શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

તુલસી ચ વસન્તશ્ચ પુરુષોત્તમ એવ ચ । એતેષાં તત્ત્વતઃ પ્રાજ્ઞૈઃ ન પૃથ્ગ્ભાવ ઇષ્યતે

તુલસી, વસંત ઋતુ અને પુરુષોત્તમ—જાણકાર લોકો આ બધામાં કોઈ ફરક માનતા નથી.

યશ્ચ ભાગવતં શાસ્ત્રં વાચયેત્ અર્થતોઽનિશમ્ । જન્મકોટિકૃતં પાપં નશ્યતે નાત્ર સંશયઃ

જે મનુષ્ય અર્થ સાથે દિવસ-રાત ભાગવત શાસ્ત્રનું પઠન કરે છે, તેના કરોડો જન્મના પાપો નાશ પામે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

શ્લોકાર્ધં શ્લોકપાદં વા પઠેત્ ભાગવતં ચ યઃ । નિત્યં પુણ્યં અવાપ્નોતિ રાજસૂયાશ્વમેધયોઃ

જે મનુષ્ય રોજ ભાગવતનો અડધો કે ચોથો શ્લોક પણ વાંચે છે, તે રાજસૂય અને અશ્વમેઘ યજ્ઞ જેટલું પુણ્ય મેળવે છે.

ઉક્તં ભાગવતં નિત્યં કૃતં ચ હરિચિન્તનમ્ । તુલસીપોષણં ચૈવ ધેનૂનાં સેવનં સમમ્

રોજ ભાગવતનું પઠન, હરિનું સ્મરણ, તુલસીનું પાલન અને ગાયોની સેવા—આ બધું સમાન ગણાય છે.

અન્તકાલે તુ યેનૈવ શ્રૂયતે શુકશાસ્ત્રવાક્ । પ્રીત્યા તસ્યૈવ વૈકુણ્ઠં ગોવિન્દોઽપિ પ્રયચ્છતિ

મૃત્યુ સમયે જે ભક્તિપૂર્વક શુકદેવજીના શાસ્ત્રના શબ્દો સાંભળે છે, તેને ગોવિંદ પોતે વૈકુંઠ આપે છે.

હેમસિંહયુતં ચૈતત્ વૈષ્ણવાય દદાતિ ચ । કૃષ્ણેન સહ સાયુજ્યં સ પુમાન્ લભતે ધ્રુવમ્

જે મનુષ્ય ભાગવત ગ્રંથને સોનાના સિંહાસનથી શોભિત કરી વૈષ્ણવને આપે છે, તે નિશ્ચિતપણે કૃષ્ણ સાથે એકરૂપતા પામે છે.

(વસંતતિલકા) આજન્મમાત્રમપિ યેન શઠેન કિંચિત્ ચિત્તં વિધાય શુકશાસ્ત્રકથા ન પીતા । ચાણ્ડાલવત્ ચ ખરવત્ બત તેન નીતં મિથ્યા સ્વજન્મ જનની જનિદુઃખભાજા

જે મનુષ્ય જન્મથી લઈને અંત સુધી કપટથી મનમાં—even થોડું પણ—શુકદેવજીના શાસ્ત્રની કથા સાંભળે નહીં, એ તો ચંડાળ કે ગધેડા જેવી જિંદગી જીવે છે; અફસોસ, એનું જન્મ વ્યર્થ જાય છે અને તેની માતાને પણ વ્યર્થ દુઃખ સહન કરવું પડે છે.

જીવચ્છવો નિગદિતઃ સ તુ પાપકર્મા યેન શ્રુતં શુકકથાવચનં ન કિંચિત્ । ધિક્ તં નરં પશુસમં ભુવિ ભારરૂપમ્ એવં વદન્તિ દિવિ દેવસમાજમુખ્યાઃ

જે માણસે પાપના કામ કર્યા છે અને જેને શુકદેવજીની કથા કદી સાંભળી પણ નથી, એવો જીવતો લાશ સમાન કહેવાય છે. એ માણસ પૃથ્વી પર પશુ જેવો ભાર છે, એવું સ્વર્ગના દેવતાઓ પણ કહે છે.

(અનુષ્ટુપ્) દુર્લભૈવ કથા લોકે શ્રીમદ્‌ભાગવતોદ્‌ભવા । કોટિજન્મસમુત્થેન પુણ્યેનૈવ તુ લભ્યતે

આ શ્રીમદ્ ભાગવતમાંથી ઉદ્ભવેલી કથા દુનિયામાં બહુ દુર્લભ છે; કરોડો જન્મના પુણ્યથી જ એ પ્રાપ્ત થાય છે.

તેન યોગનિધે ધીમન્ શ્રોતવ્યા સા પ્રયત્નતઃ । દિનાનાં નિયમો નાસ્તિ સર્વદા શ્રવણં મતમ્

એટલે, હે બુદ્ધિશાળી, આ યોગરૂપ ખજાનો શ્રદ્ધાપૂર્વક સાંભળવો જોઈએ; એ સાંભળવા માટે દિવસની કોઈ મર્યાદા નથી, ક્યારે પણ સાંભળવું શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવ્યું છે.

