શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય ભગવાન્ મહાકારુણિકો હરિઃ । દર્શયામાસ લોકં સ્વં ગોપાનાં તમસઃ પરમ્

આ રીતે વિચાર કરીને, મહાદયાળુ ભગવાન હરિએ ગોપાળોને પોતાનું પ્રકાશમય લોક, અંધકારથી પર, દર્શાવ્યું.

સત્યં જ્ઞાનમનન્તં યદ્ બ્રહ્મ જ્યોતિઃ સનાતનમ્ । યદ્ધિ પશ્યન્તિ મુનયો ગુણાપાયે સમાહિતાઃ

જે સત્ય, જ્ઞાન અને અનંત છે, એ બ્રહ્મા, શાશ્વત પ્રકાશ, જે ઋષિઓ ગુણો શાંત થઈ જાય ત્યારે એકાગ્ર ચિત્તે અનુભવે છે.

તે તુ બ્રહ્મહ્રદં નીતા મગ્નાઃ કૃષ્ણેન ચોદ્‌ધૃતાઃ । દદૃશુર્બ્રહ્મણો લોકં યત્રાક્રૂરોઽધ્યગાત્ પુરા

કૃષ્ણે તેમને બ્રહ્મહ્રદ સુધી લઈ ગયા, તેમાં ડૂબાડ્યા અને પછી બહાર કાઢ્યા; ત્યાં તેમણે એ બ્રહ્મલોક જોયો, જ્યાં કદી અક્રૂર ગયા હતા.

નન્દાદયસ્તુ તં દૃષ્ટ્વા પરમાનન્દનિવૃતાઃ । કૃષ્ણં ચ તત્રચ્છન્દોભિઃ સ્તૂયમાનં સુવિસ્મિતાઃ

નંદ અને અન્ય ગોપાળોએ એ લોક જોઈને પરમ આનંદ અનુભવ્યો અને આશ્ચર્યથી જોયું કે ત્યાં કૃષ્ણની વેદમંત્રોથી સ્તુતિ થઈ રહી છે.

ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં સંહિતાયાં દશમસ્કન્ધે પૂર્વાર્ધે અષ્ટાવિંશોઽધ્યાયઃ

આ રીતે શ્રીમદ્ ભાગવત મહાપુરાણના દસમા સ્કંધના પૂર્વાર્ધમાં અઠ્ઠાવીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે, જે પરમહંસો માટેનું શાસ્ત્ર છે.

જ્ઞાનં વિવેકો નિગમસ્તપશ્ચ પ્રત્યક્ષમૈતિહ્યમથાનુમાનમ્ । આદ્યન્તયોરસ્ય યદેવ કેવલં કાલશ્ચ હેતુશ્ચ તદેવ મધ્યે

જ્ઞાન, વિવેક, શાસ્ત્ર, તપ, પ્રત્યક્ષ અનુભવ, પરંપરા અને અનુમાન—આ બધાના આરંભ અને અંતે જે છે, અને સમય તથા કારણ પણ, એ બધાના મધ્યમાં પણ એજ છે.

યથા હિરણ્યં સ્વકૃતં પુરસ્તાત્ પશ્ચાચ્ચ સર્વસ્ય હિરણ્મયસ્ય । તદેવ મધ્યે વ્યવહાર્યમાણં નાનાપદેશૈરહમસ્ય તદ્વત્

જેમ સોનું, જે પોતે બનાવ્યું હોય, શરૂઆત અને અંતે બધે સોનામાં વ્યાપેલું હોય છે, તેમ વિવિધ નામરૂપ વચ્ચે પણ હું એજ છું.

વિજ્ઞાનમેતત્ ત્રિયવસ્થમઙ્ગ ગુણત્રયં કારણકાર્યકર્તૃ । સમન્વયેન વ્યતિરેકતશ્ચ યેનૈવ તુર્યેણ તદેવ સત્યમ્

પ્રિય, આ જ્ઞાન ત્રણ અવસ્થાવાળું છે, જેમાં ત્રણ ગુણો — કારણ, પરિણામ અને કરનાર — સામેલ છે. એમના જોડાણ કે જુદાઈથી, જે ચોથું અવસ્થાન છે એ જ સાચું છે.

