શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

એવં સ્ફુટં બ્રહ્મવિવેકહેતુભિઃ । પરાપવાદેન વિશારદેન । છિત્ત્વાઽઽત્મસન્દેહમુપારમેત । સ્વાનન્દતુષ્ટોઽખિલકામુકેભ્યઃ

આ રીતે, સ્પષ્ટ વિચાર અને વિરોધી મતનો યોગ્ય ખંડન કરીને, મનની શંકા દૂર કરવી જોઈએ અને પોતાનાં આનંદમાં સંતોષી રહીને સર્વ ઇચ્છાવાળા વિષયોથી નિરપેક્ષ થવું જોઈએ.

નાત્મા વપુઃ પાર્થિવમિન્દ્રિયાણિ દેવા હ્યસુર્વાયુર્જલમ્ હુતાશઃ । મનોઽન્નમાત્રં ધિષણા ચ સત્ત્વમ્ અહઙ્કૃતિઃ ખં ક્ષિતિરર્થસામ્યમ્

આત્મા ન તો પૃથ્વીથી બનેલું શરીર છે, ન ઇન્દ્રિયો, ન દેવો કે દાનવો, ન પવન, પાણી કે અગ્નિ છે; મન માત્ર અન્નથી બનેલું છે, બુદ્ધિ સત્વ છે, અહંકાર આકાશ છે, પૃથ્વી તત્વોનું સંતુલન છે.

સમાહિતૈઃ કઃ કરણૈર્ગુણાત્મભિ ર્ગુણો ભવેન્મત્સુવિવિક્તધામ્નઃ । વિક્ષિપ્યમાણૈરુત કિં નુ દૂષણં । ઘનૈરુપેતૈર્વિગતૈ રવેઃ કિમ્

જેનું સ્વરૂપ સ્પષ્ટ રીતે અલગ છે, એને ગુણોથી બનેલી ઇન્દ્રિયો શું અસર કરી શકે? અને જો એ ઉથલપાથલ થાય તો પણ શું નુકસાન? જેમ વાદળો હોય છતાં, જ્યારે સૂર્ય ઉપરથી દૂર થાય, ત્યારે એને અસર થતી નથી.

યથા નભો વાય્વનલામ્બુભૂગુણૈ ર્ગતાગતૈર્વર્તુગુણૈર્ન સજ્જતે । તથાક્ષરં સત્ત્વરજસ્તમોમલૈ રહંમતેઃ સંસૃતિહેતુભિઃ પરમ્

જેમ આકાશ પવન, અગ્નિ, પાણી અને પૃથ્વીના ગુણો આવતાં-જતાં પણ જોડાતું નથી, એમ અવિનાશી આત્મા પણ સત્વ, રજ અને તમ — જે મનને બંધન આપે છે — એમાંથી અસ્પૃશ્ય રહે છે.

તથાપિ સઙ્ગઃ પરિવર્જનીયો ગુણેષુ માયારચિતેષુ તાવત્ । મદ્ભક્તિયોગેન દૃઢેન યાવદ્ રજો નિરસ્યેત મનઃકષાયઃ

છતાં પણ, માયાથી બનેલા ગુણો સાથેનો સંબંધ ટાળવો જોઈએ, જ્યાં સુધી મારો દૃઢ ભક્તિયોગ દ્વારા મનમાંથી રજોગુણની અશુદ્ધિ દૂર ન થાય.

કુયોગિનો યે વિહિતાન્તરાયૈ ર્મનુષ્યભૂતૈસ્ત્રિદશોપસૃષ્ટૈઃ । તે પ્રાક્તનાભ્યાસબલેન ભૂયો યુઞ્જન્તિ યોગં ન તુ કર્મતન્ત્રમ્

જે ખોટા યોગીઓ માનવ કે દેવો દ્વારા ઉભી થયેલી અડચણોથી અટકાય છે, તેઓ પૂર્વજન્મના અભ્યાસના બળે ફરી યોગ કરે છે, પણ કર્મમાર્ગ પ્રમાણે નહીં.

