શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

યથા હિ ભાનોરુદયો નૃચક્ષુષાં તમો નિહન્યાન્ન તુ સદ્ વિધત્તે । એવં સમીક્ષા નિપુણા સતી મે હન્યાત્તમિસ્રં પુરુષસ્ય બુદ્ધેઃ

જેમ સૂર્યનું ઉદય માનવની આંખે અંધકાર દૂર કરે છે પણ અંધકાર ઊભો કરતો નથી, એમ મારી તીક્ષ્ણ સમજ પુરુષની બુદ્ધિમાં અજ્ઞાનનું અંધકાર દૂર કરે છે.

એષ સ્વયંજ્યોતિરજોઽપ્રમેયો મહાનુભૂતિઃ સકલાનુભૂતિઃ । એકોઽદ્વિતીયો વચસાં વિરામે યેનેષિતા વાગસવશ્ચરન્તિ

આ આત્મા પોતે પ્રકાશરૂપ, જન્મરહિત, અપરિમિત છે; એ મહાન અનુભવ છે, સર્વ અનુભવનો આધાર છે; એ એકમાત્ર છે, જ્યારે વાણી સ્થિર થાય છે, એ જ વાણી અને પ્રાણને ચલાવે છે.

( અનુષ્ટુપ્ ) એતાવાન્ આત્મસમ્મોહો યદ્ વિકલ્પસ્તુ કેવલે । આત્મન્નૃતે સ્વમાત્માનં અવલમ્બો ન યસ્ય હિ

શુદ્ધમાં ભેદની કલ્પના — એટલું જ આત્માનો મોહ છે; આત્મા સિવાય પોતાના આત્માને આધાર આપનાર બીજું કંઈ નથી.

યન્નામાકૃતિભિર્ગ્રાહ્યં પઞ્ચવર્ણમબાધિતમ્ । વ્યર્થેનાપ્યર્થવાદોઽયં દ્વયં પણ્ડિતમાનિનામ્

જે નામ અને રૂપથી, પાંચ પ્રકારથી જાણી શકાય છે અને જે અખંડિત છે, એ પણ અર્થહીન હોય તો માત્ર વખાણ જ છે; આવું દ્વૈત તો પોતાને જ્ઞાની માનનારા લોકોનું છે.

યોગિનોઽપક્વયોગસ્ય યુઞ્જતઃ કાય ઉત્થિતૈઃ । ઉપસર્ગૈર્વિહન્યેત તત્રાયં વિહિતો વિધિઃ

જે યોગીનો યોગ પૂરતો પક્વ થયો નથી, એના શરીરમાં ઊભી થતી અવરોધો એને વિઘ્ન પહોંચાડી શકે છે; એ માટે નિયમ નક્કી કરવામાં આવ્યો છે.

યોગધારણયા કાંશ્ચિદ્ આસનૈર્ધારણાન્વિતૈઃ । તપોમન્ત્રૌષધૈઃ કાંશ્ચિદ્ ઉપસર્ગાન્ વિનિર્દહેત્

કેટલાંક યોગની એકાગ્રતા દ્વારા, શ્વાસ રોકી અને આસન કરીને પોતાના દુઃખ દૂર કરે છે; તો કેટલાક તપ, મંત્ર અને ઔષધિના ઉપાયથી શરીરના તકલીફો દૂર કરે છે.

કાંશ્ચિત્ મમાનુધ્યાનેન નામસઙ્કીર્તનાદિભિઃ । યોગેશ્વરાનુવૃત્ત્યા વા હન્યાદ્ અશુભદાન્છનૈઃ

કેટલાંક લોકો મારા ધ્યાનથી, મારા નામના જાપથી અને આવા અન્ય ઉપાયોથી, અથવા યોગીઓના માર્ગે ચાલીને, જીવનની અશુભ અસર દૂર કરે છે.

કેચિદ્ દેહમિમં ધીરાઃ સુકલ્પં વયસિ સ્થિરમ્ । વિધાય વિવિધોપાયૈઃ અથ યુઞ્જન્તિ સિદ્ધયે

કેટલાંક બુદ્ધિશાળી લોકો, યુવાનીમાં શરીરને મજબૂત અને સુગઠિત બનાવી, પછી વિવિધ ઉપાયો દ્વારા સિદ્ધિ મેળવવા પ્રયત્ન કરે છે.

ન હિ તત્ કુશલાદૃત્યં તદાયાસો હ્યપાર્થકઃ । અન્તવત્ત્વાત્ શરીરસ્ય ફલસ્યેવ વનસ્પતેઃ

પણ આવી કળા કે કુશળતાનો અભિમાન કરવો યોગ્ય નથી, કારણ કે એ પ્રયત્ન વ્યર્થ છે; શરીર તો નાશવાન છે, જેમ વૃક્ષનું ફળ ટકતું નથી.

