શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

પ્રાપ્તં વીક્ષ્ય હૃષીકેશં લોકપાલઃ સપર્યયા । મહત્યા પૂજયિત્વાઽઽહ તદ્દર્શનમહોત્સવઃ

હૃષીકેશને આવ્યા જોઈને લોકપાલે ખૂબ આદરથી તેમનું સ્વાગત કર્યું, ભવ્ય રીતે પૂજા કરી અને તેમને જોઈને આનંદથી બોલ્યા.

શ્રીવરુણ ઉવાચ - અદ્ય મે નિભૃતો દેહો અદ્યૈવાર્થોઽધિગતઃ પ્રભો । ત્વત્પાદભાજો ભગવન્ અવાપુઃ પારમધ્વનઃ

શ્રી વરુણે કહ્યું: 'આજે મારું મન શાંત થયું છે; આજે, પ્રભુ, મારું જીવન સફળ થયું. તમારા ચરણોમાં ભક્તિ ધરાવનારા, ભગવાન, જીવનમાર્ગના અંતે પહોંચી ગયા છે.'

નમસ્તુભ્યં ભગવતે બ્રહ્મણે પરમાત્મને । ન યત્ર શ્રૂયતે માયા લોકસૃષ્ટિવિકલ્પના

તમને વંદન છે, હે ભગવાન, હે બ્રહ્મા, હે પરમાત્મા, જ્યાં માયા કે જગતની કલ્પના સાંભળાતી નથી.

અજાનતા મામકેન મૂઢેનાકાર્યવેદિના । આનીતોઽયં તવ પિતા તદ્ ભવાન્ ક્ષન્તુમર્હતિ

મારી અજ્ઞાનતા અને મૂર્ખાઈથી, શું કરવું ન જોઈએ એ જાણ્યા વિના, તમારા પિતાને અહીં લાવ્યો છું; કૃપા કરીને આ ભૂલને માફ કરો.

મમાપ્યનુગ્રહં કૃષ્ણ કર્તું અર્હસ્યશેષદૃક્ । ગોવિન્દ નીયતામેષ પિતા તે પિતૃવત્સલ

હે કૃષ્ણ, સર્વને જાણનારા, તમે મારા પર પણ કૃપા કરવા યોગ્ય છો. હે ગોવિંદ, પિતાને પ્રેમ કરનાર, તમારો પિતા પાછો લઈ જાઓ.

શ્રીશુક ઉવાચ - એવં પ્રસાદિતઃ કૃષ્ણો ભગવાન્ ઈશ્વરેશ્વરઃ । આદાયાગાત્ સ્વપિતરં બન્ધૂનાં ચાવહન્ મુદમ્

શ્રી શુકદેવ કહે છે: આમ પ્રસન્ન થયેલા ભગવાન કૃષ્ણ, ઈશ્વરોનાં ઈશ્વર, પોતાના પિતાને લઈને પાછા ગયા અને બંધુઓને આનંદ આપ્યો.

નન્દસ્ત્વતીન્દ્રિયં દૃષ્ટ્વા લોકપાલમહોદયમ્ । કૃષ્ણે ચ સન્નતિં તેષાં જ્ઞાતિભ્યો વિસ્મિતોઽબ્રવીત્

નંદબાબાએ લોકપાલની અદભુત મહિમા અને કૃષ્ણ માટે તેમની વિનમ્રતા જોઈ, તો આશ્ચર્યચકિત થઈને પોતાના સગાઓને કહ્યું.

તે ચૌત્સુક્યધિયો રાજન્ મત્વા ગોપાસ્તમીશ્વરમ્ । અપિ નઃ સ્વગતિં સૂક્ષ્માં ઉપાધાસ્યદધીશ્વરઃ

ગોપાળઓ, હે રાજા, ઉત્સુક મનથી વિચારી રહ્યા હતા: 'શું આ ભગવાન આપણને આપણું સાચું સ્થાન બતાવશે?'