ન યત્પુરસ્તાદ્ ઉત યન્ન પશ્ચાન્ મધ્યે ચ તન્ન વ્યપદેશમાત્રમ્ । ભૂતં પ્રસિદ્ધં ચ પરેણ યદ્ યત્ તદેવ તત્ સ્યાદિતિ મે મનીષા

જે ન તો પહેલાં હતું, ન પછી છે, કે વચ્ચે છે, એ માત્ર નામ પૂરતું જ છે; જે પરમાત્માએ સત્યરૂપે સ્થાપ્યું છે, એ જ ખરેખર છે — મારી સમજ એવી છે.

અવિદ્યમાનોઽપ્યવભાસતે યો વૈકારિકો રાજસસર્ગ એષઃ । બ્રહ્મ સ્વયં જ્યોતિરતો વિભાતિ બ્રહ્મેન્દ્રિયાર્થાત્મવિકારચિત્રમ્

જે અસ્તિત્વમાં નથી છતાં દેખાય છે, એ રજોગુણથી ઉત્પન્ન થયેલો ભ્રમ છે; બ્રહ્મ પોતે પ્રકાશરૂપ છે, એ જ બ્રહ્મ, ઇન્દ્રિયો, વિષયો, મન અને એમના રૂપાંતરોની વિવિધતા રૂપે ઝળકે છે.

એવં સ્ફુટં બ્રહ્મવિવેકહેતુભિઃ । પરાપવાદેન વિશારદેન । છિત્ત્વાઽઽત્મસન્દેહમુપારમેત । સ્વાનન્દતુષ્ટોઽખિલકામુકેભ્યઃ

આ રીતે, સ્પષ્ટ વિચાર અને વિરોધી મતનો યોગ્ય ખંડન કરીને, મનની શંકા દૂર કરવી જોઈએ અને પોતાનાં આનંદમાં સંતોષી રહીને સર્વ ઇચ્છાવાળા વિષયોથી નિરપેક્ષ થવું જોઈએ.

નાત્મા વપુઃ પાર્થિવમિન્દ્રિયાણિ દેવા હ્યસુર્વાયુર્જલમ્ હુતાશઃ । મનોઽન્નમાત્રં ધિષણા ચ સત્ત્વમ્ અહઙ્કૃતિઃ ખં ક્ષિતિરર્થસામ્યમ્

આત્મા ન તો પૃથ્વીથી બનેલું શરીર છે, ન ઇન્દ્રિયો, ન દેવો કે દાનવો, ન પવન, પાણી કે અગ્નિ છે; મન માત્ર અન્નથી બનેલું છે, બુદ્ધિ સત્વ છે, અહંકાર આકાશ છે, પૃથ્વી તત્વોનું સંતુલન છે.

સમાહિતૈઃ કઃ કરણૈર્ગુણાત્મભિ ર્ગુણો ભવેન્મત્સુવિવિક્તધામ્નઃ । વિક્ષિપ્યમાણૈરુત કિં નુ દૂષણં । ઘનૈરુપેતૈર્વિગતૈ રવેઃ કિમ્

જેનું સ્વરૂપ સ્પષ્ટ રીતે અલગ છે, એને ગુણોથી બનેલી ઇન્દ્રિયો શું અસર કરી શકે? અને જો એ ઉથલપાથલ થાય તો પણ શું નુકસાન? જેમ વાદળો હોય છતાં, જ્યારે સૂર્ય ઉપરથી દૂર થાય, ત્યારે એને અસર થતી નથી.

યથા નભો વાય્વનલામ્બુભૂગુણૈ ર્ગતાગતૈર્વર્તુગુણૈર્ન સજ્જતે । તથાક્ષરં સત્ત્વરજસ્તમોમલૈ રહંમતેઃ સંસૃતિહેતુભિઃ પરમ્

જેમ આકાશ પવન, અગ્નિ, પાણી અને પૃથ્વીના ગુણો આવતાં-જતાં પણ જોડાતું નથી, એમ અવિનાશી આત્મા પણ સત્વ, રજ અને તમ — જે મનને બંધન આપે છે — એમાંથી અસ્પૃશ્ય રહે છે.