યોગં નિષેવતો નિત્યં કાયશ્ચેત્ કલ્પતામિયાત્ । તત્ શ્રદ્દધ્યાન્ન મતિમાન્ યોગમુત્સૃજ્ય મત્પરઃ

યોગનો સતત અભ્યાસ કરીને જો શરીર લાંબું ચાલે તો પણ, બુદ્ધિશાળી મનુષ્યએ એમાં વિશ્વાસ રાખવો નહીં, યોગ છોડીને મને સમર્પિત થવું જોઈએ.

યોગચર્યામિમાં યોગી વિચરન્ મદપાશ્રયઃ । નાન્તરાયૈર્વિહન્યેત નિઃસ્પૃહઃ સ્વસુખાનુભૂઃ

યોગી જ્યારે મારી શરણે રહી યોગનો માર્ગ ચાલે છે, ત્યારે તે કોઈ અવરોધથી કદી પરેશાન થતો નથી, તે નિર્લોભ અને પોતાના આનંદમાં રહે છે.

અજાનતી પ્રિયતમં યદોપરતમઙ્‌ગના । સુસ્થિરાસનમાસાદ્ય યથાપૂર્વમુપાચરત્

જ્યારે પ્રિય પતિ વિદાય પામ્યા છે એનું ખબર ન હોય, ત્યારે એ સ્ત્રી પહેલાંની જેમ સ્થિર બેઠી રહી વર્તન કરે છે.

યદા નોપલભેતાઙ્ઘ્રૌ ઊષ્માણં પત્યુરર્ચતી । આસીત્ સંવિગ્નહૃદયા યૂથભ્રષ્ટા મૃગી યથા

પણ જ્યારે પતિના પગમાં ઉષ્મા અનુભવાતી નથી, ત્યારે એ સ્ત્રી ચિંતિત હૃદયથી બેઠી રહે છે, જેમ ઝુંડથી વિખૂટા પડેલી હરણ.

આત્માનં શોચતી દીનં અબન્ધું વિક્લવાશ્રુભિઃ । સ્તનૌ આસિચ્ય વિપિને સુસ્વરં પ્રરુરોદ સા

એ સ્ત્રી પોતે એકલી, દયાની અને સહાય વિના, આંખોમાંથી આંસુ વહાવીને, જંગલમાં પોતાના સ્તન દબાવી, ઊંચે અવાજે રડવા લાગી.

ઉત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ રાજર્ષે ઇમાં ઉદધિમેખલામ્ । દસ્યુભ્યઃ ક્ષત્રબન્ધુભ્યો બિભ્યતીં પાતુમર્હસિ

ઊઠો, ઊઠો, રાજર્ષિ! દરિયાથી ઘેરાયેલી આ ધરાને, ચોર અને દુષ્ટ ક્ષત્રિયોથી ડરીને, તમે રક્ષાવા જ જોઈએ.

એવં વિલપન્તી બાલા વિપિનેઽનુગતા પતિમ્ । પતિતા પાદયોર્ભર્તૂ રુદત્યશ્રૂણ્યવર્તયત્

આ રીતે દુઃખ વ્યક્ત કરતી, એ યુવાન સ્ત્રી જંગલમાં પતિના પગલે ગઈ; પતિના પગે પડી, રડતી રહી અને આંખોમાંથી અવિરત આંસુ વહાવતી રહી.

ચિતિં દારુમયીં ચિત્વા તસ્યાં પત્યુઃ કલેવરમ્ । આદીપ્ય ચાનુમરણે વિલપન્તી મનો દધે

એણે લાકડાની ચિતા તૈયાર કરી, પતિનું શરીર એ પર મૂક્યું અને પતિ સાથે સતી થવા મનમાં નક્કી કરીને, રડતી રહી.

તત્ર પૂર્વતરઃ કશ્ચિત્ સખા બ્રાહ્મણ આત્મવાન્ । સાન્ત્વયન્વલ્ગુના સામ્ના તામાહ રુદતીં પ્રભો

ત્યાં, એના જૂના મિત્ર, આત્મજ્ઞાની બ્રાહ્મણએ, મીઠા અને શાંત શબ્દોથી એ રડતી સ્ત્રીને શાંત પાડવાનો પ્રયત્ન કર્યો.

બ્રાહ્મણ ઉવાચ - કા ત્વં કસ્યાસિ કો વાયં શયાનો યસ્ય શોચસિ । જાનાસિ કિં સખાયં માં યેનાગ્રે વિચચર્થ હ

બ્રાહ્મણે કહ્યું: તું કોણ છે? કઈ ઘરની છે? આ કોણ છે જેના માટે તું શોક કરી રહી છે? શું તને યાદ છે કે હું તારો મિત્ર છું, જેના સાથે તું પહેલા ફરતી હતી?

