શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

યોગચર્યામિમાં યોગી વિચરન્ મદપાશ્રયઃ । નાન્તરાયૈર્વિહન્યેત નિઃસ્પૃહઃ સ્વસુખાનુભૂઃ

યોગી જ્યારે મારી શરણે રહી યોગનો માર્ગ ચાલે છે, ત્યારે તે કોઈ અવરોધથી કદી પરેશાન થતો નથી, તે નિર્લોભ અને પોતાના આનંદમાં રહે છે.

અજાનતી પ્રિયતમં યદોપરતમઙ્‌ગના । સુસ્થિરાસનમાસાદ્ય યથાપૂર્વમુપાચરત્

જ્યારે પ્રિય પતિ વિદાય પામ્યા છે એનું ખબર ન હોય, ત્યારે એ સ્ત્રી પહેલાંની જેમ સ્થિર બેઠી રહી વર્તન કરે છે.

યદા નોપલભેતાઙ્ઘ્રૌ ઊષ્માણં પત્યુરર્ચતી । આસીત્ સંવિગ્નહૃદયા યૂથભ્રષ્ટા મૃગી યથા

પણ જ્યારે પતિના પગમાં ઉષ્મા અનુભવાતી નથી, ત્યારે એ સ્ત્રી ચિંતિત હૃદયથી બેઠી રહે છે, જેમ ઝુંડથી વિખૂટા પડેલી હરણ.

આત્માનં શોચતી દીનં અબન્ધું વિક્લવાશ્રુભિઃ । સ્તનૌ આસિચ્ય વિપિને સુસ્વરં પ્રરુરોદ સા

એ સ્ત્રી પોતે એકલી, દયાની અને સહાય વિના, આંખોમાંથી આંસુ વહાવીને, જંગલમાં પોતાના સ્તન દબાવી, ઊંચે અવાજે રડવા લાગી.

ઉત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ રાજર્ષે ઇમાં ઉદધિમેખલામ્ । દસ્યુભ્યઃ ક્ષત્રબન્ધુભ્યો બિભ્યતીં પાતુમર્હસિ

ઊઠો, ઊઠો, રાજર્ષિ! દરિયાથી ઘેરાયેલી આ ધરાને, ચોર અને દુષ્ટ ક્ષત્રિયોથી ડરીને, તમે રક્ષાવા જ જોઈએ.

એવં વિલપન્તી બાલા વિપિનેઽનુગતા પતિમ્ । પતિતા પાદયોર્ભર્તૂ રુદત્યશ્રૂણ્યવર્તયત્

આ રીતે દુઃખ વ્યક્ત કરતી, એ યુવાન સ્ત્રી જંગલમાં પતિના પગલે ગઈ; પતિના પગે પડી, રડતી રહી અને આંખોમાંથી અવિરત આંસુ વહાવતી રહી.

ચિતિં દારુમયીં ચિત્વા તસ્યાં પત્યુઃ કલેવરમ્ । આદીપ્ય ચાનુમરણે વિલપન્તી મનો દધે

એણે લાકડાની ચિતા તૈયાર કરી, પતિનું શરીર એ પર મૂક્યું અને પતિ સાથે સતી થવા મનમાં નક્કી કરીને, રડતી રહી.

તત્ર પૂર્વતરઃ કશ્ચિત્ સખા બ્રાહ્મણ આત્મવાન્ । સાન્ત્વયન્વલ્ગુના સામ્ના તામાહ રુદતીં પ્રભો

ત્યાં, એના જૂના મિત્ર, આત્મજ્ઞાની બ્રાહ્મણએ, મીઠા અને શાંત શબ્દોથી એ રડતી સ્ત્રીને શાંત પાડવાનો પ્રયત્ન કર્યો.