તથાપિ સઙ્ગઃ પરિવર્જનીયો ગુણેષુ માયારચિતેષુ તાવત્ । મદ્ભક્તિયોગેન દૃઢેન યાવદ્ રજો નિરસ્યેત મનઃકષાયઃ

છતાં પણ, માયાથી બનેલા ગુણો સાથેનો સંબંધ ટાળવો જોઈએ, જ્યાં સુધી મારો દૃઢ ભક્તિયોગ દ્વારા મનમાંથી રજોગુણની અશુદ્ધિ દૂર ન થાય.

કુયોગિનો યે વિહિતાન્તરાયૈ ર્મનુષ્યભૂતૈસ્ત્રિદશોપસૃષ્ટૈઃ । તે પ્રાક્તનાભ્યાસબલેન ભૂયો યુઞ્જન્તિ યોગં ન તુ કર્મતન્ત્રમ્

જે ખોટા યોગીઓ માનવ કે દેવો દ્વારા ઉભી થયેલી અડચણોથી અટકાય છે, તેઓ પૂર્વજન્મના અભ્યાસના બળે ફરી યોગ કરે છે, પણ કર્મમાર્ગ પ્રમાણે નહીં.

કરોતિ કર્મ ક્રિયતે ચ જન્તુઃ કેનાપ્યસૌ ચોદિત આનિપતાત્ । ન તત્ર વિદ્વાન્ પ્રકૃતૌ સ્થિતોઽપિ નિવૃત્તતૃષ્ણઃ સ્વસુખાનુભૂત્યા

પ્રાણી કર્મ કરે છે અને કર્મ થાય છે, કોઈ કારણ કે પ્રારબ્ધથી; પણ જ્ઞાનવાન, પ્રકૃતિમાં રહીને પણ, તૃષ્ણા ત્યજીને પોતાના આનંદમાં રહે છે.

તિષ્ઠન્તમાસીનમુત વ્રજન્તં શયાનમુક્ષન્તમદન્તમન્નમ્ । સ્વભાવમન્યત્ કિમપીહમાનં આત્માનમાત્મસ્થમતિર્ન વેદ

આત્મા ઊભો હોય, બેઠો હોય, ચાલતો હોય, સૂતો હોય, ત્યાગ કરે કે અન્ન ખાય — જે અવસ્થામાં હોય, આત્મામાં સ્થિર બુદ્ધિ એને બીજું કંઈ માનતી નથી.

યદિ સ્મ પશ્યત્યસદિન્દ્રિયાર્થં નાનાનુમાનેન વિરુદ્ધમન્યત્ । ન મન્યતે વસ્તુતયા મનીષી સ્વાપ્નં યથોત્થાય તિરોદધાનમ્

જો કોઈ ઇન્દ્રિયના અસત્ય વિષયને જુએ અને અનેક રીતે વિચાર કરીને વિરુદ્ધ કંઈ જુએ, તો જ્ઞાની એને વાસ્તવિક માનતા નથી — જેમ સ્વપ્ન જાગ્યા પછી અદૃશ્ય થઈ જાય છે.

પૂર્વં ગૃહીતં ગુણકર્મચિત્રમ્ અજ્ઞાનમાત્મન્યવિવિક્તમઙ્ગ । નિવર્તતે તત્પુનરીક્ષયૈવ ન ગૃહ્યતે નાપિ વિસૃજ્ય આત્મા

અજ્ઞાનથી આત્મામાં ભિન્નતા ન ઓળખી, અગાઉ મેળવેલા ગુણ અને કર્મનો બંધ, માત્ર નિરીક્ષણથી દૂર થઈ જાય છે; આત્મા ન પકડાય છે, ન છોડાય છે.

યથા હિ ભાનોરુદયો નૃચક્ષુષાં તમો નિહન્યાન્ન તુ સદ્ વિધત્તે । એવં સમીક્ષા નિપુણા સતી મે હન્યાત્તમિસ્રં પુરુષસ્ય બુદ્ધેઃ

જેમ સૂર્યનું ઉદય માનવની આંખે અંધકાર દૂર કરે છે પણ અંધકાર ઊભો કરતો નથી, એમ મારી તીક્ષ્ણ સમજ પુરુષની બુદ્ધિમાં અજ્ઞાનનું અંધકાર દૂર કરે છે.