ઇતિ સ્વાનાં સ ભગવાન્ વિજ્ઞાયાખિલદૃક્ સ્વયમ્ । સઙ્‌કલ્પસિદ્ધયે તેષાં કૃપયૈતદચિન્તયત્

ભગવાને પોતાના લોકોના મનની વાત જાણી, તેમની ઇચ્છા પૂર્ણ કરવા માટે, દયાથી આ વિચાર કર્યો.

જનો વૈ લોક એતસ્મિન્ અવિદ્યાકામકર્મભિઃ । ઉચ્ચાવચાસુ ગતિષુ ન વેદ સ્વાં ગતિં ભ્રમન્

આ જગતમાં લોકો અજ્ઞાન, ઇચ્છા અને કર્મથી ભટકતા રહે છે, ઊંચા-નીચા માર્ગે ફરતા, પણ પોતાનું સાચું સ્થાન જાણતા નથી.

ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય ભગવાન્ મહાકારુણિકો હરિઃ । દર્શયામાસ લોકં સ્વં ગોપાનાં તમસઃ પરમ્

આ રીતે વિચાર કરીને, મહાદયાળુ ભગવાન હરિએ ગોપાળોને પોતાનું પ્રકાશમય લોક, અંધકારથી પર, દર્શાવ્યું.

સત્યં જ્ઞાનમનન્તં યદ્ બ્રહ્મ જ્યોતિઃ સનાતનમ્ । યદ્ધિ પશ્યન્તિ મુનયો ગુણાપાયે સમાહિતાઃ

જે સત્ય, જ્ઞાન અને અનંત છે, એ બ્રહ્મા, શાશ્વત પ્રકાશ, જે ઋષિઓ ગુણો શાંત થઈ જાય ત્યારે એકાગ્ર ચિત્તે અનુભવે છે.

તે તુ બ્રહ્મહ્રદં નીતા મગ્નાઃ કૃષ્ણેન ચોદ્‌ધૃતાઃ । દદૃશુર્બ્રહ્મણો લોકં યત્રાક્રૂરોઽધ્યગાત્ પુરા

કૃષ્ણે તેમને બ્રહ્મહ્રદ સુધી લઈ ગયા, તેમાં ડૂબાડ્યા અને પછી બહાર કાઢ્યા; ત્યાં તેમણે એ બ્રહ્મલોક જોયો, જ્યાં કદી અક્રૂર ગયા હતા.

નન્દાદયસ્તુ તં દૃષ્ટ્વા પરમાનન્દનિવૃતાઃ । કૃષ્ણં ચ તત્રચ્છન્દોભિઃ સ્તૂયમાનં સુવિસ્મિતાઃ

નંદ અને અન્ય ગોપાળોએ એ લોક જોઈને પરમ આનંદ અનુભવ્યો અને આશ્ચર્યથી જોયું કે ત્યાં કૃષ્ણની વેદમંત્રોથી સ્તુતિ થઈ રહી છે.

ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં સંહિતાયાં દશમસ્કન્ધે પૂર્વાર્ધે અષ્ટાવિંશોઽધ્યાયઃ

આ રીતે શ્રીમદ્ ભાગવત મહાપુરાણના દસમા સ્કંધના પૂર્વાર્ધમાં અઠ્ઠાવીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે, જે પરમહંસો માટેનું શાસ્ત્ર છે.

જ્ઞાનં વિવેકો નિગમસ્તપશ્ચ પ્રત્યક્ષમૈતિહ્યમથાનુમાનમ્ । આદ્યન્તયોરસ્ય યદેવ કેવલં કાલશ્ચ હેતુશ્ચ તદેવ મધ્યે

જ્ઞાન, વિવેક, શાસ્ત્ર, તપ, પ્રત્યક્ષ અનુભવ, પરંપરા અને અનુમાન—આ બધાના આરંભ અને અંતે જે છે, અને સમય તથા કારણ પણ, એ બધાના મધ્યમાં પણ એજ છે.