બ્રાહ્મણ ઉવાચ - કા ત્વં કસ્યાસિ કો વાયં શયાનો યસ્ય શોચસિ । જાનાસિ કિં સખાયં માં યેનાગ્રે વિચચર્થ હ

બ્રાહ્મણે કહ્યું: તું કોણ છે? કઈ ઘરની છે? આ કોણ છે જેના માટે તું શોક કરી રહી છે? શું તને યાદ છે કે હું તારો મિત્ર છું, જેના સાથે તું પહેલા ફરતી હતી?

અપિ સ્મરસિ ચાત્માનં અવિજ્ઞાતસખં સખે । હિત્વા માં પદમન્વિચ્છન્ ભૌમભોગરતો ગતઃ

મિત્ર, શું તને પોતાનું સ્મરણ છે? હું તારો અજાણ મિત્ર હતો. તું મને છોડી, પૃથ્વી પરના ભોગોમાં મગ્ન થઈ, બીજું સ્થાન શોધવા ગઈ.

હંસાવહં ચ ત્વં ચાર્ય સખાયૌ માનસાયનૌ । અભૂતામન્તરા વૌકઃ સહસ્રપરિવત્સરાન્

હે આર્ય, તું અને હું બંને હંસ તરીકે, મનસરોવરમાં મિત્ર તરીકે રહેતા હતા; હજારો વર્ષ સુધી આપણું ક્યારેય વિયોગ થયો નહોતો.

સ ત્વં વિહાય માં બન્ધો ગતો ગ્રામ્યમતિર્મહીમ્ । વિચરન્ પદમદ્રાક્ષીઃ કયાચિન્ નિર્મિતં સ્ત્રિયા

પણ પછી તું મને છોડી, સંસારી મન લઈને પૃથ્વી પર આવી; ત્યાં ફરતી ફરતી, તું એક સ્ત્રી દ્વારા બનાવેલું સ્થાન જોયું.

પઞ્ચારામં નવદ્વારં એકપાલં ત્રિકોષ્ઠકમ્ । ષટ્કુલં પઞ્ચવિપણં પઞ્ચપ્રકૃતિ સ્ત્રીધવમ્

પાંચ બાગ, નવ દરવાજા, એક રક્ષક, ત્રણ ઓરડા, છ કુટુંબ, પાંચ બજારો અને પાંચ પ્રકારની પ્રકૃતિ—આ બધું એ સ્ત્રીનું નિવાસસ્થાન છે.

પઞ્ચેન્દ્રિયાર્થા આરામા દ્વારઃ પ્રાણા નવ પ્રભો । તેજોઽબન્નાનિ કોષ્ઠાનિ કુલમિન્દ્રિયસઙ્‌ગ્રહઃ

પાંચ ઇન્દ્રિયોના વિષયો આનંદ માટે છે, નવ દરવાજા જીવનના માર્ગો છે, પાચનશક્તિ અને અન્ન શરીરના ભાગો છે, અને કુટુંબ એટલે ઇન્દ્રિયોની મંડળી છે.

વિપણસ્તુ ક્રિયાશક્તિઃ ભૂતપ્રકૃતિરવ્યયા । શક્ત્યધીશઃ પુમાંસ્ત્વત્ર પ્રવિષ્ટો નાવબુધ્યતે

બજાર જેવી ક્રિયાની શક્તિ છે, ભૂતપ્રકૃતિ ક્યારેય નાશ પામતી નથી, અને શક્તિનો સ્વામી એ માનવ છે, જે અહીં પ્રવેશી ગયો છે પણ તેને ખબર નથી પડતી.

તસ્મિંસ્ત્વં રામયા સ્પૃષ્ટો રમમાણોઽશ્રુતસ્મૃતિઃ । તત્સઙ્‌ગાદીદૃશીં પ્રાપ્તો દશાં પાપીયસીં પ્રભો

ત્યાં, રામા દ્વારા સ્પર્શાયાં પછી, તું આનંદમાં મગ્ન થયો અને તારી સ્મૃતિ અને શ્રવણ ભૂલી ગયો; એ સંગથી, હે પ્રભુ, તું આવી નીચ સ્થિતિમાં આવી ગયો.