કરોતિ કર્મ ક્રિયતે ચ જન્તુઃ કેનાપ્યસૌ ચોદિત આનિપતાત્ । ન તત્ર વિદ્વાન્ પ્રકૃતૌ સ્થિતોઽપિ નિવૃત્તતૃષ્ણઃ સ્વસુખાનુભૂત્યા

પ્રાણી કર્મ કરે છે અને કર્મ થાય છે, કોઈ કારણ કે પ્રારબ્ધથી; પણ જ્ઞાનવાન, પ્રકૃતિમાં રહીને પણ, તૃષ્ણા ત્યજીને પોતાના આનંદમાં રહે છે.

તિષ્ઠન્તમાસીનમુત વ્રજન્તં શયાનમુક્ષન્તમદન્તમન્નમ્ । સ્વભાવમન્યત્ કિમપીહમાનં આત્માનમાત્મસ્થમતિર્ન વેદ

આત્મા ઊભો હોય, બેઠો હોય, ચાલતો હોય, સૂતો હોય, ત્યાગ કરે કે અન્ન ખાય — જે અવસ્થામાં હોય, આત્મામાં સ્થિર બુદ્ધિ એને બીજું કંઈ માનતી નથી.

યદિ સ્મ પશ્યત્યસદિન્દ્રિયાર્થં નાનાનુમાનેન વિરુદ્ધમન્યત્ । ન મન્યતે વસ્તુતયા મનીષી સ્વાપ્નં યથોત્થાય તિરોદધાનમ્

જો કોઈ ઇન્દ્રિયના અસત્ય વિષયને જુએ અને અનેક રીતે વિચાર કરીને વિરુદ્ધ કંઈ જુએ, તો જ્ઞાની એને વાસ્તવિક માનતા નથી — જેમ સ્વપ્ન જાગ્યા પછી અદૃશ્ય થઈ જાય છે.

પૂર્વં ગૃહીતં ગુણકર્મચિત્રમ્ અજ્ઞાનમાત્મન્યવિવિક્તમઙ્ગ । નિવર્તતે તત્પુનરીક્ષયૈવ ન ગૃહ્યતે નાપિ વિસૃજ્ય આત્મા

અજ્ઞાનથી આત્મામાં ભિન્નતા ન ઓળખી, અગાઉ મેળવેલા ગુણ અને કર્મનો બંધ, માત્ર નિરીક્ષણથી દૂર થઈ જાય છે; આત્મા ન પકડાય છે, ન છોડાય છે.

યથા હિ ભાનોરુદયો નૃચક્ષુષાં તમો નિહન્યાન્ન તુ સદ્ વિધત્તે । એવં સમીક્ષા નિપુણા સતી મે હન્યાત્તમિસ્રં પુરુષસ્ય બુદ્ધેઃ

જેમ સૂર્યનું ઉદય માનવની આંખે અંધકાર દૂર કરે છે પણ અંધકાર ઊભો કરતો નથી, એમ મારી તીક્ષ્ણ સમજ પુરુષની બુદ્ધિમાં અજ્ઞાનનું અંધકાર દૂર કરે છે.

એષ સ્વયંજ્યોતિરજોઽપ્રમેયો મહાનુભૂતિઃ સકલાનુભૂતિઃ । એકોઽદ્વિતીયો વચસાં વિરામે યેનેષિતા વાગસવશ્ચરન્તિ

આ આત્મા પોતે પ્રકાશરૂપ, જન્મરહિત, અપરિમિત છે; એ મહાન અનુભવ છે, સર્વ અનુભવનો આધાર છે; એ એકમાત્ર છે, જ્યારે વાણી સ્થિર થાય છે, એ જ વાણી અને પ્રાણને ચલાવે છે.

( અનુષ્ટુપ્ ) એતાવાન્ આત્મસમ્મોહો યદ્ વિકલ્પસ્તુ કેવલે । આત્મન્નૃતે સ્વમાત્માનં અવલમ્બો ન યસ્ય હિ

શુદ્ધમાં ભેદની કલ્પના — એટલું જ આત્માનો મોહ છે; આત્મા સિવાય પોતાના આત્માને આધાર આપનાર બીજું કંઈ નથી.