યથા હિરણ્યં સ્વકૃતં પુરસ્તાત્ પશ્ચાચ્ચ સર્વસ્ય હિરણ્મયસ્ય । તદેવ મધ્યે વ્યવહાર્યમાણં નાનાપદેશૈરહમસ્ય તદ્વત્

જેમ સોનું, જે પોતે બનાવ્યું હોય, શરૂઆત અને અંતે બધે સોનામાં વ્યાપેલું હોય છે, તેમ વિવિધ નામરૂપ વચ્ચે પણ હું એજ છું.

વિજ્ઞાનમેતત્ ત્રિયવસ્થમઙ્ગ ગુણત્રયં કારણકાર્યકર્તૃ । સમન્વયેન વ્યતિરેકતશ્ચ યેનૈવ તુર્યેણ તદેવ સત્યમ્

પ્રિય, આ જ્ઞાન ત્રણ અવસ્થાવાળું છે, જેમાં ત્રણ ગુણો — કારણ, પરિણામ અને કરનાર — સામેલ છે. એમના જોડાણ કે જુદાઈથી, જે ચોથું અવસ્થાન છે એ જ સાચું છે.

ન યત્પુરસ્તાદ્ ઉત યન્ન પશ્ચાન્ મધ્યે ચ તન્ન વ્યપદેશમાત્રમ્ । ભૂતં પ્રસિદ્ધં ચ પરેણ યદ્ યત્ તદેવ તત્ સ્યાદિતિ મે મનીષા

જે ન તો પહેલાં હતું, ન પછી છે, કે વચ્ચે છે, એ માત્ર નામ પૂરતું જ છે; જે પરમાત્માએ સત્યરૂપે સ્થાપ્યું છે, એ જ ખરેખર છે — મારી સમજ એવી છે.

અવિદ્યમાનોઽપ્યવભાસતે યો વૈકારિકો રાજસસર્ગ એષઃ । બ્રહ્મ સ્વયં જ્યોતિરતો વિભાતિ બ્રહ્મેન્દ્રિયાર્થાત્મવિકારચિત્રમ્

જે અસ્તિત્વમાં નથી છતાં દેખાય છે, એ રજોગુણથી ઉત્પન્ન થયેલો ભ્રમ છે; બ્રહ્મ પોતે પ્રકાશરૂપ છે, એ જ બ્રહ્મ, ઇન્દ્રિયો, વિષયો, મન અને એમના રૂપાંતરોની વિવિધતા રૂપે ઝળકે છે.

એવં સ્ફુટં બ્રહ્મવિવેકહેતુભિઃ । પરાપવાદેન વિશારદેન । છિત્ત્વાઽઽત્મસન્દેહમુપારમેત । સ્વાનન્દતુષ્ટોઽખિલકામુકેભ્યઃ

આ રીતે, સ્પષ્ટ વિચાર અને વિરોધી મતનો યોગ્ય ખંડન કરીને, મનની શંકા દૂર કરવી જોઈએ અને પોતાનાં આનંદમાં સંતોષી રહીને સર્વ ઇચ્છાવાળા વિષયોથી નિરપેક્ષ થવું જોઈએ.

નાત્મા વપુઃ પાર્થિવમિન્દ્રિયાણિ દેવા હ્યસુર્વાયુર્જલમ્ હુતાશઃ । મનોઽન્નમાત્રં ધિષણા ચ સત્ત્વમ્ અહઙ્કૃતિઃ ખં ક્ષિતિરર્થસામ્યમ્

આત્મા ન તો પૃથ્વીથી બનેલું શરીર છે, ન ઇન્દ્રિયો, ન દેવો કે દાનવો, ન પવન, પાણી કે અગ્નિ છે; મન માત્ર અન્નથી બનેલું છે, બુદ્ધિ સત્વ છે, અહંકાર આકાશ છે, પૃથ્વી તત્વોનું સંતુલન છે.

સમાહિતૈઃ કઃ કરણૈર્ગુણાત્મભિ ર્ગુણો ભવેન્મત્સુવિવિક્તધામ્નઃ । વિક્ષિપ્યમાણૈરુત કિં નુ દૂષણં । ઘનૈરુપેતૈર્વિગતૈ રવેઃ કિમ્

જેનું સ્વરૂપ સ્પષ્ટ રીતે અલગ છે, એને ગુણોથી બનેલી ઇન્દ્રિયો શું અસર કરી શકે? અને જો એ ઉથલપાથલ થાય તો પણ શું નુકસાન? જેમ વાદળો હોય છતાં, જ્યારે સૂર્ય ઉપરથી દૂર થાય, ત્યારે એને અસર થતી નથી.