ન ત્વં વિદર્ભદુહિતા નાયં વીરઃ સુહૃત્તવ । ન પતિસ્ત્વં પુરઞ્જન્યા રુદ્ધો નવમુખે યયા

તું વિદર્ભની દીકરી નથી, આ વીર તારો મિત્ર નથી; અને તું પુરંજનીનો પતિ પણ નથી, જે નવમા દ્વાર પર તેને રોકી રાખતી હતી.

માયા હ્યેષા મયા સૃષ્ટા યત્પુમાંસં સ્ત્રિયં સતીમ્ । મન્યસે નોભયં યદ્વૈ હંસૌ પશ્યાવયોર્ગતિમ્

આ બધું મારી બનાવેલી માયા છે, જેના કારણે તું પુરુષ અને સતી સ્ત્રીને સાચા માને છે; પણ એ બંને સાચા નથી, જેમ બે હંસો બંનેની ગતિ જુએ છે.

અહં ભવાન્ન ચાન્યસ્ત્વં ત્વમેવાહં વિચક્ષ્વ ભોઃ । ન નૌ પશ્યન્તિ કવયઃ છિદ્રં જાતુ મનાગપિ

હું તું છું અને તું મારા સિવાય બીજું નથી; તું જ હું છું—આ સમજ, હે મિત્ર; જ્ઞાની લોકો કદી પણ આપણાં વચ્ચે કોઈ ખોટ નથી જોઈ શકતા, એક રેશમ જેટલી પણ નહીં.

યથા પુરુષ આત્માનં એકં આદર્શચક્ષુષોઃ । દ્વિધાભૂતમવેક્ષેત તથૈવાન્તરમાવયોઃ

જેમ માણસ પોતાને એક જ જુએ છે, પણ કાચમાં અને પોતાની નજરે બે દેખાય છે, એમ જ આપણાં બંનેનું આંતરિક સ્વરૂપ છે.

એવં સ માનસો હંસો હંસેન પ્રતિબોધિતઃ । સ્વસ્થસ્તદ્વ્યભિચારેણ નષ્ટામાપ પુનઃ સ્મૃતિમ્

આ રીતે મનના હંસને હંસે જાગૃત કર્યો, અને તે પોતાનાં સ્વરૂપે પાછો આવ્યો; એ સુધારાથી તેને ભૂલાયેલી સ્મૃતિ ફરી મળી.

બર્હિષ્મન્નેતદધ્યાત્મં પારોક્ષ્યેણ પ્રદર્શિતમ્ । યત્પરોક્ષપ્રિયો દેવો ભગવાન્વિશ્વભાવનઃ

હે બર્હિષ્માન્, આ બધું અધ્યાત્મ રીતે, પરોક્ષ રીતે બતાવાયું છે; કેમ કે ભગવાન, જગતના સર્જનહાર, પરોક્ષ વાતમાં આનંદ મેળવે છે.

વેણુનાદં શ્રુત્વા આગતાનાં ગોપીનાં શ્રીકૃષ્ણેનસહ સંવાદઃ; રાસારમ્ભઃ; તાસાં માનાપનોદાય ભગવતો અંતર્ધાનં ચ - શ્રીશુક ઉવાચ - ( અનુષ્ટુપ્ ) ભગવાન્ અપિ તા રાત્રીઃ શરદોત્ફુલ્લમલ્લિકાઃ । વીક્ષ્ય રન્તું મનશ્ચક્રે યોગમાયામુપાશ્રિતઃ

શ્રીશુકદેવ કહે છે: ભગવાને, શરદ ઋતુની ખીલેલી મલ્લિકા ફૂલોવાળી રાતો જોઈને, આનંદ માણવાની ઈચ્છા કરી અને પોતાની યોગમાયાને આશ્રય લીધી.