યન્નામાકૃતિભિર્ગ્રાહ્યં પઞ્ચવર્ણમબાધિતમ્ । વ્યર્થેનાપ્યર્થવાદોઽયં દ્વયં પણ્ડિતમાનિનામ્

જે નામ અને રૂપથી, પાંચ પ્રકારથી જાણી શકાય છે અને જે અખંડિત છે, એ પણ અર્થહીન હોય તો માત્ર વખાણ જ છે; આવું દ્વૈત તો પોતાને જ્ઞાની માનનારા લોકોનું છે.

યોગિનોઽપક્વયોગસ્ય યુઞ્જતઃ કાય ઉત્થિતૈઃ । ઉપસર્ગૈર્વિહન્યેત તત્રાયં વિહિતો વિધિઃ

જે યોગીનો યોગ પૂરતો પક્વ થયો નથી, એના શરીરમાં ઊભી થતી અવરોધો એને વિઘ્ન પહોંચાડી શકે છે; એ માટે નિયમ નક્કી કરવામાં આવ્યો છે.

યોગધારણયા કાંશ્ચિદ્ આસનૈર્ધારણાન્વિતૈઃ । તપોમન્ત્રૌષધૈઃ કાંશ્ચિદ્ ઉપસર્ગાન્ વિનિર્દહેત્

કેટલાંક યોગની એકાગ્રતા દ્વારા, શ્વાસ રોકી અને આસન કરીને પોતાના દુઃખ દૂર કરે છે; તો કેટલાક તપ, મંત્ર અને ઔષધિના ઉપાયથી શરીરના તકલીફો દૂર કરે છે.

કાંશ્ચિત્ મમાનુધ્યાનેન નામસઙ્કીર્તનાદિભિઃ । યોગેશ્વરાનુવૃત્ત્યા વા હન્યાદ્ અશુભદાન્છનૈઃ

કેટલાંક લોકો મારા ધ્યાનથી, મારા નામના જાપથી અને આવા અન્ય ઉપાયોથી, અથવા યોગીઓના માર્ગે ચાલીને, જીવનની અશુભ અસર દૂર કરે છે.

કેચિદ્ દેહમિમં ધીરાઃ સુકલ્પં વયસિ સ્થિરમ્ । વિધાય વિવિધોપાયૈઃ અથ યુઞ્જન્તિ સિદ્ધયે

કેટલાંક બુદ્ધિશાળી લોકો, યુવાનીમાં શરીરને મજબૂત અને સુગઠિત બનાવી, પછી વિવિધ ઉપાયો દ્વારા સિદ્ધિ મેળવવા પ્રયત્ન કરે છે.

ન હિ તત્ કુશલાદૃત્યં તદાયાસો હ્યપાર્થકઃ । અન્તવત્ત્વાત્ શરીરસ્ય ફલસ્યેવ વનસ્પતેઃ

પણ આવી કળા કે કુશળતાનો અભિમાન કરવો યોગ્ય નથી, કારણ કે એ પ્રયત્ન વ્યર્થ છે; શરીર તો નાશવાન છે, જેમ વૃક્ષનું ફળ ટકતું નથી.

યોગં નિષેવતો નિત્યં કાયશ્ચેત્ કલ્પતામિયાત્ । તત્ શ્રદ્દધ્યાન્ન મતિમાન્ યોગમુત્સૃજ્ય મત્પરઃ

યોગનો સતત અભ્યાસ કરીને જો શરીર લાંબું ચાલે તો પણ, બુદ્ધિશાળી મનુષ્યએ એમાં વિશ્વાસ રાખવો નહીં, યોગ છોડીને મને સમર્પિત થવું જોઈએ.