યથા નભો વાય્વનલામ્બુભૂગુણૈ ર્ગતાગતૈર્વર્તુગુણૈર્ન સજ્જતે । તથાક્ષરં સત્ત્વરજસ્તમોમલૈ રહંમતેઃ સંસૃતિહેતુભિઃ પરમ્

જેમ આકાશ પવન, અગ્નિ, પાણી અને પૃથ્વીના ગુણો આવતાં-જતાં પણ જોડાતું નથી, એમ અવિનાશી આત્મા પણ સત્વ, રજ અને તમ — જે મનને બંધન આપે છે — એમાંથી અસ્પૃશ્ય રહે છે.

તથાપિ સઙ્ગઃ પરિવર્જનીયો ગુણેષુ માયારચિતેષુ તાવત્ । મદ્ભક્તિયોગેન દૃઢેન યાવદ્ રજો નિરસ્યેત મનઃકષાયઃ

છતાં પણ, માયાથી બનેલા ગુણો સાથેનો સંબંધ ટાળવો જોઈએ, જ્યાં સુધી મારો દૃઢ ભક્તિયોગ દ્વારા મનમાંથી રજોગુણની અશુદ્ધિ દૂર ન થાય.

કુયોગિનો યે વિહિતાન્તરાયૈ ર્મનુષ્યભૂતૈસ્ત્રિદશોપસૃષ્ટૈઃ । તે પ્રાક્તનાભ્યાસબલેન ભૂયો યુઞ્જન્તિ યોગં ન તુ કર્મતન્ત્રમ્

જે ખોટા યોગીઓ માનવ કે દેવો દ્વારા ઉભી થયેલી અડચણોથી અટકાય છે, તેઓ પૂર્વજન્મના અભ્યાસના બળે ફરી યોગ કરે છે, પણ કર્મમાર્ગ પ્રમાણે નહીં.

કરોતિ કર્મ ક્રિયતે ચ જન્તુઃ કેનાપ્યસૌ ચોદિત આનિપતાત્ । ન તત્ર વિદ્વાન્ પ્રકૃતૌ સ્થિતોઽપિ નિવૃત્તતૃષ્ણઃ સ્વસુખાનુભૂત્યા

પ્રાણી કર્મ કરે છે અને કર્મ થાય છે, કોઈ કારણ કે પ્રારબ્ધથી; પણ જ્ઞાનવાન, પ્રકૃતિમાં રહીને પણ, તૃષ્ણા ત્યજીને પોતાના આનંદમાં રહે છે.

તિષ્ઠન્તમાસીનમુત વ્રજન્તં શયાનમુક્ષન્તમદન્તમન્નમ્ । સ્વભાવમન્યત્ કિમપીહમાનં આત્માનમાત્મસ્થમતિર્ન વેદ

આત્મા ઊભો હોય, બેઠો હોય, ચાલતો હોય, સૂતો હોય, ત્યાગ કરે કે અન્ન ખાય — જે અવસ્થામાં હોય, આત્મામાં સ્થિર બુદ્ધિ એને બીજું કંઈ માનતી નથી.

યદિ સ્મ પશ્યત્યસદિન્દ્રિયાર્થં નાનાનુમાનેન વિરુદ્ધમન્યત્ । ન મન્યતે વસ્તુતયા મનીષી સ્વાપ્નં યથોત્થાય તિરોદધાનમ્

જો કોઈ ઇન્દ્રિયના અસત્ય વિષયને જુએ અને અનેક રીતે વિચાર કરીને વિરુદ્ધ કંઈ જુએ, તો જ્ઞાની એને વાસ્તવિક માનતા નથી — જેમ સ્વપ્ન જાગ્યા પછી અદૃશ્ય થઈ જાય છે.