અપિ સ્મરસિ ચાત્માનં અવિજ્ઞાતસખં સખે । હિત્વા માં પદમન્વિચ્છન્ ભૌમભોગરતો ગતઃ

મિત્ર, શું તને પોતાનું સ્મરણ છે? હું તારો અજાણ મિત્ર હતો. તું મને છોડી, પૃથ્વી પરના ભોગોમાં મગ્ન થઈ, બીજું સ્થાન શોધવા ગઈ.

હંસાવહં ચ ત્વં ચાર્ય સખાયૌ માનસાયનૌ । અભૂતામન્તરા વૌકઃ સહસ્રપરિવત્સરાન્

હે આર્ય, તું અને હું બંને હંસ તરીકે, મનસરોવરમાં મિત્ર તરીકે રહેતા હતા; હજારો વર્ષ સુધી આપણું ક્યારેય વિયોગ થયો નહોતો.

સ ત્વં વિહાય માં બન્ધો ગતો ગ્રામ્યમતિર્મહીમ્ । વિચરન્ પદમદ્રાક્ષીઃ કયાચિન્ નિર્મિતં સ્ત્રિયા

પણ પછી તું મને છોડી, સંસારી મન લઈને પૃથ્વી પર આવી; ત્યાં ફરતી ફરતી, તું એક સ્ત્રી દ્વારા બનાવેલું સ્થાન જોયું.

પઞ્ચારામં નવદ્વારં એકપાલં ત્રિકોષ્ઠકમ્ । ષટ્કુલં પઞ્ચવિપણં પઞ્ચપ્રકૃતિ સ્ત્રીધવમ્

પાંચ બાગ, નવ દરવાજા, એક રક્ષક, ત્રણ ઓરડા, છ કુટુંબ, પાંચ બજારો અને પાંચ પ્રકારની પ્રકૃતિ—આ બધું એ સ્ત્રીનું નિવાસસ્થાન છે.

પઞ્ચેન્દ્રિયાર્થા આરામા દ્વારઃ પ્રાણા નવ પ્રભો । તેજોઽબન્નાનિ કોષ્ઠાનિ કુલમિન્દ્રિયસઙ્‌ગ્રહઃ

પાંચ ઇન્દ્રિયોના વિષયો આનંદ માટે છે, નવ દરવાજા જીવનના માર્ગો છે, પાચનશક્તિ અને અન્ન શરીરના ભાગો છે, અને કુટુંબ એટલે ઇન્દ્રિયોની મંડળી છે.

વિપણસ્તુ ક્રિયાશક્તિઃ ભૂતપ્રકૃતિરવ્યયા । શક્ત્યધીશઃ પુમાંસ્ત્વત્ર પ્રવિષ્ટો નાવબુધ્યતે

બજાર જેવી ક્રિયાની શક્તિ છે, ભૂતપ્રકૃતિ ક્યારેય નાશ પામતી નથી, અને શક્તિનો સ્વામી એ માનવ છે, જે અહીં પ્રવેશી ગયો છે પણ તેને ખબર નથી પડતી.

તસ્મિંસ્ત્વં રામયા સ્પૃષ્ટો રમમાણોઽશ્રુતસ્મૃતિઃ । તત્સઙ્‌ગાદીદૃશીં પ્રાપ્તો દશાં પાપીયસીં પ્રભો

ત્યાં, રામા દ્વારા સ્પર્શાયાં પછી, તું આનંદમાં મગ્ન થયો અને તારી સ્મૃતિ અને શ્રવણ ભૂલી ગયો; એ સંગથી, હે પ્રભુ, તું આવી નીચ સ્થિતિમાં આવી ગયો.

ન ત્વં વિદર્ભદુહિતા નાયં વીરઃ સુહૃત્તવ । ન પતિસ્ત્વં પુરઞ્જન્યા રુદ્ધો નવમુખે યયા

તું વિદર્ભની દીકરી નથી, આ વીર તારો મિત્ર નથી; અને તું પુરંજનીનો પતિ પણ નથી, જે નવમા દ્વાર પર તેને રોકી રાખતી હતી.

માયા હ્યેષા મયા સૃષ્ટા યત્પુમાંસં સ્ત્રિયં સતીમ્ । મન્યસે નોભયં યદ્વૈ હંસૌ પશ્યાવયોર્ગતિમ્

આ બધું મારી બનાવેલી માયા છે, જેના કારણે તું પુરુષ અને સતી સ્ત્રીને સાચા માને છે; પણ એ બંને સાચા નથી, જેમ બે હંસો બંનેની ગતિ જુએ છે.

અહં ભવાન્ન ચાન્યસ્ત્વં ત્વમેવાહં વિચક્ષ્વ ભોઃ । ન નૌ પશ્યન્તિ કવયઃ છિદ્રં જાતુ મનાગપિ

હું તું છું અને તું મારા સિવાય બીજું નથી; તું જ હું છું—આ સમજ, હે મિત્ર; જ્ઞાની લોકો કદી પણ આપણાં વચ્ચે કોઈ ખોટ નથી જોઈ શકતા, એક રેશમ જેટલી પણ નહીં.