( મિશ્ર ) તદોડુરાજઃ કકુભઃ કરૈર્મુખં પ્રાચ્યા વિલિમ્પન્નરુણેન શન્તમૈઃ । સ ચર્ષણીનામુદગાચ્છુચો મૃજન્ પ્રિયઃ પ્રિયાયા ઇવ દીર્ઘદર્શનઃ

પછી ચંદ્રમાએ, નરમ કિરણોથી પૂર્વ દિશાને લાલચટક રંગે રંગી, ધીરે ધીરે ઊગ્યો; એણે સજ્જનોના હૃદયને શુદ્ધ કર્યા, જેમ પ્રિય પાત્ર લાંબા વિરહ પછી મળે.

દૃષ્ટ્વા કુમુદ્વન્તં અખણ્ડમણ્ડલં રમાનનાભં નવકુઙ્‌કુમારુણમ્ । વનં ચ તત્કોમલગોભી રઞ્જિતં જગૌ કલં વામદૃશાં મનોહરમ્

અખંડિત ચાંદણું, કમળ જેવા મુખવાળું અને નવા કુંકુમથી લાલચટક, તેમજ નરમ ગાયોથી શોભાયમાન વન જોઈને, કૃષ્ણે સુંદર ને મોહક ધૂન ગાઈ, જે સૌંદર્યવતી ગોપીઓ માટે મનમોહક હતી.

નિશમ્ય ગીતાં તદનઙ્‌ગવર્ધનં વ્રજસ્ત્રિયઃ કૃષ્ણગૃહીતમાનસાઃ । આજગ્મુરન્યોન્યમલક્ષિતોદ્યમાઃ સ યત્ર કાન્તો જવલોલકુણ્ડલાઃ

એ પ્રેમ વધારતી ગાન સાંભળીને, કૃષ્ણમાં મન લગાવનાર વ્રજની સ્ત્રીઓ, એકબીજાને ખબર ન પડે તેમ, જ્યાં તેમનો પ્રિયતમ ઊભો હતો ત્યાં, ઝૂલતાં કુંડળવાળા, એકઠી થઈ.

( અનુષ્ટુપ્ ) દુહન્ત્યોઽભિયયુઃ કાશ્ચિદ્ દોહં હિત્વા સમુત્સુકાઃ । પયોઽધિશ્રિત્ય સંયાવં અનુદ્વાસ્યાપરા યયુઃ

કેટલાંક ગોપીઓ દૂધ દોહતી હતી, પણ ઉત્સુક થઈને દોહણ અધૂરૂં છોડી દઈ દોડી ગઈ; બીજીઓએ દૂધ ચુલ્હા પર મૂકી, બાળકોને ખવડાવ્યા વિના જ ઘરમાંથી નીકળી ગઈ.

પરિવેષયન્ત્યસ્તદ્ધિત્વા પાયયન્ત્યઃ શિશૂન્ પયઃ । શુશ્રૂષન્ત્યઃ પતીન્ કાશ્ચિદ્ અશ્નન્ત્યોઽપાસ્ય ભોજનમ્

કેટલાંક ભોજન પીરસતી હતી, પણ બધું છોડી દઈ ગઈ; કેટલીક બાળકોને દૂધ પીવડાવતી હતી, પણ તેમને એમ જ છોડી ગઈ; કેટલીક પતિની સેવા કરતી હતી, પણ પોતાનું જમવાનું અધૂરૂં રાખી દોડી ગઈ.

લિમ્પન્ત્યઃ પ્રમૃજન્ત્યોઽન્યા અઞ્જન્ત્યઃ કાશ્ચ લોચને । વ્યત્યસ્તવસ્ત્રાભરણાઃ કાશ્ચિત્ કૃષ્ણાન્તિકં યયુઃ

કેટલાંક શરીરે લપસું લગાવતી હતી, કેટલીક પોતે સાફ કરતી હતી, કેટલીક આંખોમાં કાજલ લગાવતી હતી; કપડાં અને ગહના ગોઠવ્યા વિના જ, કૃષ્ણ પાસે દોડી ગઈ.