યોગચર્યામિમાં યોગી વિચરન્ મદપાશ્રયઃ । નાન્તરાયૈર્વિહન્યેત નિઃસ્પૃહઃ સ્વસુખાનુભૂઃ

યોગી જ્યારે મારી શરણે રહી યોગનો માર્ગ ચાલે છે, ત્યારે તે કોઈ અવરોધથી કદી પરેશાન થતો નથી, તે નિર્લોભ અને પોતાના આનંદમાં રહે છે.

અજાનતી પ્રિયતમં યદોપરતમઙ્‌ગના । સુસ્થિરાસનમાસાદ્ય યથાપૂર્વમુપાચરત્

જ્યારે પ્રિય પતિ વિદાય પામ્યા છે એનું ખબર ન હોય, ત્યારે એ સ્ત્રી પહેલાંની જેમ સ્થિર બેઠી રહી વર્તન કરે છે.

યદા નોપલભેતાઙ્ઘ્રૌ ઊષ્માણં પત્યુરર્ચતી । આસીત્ સંવિગ્નહૃદયા યૂથભ્રષ્ટા મૃગી યથા

પણ જ્યારે પતિના પગમાં ઉષ્મા અનુભવાતી નથી, ત્યારે એ સ્ત્રી ચિંતિત હૃદયથી બેઠી રહે છે, જેમ ઝુંડથી વિખૂટા પડેલી હરણ.

આત્માનં શોચતી દીનં અબન્ધું વિક્લવાશ્રુભિઃ । સ્તનૌ આસિચ્ય વિપિને સુસ્વરં પ્રરુરોદ સા

એ સ્ત્રી પોતે એકલી, દયાની અને સહાય વિના, આંખોમાંથી આંસુ વહાવીને, જંગલમાં પોતાના સ્તન દબાવી, ઊંચે અવાજે રડવા લાગી.

ઉત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ રાજર્ષે ઇમાં ઉદધિમેખલામ્ । દસ્યુભ્યઃ ક્ષત્રબન્ધુભ્યો બિભ્યતીં પાતુમર્હસિ

ઊઠો, ઊઠો, રાજર્ષિ! દરિયાથી ઘેરાયેલી આ ધરાને, ચોર અને દુષ્ટ ક્ષત્રિયોથી ડરીને, તમે રક્ષાવા જ જોઈએ.

એવં વિલપન્તી બાલા વિપિનેઽનુગતા પતિમ્ । પતિતા પાદયોર્ભર્તૂ રુદત્યશ્રૂણ્યવર્તયત્

આ રીતે દુઃખ વ્યક્ત કરતી, એ યુવાન સ્ત્રી જંગલમાં પતિના પગલે ગઈ; પતિના પગે પડી, રડતી રહી અને આંખોમાંથી અવિરત આંસુ વહાવતી રહી.

ચિતિં દારુમયીં ચિત્વા તસ્યાં પત્યુઃ કલેવરમ્ । આદીપ્ય ચાનુમરણે વિલપન્તી મનો દધે

એણે લાકડાની ચિતા તૈયાર કરી, પતિનું શરીર એ પર મૂક્યું અને પતિ સાથે સતી થવા મનમાં નક્કી કરીને, રડતી રહી.

તત્ર પૂર્વતરઃ કશ્ચિત્ સખા બ્રાહ્મણ આત્મવાન્ । સાન્ત્વયન્વલ્ગુના સામ્ના તામાહ રુદતીં પ્રભો

ત્યાં, એના જૂના મિત્ર, આત્મજ્ઞાની બ્રાહ્મણએ, મીઠા અને શાંત શબ્દોથી એ રડતી સ્ત્રીને શાંત પાડવાનો પ્રયત્ન કર્યો.

બ્રાહ્મણ ઉવાચ - કા ત્વં કસ્યાસિ કો વાયં શયાનો યસ્ય શોચસિ । જાનાસિ કિં સખાયં માં યેનાગ્રે વિચચર્થ હ

બ્રાહ્મણે કહ્યું: તું કોણ છે? કઈ ઘરની છે? આ કોણ છે જેના માટે તું શોક કરી રહી છે? શું તને યાદ છે કે હું તારો મિત્ર છું, જેના સાથે તું પહેલા ફરતી હતી?