને પતિઓ તમને શોધી રહ્યા છે, પણ મળતા નથી; તમે તમારા પરિવારજનોને ચિંતામાં ન મૂકો.