સત્યેન બ્રહ્મચર્યેણ સર્વદા શ્રવણં મતમ્ । અશક્યત્વાત્ કલૌ બોધ્યો વિશેષોઽત્ર શુકાજ્ઞયા

સત્ય અને બ્રહ્મચર્ય સાથે હંમેશાં સાંભળવું શ્રેષ્ઠ છે; પણ કળિયુગમાં અશક્યતાને કારણે અહીં શુકદેવજીએ ખાસ સૂચના આપી છે.

મનોવૃત્તિજયશ્ચૈવ નિયમાચરણં તથા । દીક્ષાં કર્તું અશક્યત્વાત્ સપ્તાહશ્રવણં મતમ્

મન પર કાબૂ મેળવવું, નિયમિત જીવન જીવવું અને દીક્ષા લેવી—આ બધું કળિયુગમાં મુશ્કેલ છે; એટલે સાત દિવસમાં કથા સાંભળવી શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવી છે.

શ્રદ્ધાતઃ શ્રવણે નિત્યં માઘે તાવદ્ધિ યત્ફલમ્ । તત્ફલં શુકદેવેન સપ્તાહશ્રવણે કૃતમ્

જે શ્રદ્ધાવાન વ્યક્તિ રોજ કથા સાંભળે છે, ખાસ કરીને માઘ માસમાં, તેને જે ફળ મળે છે, એ જ ફળ શુકદેવજી દ્વારા સાત દિવસમાં કથા સાંભળવાથી મળે છે.

મનસશ્ચ અજયાત્ રોગાત્ પુંસાં ચૈવાયુષઃ ક્ષયાત્ । કલેર્દોષબહુત્વાચ્ચ સપ્તાહશ્રવણં મતમ્

મન પર વિજય મેળવવો, રોગ અને આયુષ્યની ક્ષીણતા અને કળિયુગના અનેક દોષોને કારણે સાત દિવસમાં કથા સાંભળવી શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવી છે.

યત્ફલં નાસ્તિ તપસા ન યોગેન સમાધિના । અનાયાસેન તત્સર્વં સપ્તાહશ્રવણે લભેત્

જે ફળ તપ, યોગ કે ધ્યાનથી પણ મળતું નથી, એ બધું ફળ સરળતાથી સાત દિવસમાં કથા સાંભળવાથી મળે છે.

યજ્ઞાત્ ગર્જતિ સપ્તાહઃ સપ્તાહો ગર્જતિ વ્રતાત્ । તપસો ગર્જતિ પ્રોચ્ચૈઃ તીર્થાન્નિત્યં હિ ગર્જતિ

યજ્ઞ કરતાં સાત દિવસની કથા શ્રેષ્ઠ છે, વ્રત કરતાં શ્રેષ્ઠ છે, તપ કરતાં પણ વધુ મહાન છે અને તીર્થયાત્રા કરતાં પણ હંમેશાં શ્રેષ્ઠ છે.

યોગાત્ ગર્જતિ સપ્તાહો ધ્યાનાત્ જ્ઞાનાચ્ચ ગર્જતિ । કિં બ્રૂમો ગર્જનં તસ્ય રે રે ગર્જતિ ગર્જતિ

યોગ કરતાં, ધ્યાન અને જ્ઞાન કરતાં પણ સાત દિવસની કથા વધુ મહાન છે; એની મહિમા શું કહીએ? વારંવાર એ સર્વે કરતાં શ્રેષ્ઠ છે.

શૌનક ઉવાચ - (ઇંદ્રવંશા) સાશ્ચર્યમેતત્કથિતં કથાનકં જ્ઞાનાદિધર્માન્ વિગણય્ય સામ્પ્રતમ્ । નિઃશ્રેયસે ભાગવતં પુરાણં જાતં કુતો યોગવિદાદિસૂચકમ્

શૌનકજી બોલ્યા: આ કથા તો અદભુત છે, જ્ઞાન અને અન્ય ધર્મોને બાજુ પર રાખીને કહેવામાં આવી છે; તો સર્વોત્તમ કલ્યાણ આપતી અને યોગાદિ માર્ગ બતાવતી ભાગવત પુરાણ કેવી રીતે પ્રગટ થયું?

સૂત ઉવાચ - (અનુષ્ટુપ્) યદા કૃષ્ણો ધરાં ત્યક્ત્વા સ્વપદં ગન્તુમુદ્યતઃ । એકાદશં પરિશ્રુત્યાપિ ઉદ્ધવો વાક્યમબ્રવીત્

સૂતજી બોલ્યા: જ્યારે કૃષ્ણજી પૃથ્વી છોડીને પોતાના ધામ જવાનું નક્કી કર્યું, ત્યારે એમણે અગિયાર મુખ્ય ભક્તોની વાત સાંભળી, ત્યારે ઉદ્ધવજી બોલ્યા.