એષ સ્વયંજ્યોતિરજોઽપ્રમેયો મહાનુભૂતિઃ સકલાનુભૂતિઃ । એકોઽદ્વિતીયો વચસાં વિરામે યેનેષિતા વાગસવશ્ચરન્તિ

આ આત્મા પોતે પ્રકાશરૂપ, જન્મરહિત, અપરિમિત છે; એ મહાન અનુભવ છે, સર્વ અનુભવનો આધાર છે; એ એકમાત્ર છે, જ્યારે વાણી સ્થિર થાય છે, એ જ વાણી અને પ્રાણને ચલાવે છે.

( અનુષ્ટુપ્ ) એતાવાન્ આત્મસમ્મોહો યદ્ વિકલ્પસ્તુ કેવલે । આત્મન્નૃતે સ્વમાત્માનં અવલમ્બો ન યસ્ય હિ

શુદ્ધમાં ભેદની કલ્પના — એટલું જ આત્માનો મોહ છે; આત્મા સિવાય પોતાના આત્માને આધાર આપનાર બીજું કંઈ નથી.

યન્નામાકૃતિભિર્ગ્રાહ્યં પઞ્ચવર્ણમબાધિતમ્ । વ્યર્થેનાપ્યર્થવાદોઽયં દ્વયં પણ્ડિતમાનિનામ્

જે નામ અને રૂપથી, પાંચ પ્રકારથી જાણી શકાય છે અને જે અખંડિત છે, એ પણ અર્થહીન હોય તો માત્ર વખાણ જ છે; આવું દ્વૈત તો પોતાને જ્ઞાની માનનારા લોકોનું છે.

યોગિનોઽપક્વયોગસ્ય યુઞ્જતઃ કાય ઉત્થિતૈઃ । ઉપસર્ગૈર્વિહન્યેત તત્રાયં વિહિતો વિધિઃ

જે યોગીનો યોગ પૂરતો પક્વ થયો નથી, એના શરીરમાં ઊભી થતી અવરોધો એને વિઘ્ન પહોંચાડી શકે છે; એ માટે નિયમ નક્કી કરવામાં આવ્યો છે.

યોગધારણયા કાંશ્ચિદ્ આસનૈર્ધારણાન્વિતૈઃ । તપોમન્ત્રૌષધૈઃ કાંશ્ચિદ્ ઉપસર્ગાન્ વિનિર્દહેત્

કેટલાંક યોગની એકાગ્રતા દ્વારા, શ્વાસ રોકી અને આસન કરીને પોતાના દુઃખ દૂર કરે છે; તો કેટલાક તપ, મંત્ર અને ઔષધિના ઉપાયથી શરીરના તકલીફો દૂર કરે છે.

કાંશ્ચિત્ મમાનુધ્યાનેન નામસઙ્કીર્તનાદિભિઃ । યોગેશ્વરાનુવૃત્ત્યા વા હન્યાદ્ અશુભદાન્છનૈઃ

કેટલાંક લોકો મારા ધ્યાનથી, મારા નામના જાપથી અને આવા અન્ય ઉપાયોથી, અથવા યોગીઓના માર્ગે ચાલીને, જીવનની અશુભ અસર દૂર કરે છે.

કેચિદ્ દેહમિમં ધીરાઃ સુકલ્પં વયસિ સ્થિરમ્ । વિધાય વિવિધોપાયૈઃ અથ યુઞ્જન્તિ સિદ્ધયે

કેટલાંક બુદ્ધિશાળી લોકો, યુવાનીમાં શરીરને મજબૂત અને સુગઠિત બનાવી, પછી વિવિધ ઉપાયો દ્વારા સિદ્ધિ મેળવવા પ્રયત્ન કરે છે.

ન હિ તત્ કુશલાદૃત્યં તદાયાસો હ્યપાર્થકઃ । અન્તવત્ત્વાત્ શરીરસ્ય ફલસ્યેવ વનસ્પતેઃ

પણ આવી કળા કે કુશળતાનો અભિમાન કરવો યોગ્ય નથી, કારણ કે એ પ્રયત્ન વ્યર્થ છે; શરીર તો નાશવાન છે, જેમ વૃક્ષનું ફળ ટકતું નથી.