ઉદ્ધવ ઉવાચ - ત્વં તુ યાસ્યસિ ગોવિન્દ ભક્તકાર્યં વિધાય ચ । મચ્ચિત્તે મહતી ચિન્તા તાં શ્રુત્વા સુખમાવહ

ઉદ્ધવજી બોલ્યા: હે ગોવિંદ, તમે ભક્તોના કામ પૂર્ણ કરીને જશો; પણ મારા મનમાં મોટી ચિંતા છે, એ સાંભળી મને શાંતિ આપો.

આગતોઽયં કલિર્ઘોરો ભવિષ્યન્તિ પુનઃ ખલાઃ । તત્સંગેનૈવ સન્તોઽપિ ગમિષ્યન્તિ ઉગ્રતાં યદા

હવે કળિયુગ આવી ગયો છે, ફરી દુષ્ટ લોકો ઊભા થશે; અને તેમની સંગતથી સારા લોકો પણ કઠોર બની જશે.

તદા ભારવતી ભૂમિઃ ગોરૂપેયં કમાશ્રયેત્ । અન્યો ન દૃશ્યતે ત્રાતા ત્વત્તઃ કમલલોચન

ત્યારે પૃથ્વી ભારે બોજથી ગાયના રૂપમાં આશરો લેશે; હે કમળનેત્ર, તમારાથી વિના બીજો કોઈ રક્ષક દેખાતો નથી.

અતઃ સસ્તુ દયાં કૃત્વા ભક્તવત્સલ મા વ્રજ । ભક્તાર્થં સગુણો જાતો નિરાકારોઽપિ ચિન્મયઃ

એટલે, હે ભક્તવત્સલ, દયા કરીને જશો નહીં; ભક્તોના હિત માટે તમે ગુણવંત રૂપ ધારણ કર્યું છે, જ્યારે તમે સ્વરૂપે તો નિર્ગુણ અને ચૈતન્ય છો.

ત્વદ્ વિયોગેન તે ભક્તાઃ કથં સ્થાસ્યન્તિ ભૂતલે । નિર્ગુણોપાસને કષ્ટં અતઃ કિંચિદ્ વિચારય

તમારા વિયોગમાં તમારા ભક્તો પૃથ્વી પર કેવી રીતે રહેશે? નિર્ગુણ સ્વરૂપની ઉપાસના કરવી મુશ્કેલ છે; તેથી કંઈક વિચાર કરો.

ઇતિ ઉદ્ધવવચઃ શ્રુત્વા પ્રભાસેઽચિન્તયત્ હરિઃ । ભક્તાવલમ્બનાર્થાય કિં વિધેયં મયેતિ ચ

ઉદ્ધવજીના આ વચન સાંભળી, પ્રભાસમાં હરિએ વિચાર્યું—'મારા ભક્તોને આધાર આપવા માટે હવે શું કરવું?'

સ્વકીયં યદ્ ભવેત્ તેજઃ તચ્ચ ભાગવતેઽદધાત્ । તિરોધાય પ્રવિષ્ટોઽયં શ્રીમદ્ ભાગવતાર્ણવમ્

પોતાનું દિવ્ય તેજ ભગવાને શ્રીમદ્ ભાગવતમાં મૂકી દીધું, પોતાને છુપાવીને એ પવિત્ર ભાગવત સમુદ્રમાં પ્રવેશી ગયા.

તેનેયં વાઙ્‌મયી મૂર્તિઃ પ્રત્યક્ષા વર્તતે હરેઃ । સેવનાત્ શ્રવણાત્ પાઠાત્ દર્શનાત્ પાપનાશિની

આ શબ્દરૂપ ભાગવત સ્વયં હરિરૂપે પ્રગટ છે; તેની સેવા, શ્રવણ, પાઠ કે દર્શનથી પાપો નાશ પામે છે.

સપ્તાહશ્રવણં તેન સર્વેભ્યોઽપ્યધિકં કૃતમ્ । સાધનાનિ તિરસ્કૃત્ય કલૌ ધર્મોઽયમીરિતઃ

આથી, સાત દિવસ ભાગવતનું શ્રવણ બધાં સાધનો કરતાં શ્રેષ્ઠ ગણાયું છે; કળિયુગમાં બીજાં સાધનોને પછાડીને આ જ ધર્મ કહેવાયો છે.

દુઃખદારિદ્ર્ય દૌર્ભાગ્ય પાપપ્રક્ષાલનાય ચ । કામક્રોધ જયાર્થં હિ કલૌ ધર્મોઽયમીરિતઃ

આ ધર્મ કળિયુગમાં દુઃખ, ગરીબી, દુર્ભાગ્ય અને પાપ દૂર કરવા તથા કામ અને ક્રોધને જીતવા માટે કહેવાયો છે.