શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

ચિત્તેન હૃદયં ચૈત્યઃ ક્ષેત્રજ્ઞઃ પ્રાવિશદ્યદા । વિરાટ્તદૈવ પુરુષઃ સલિલાદ્ ઉદતિષ્ઠત

જ્યારે અંતર્યામી, જે ક્ષેત્રજ્ઞ છે, ચિત્ત સાથે હૃદયમાં પ્રવેશ્યા, ત્યારે વિરાટ પુરુષ જળમાંથી ઊભો થયો.

યથા પ્રસુપ્તં પુરુષં પ્રાણેન્દ્રિયમનોધિયઃ । પ્રભવન્તિ વિના યેન નોત્થાપયિતુમોજસા

જેમ સૂતા માણસમાં પ્રાણ, ઇન્દ્રિય, મન અને બુદ્ધિ હોવા છતાં, તેનાં ઊર્જા વિના એ જગાડાઈ શકતો નથી,

તમસ્મિન્ પ્રત્યગાત્માનં ધિયા યોગપ્રવૃત્તયા । ભક્ત્યા વિરક્ત્યા જ્ઞાનેન વિવિચ્યાત્મનિ ચિન્તયેત્

એ જ રીતે, યોગમાં લગન રાખીને, ભક્તિ, વૈરાગ્ય અને જ્ઞાન વડે પોતાના અંતરમાં રહેલા પરમાત્માનું વિવેચન અને ધ્યાન કરવું જોઈએ.

વિગતમદસ્ય ઇંદ્રસ્ય શ્રીકૃષ્ણસન્નિધૌ ક્ષમાપ્રાર્થનમ્ - શ્રીશુક ઉવાચ - ( અનુષ્ટુપ્ ) ગોવર્ધને ધૃતે શૈલે આસારાદ્ રક્ષિતે વ્રજે । ગોલોકાદાવ્રજજ્ કૃષ્ણં સુરભિઃ શક્ર એવ ચ

શ્રીશુકદેવજી બોલ્યા: જ્યારે ગોવર્ધન પર્વત ઊંચકાયો અને વૃજવાસીઓ ઉપર વરસાદથી બચી ગયા, ત્યારે ગોલોકમાં સુરભિ અને ઇન્દ્ર શ્રીકૃષ્ણ પાસે આવ્યા.

વિવિક્ત ઉપસઙ્‌ગમ્ય વ્રીડીતઃ કૃતહેલનઃ । પસ્પર્શ પાદયોરેનં કિરીટેનાર્કવર્ચસા

ઇન્દ્ર પોતાનો અપમાન થયેલો જાણીને, શરમાઈને એકાંતમાં શ્રીકૃષ્ણ પાસે આવ્યો અને પોતાના તેજસ્વી મુકુટથી કૃષ્ણના પગ સ્પર્શ્યા.

દૃષ્ટશ્રુતાનુભાવોઽસ્ય કૃષ્ણસ્યામિતતેજસઃ । નષ્ટત્રિલોકેશમદ ઇદમાહ કૃતાઞ્જલિઃ

કૃષ્ણની અવિનાશ શક્તિ જોઈ અને સાંભળી, ત્રણેય લોકના રાજાઓનો અહંકાર નાશ પામ્યો હતો. એ સમયે તેણે હાથ જોડીને કહ્યું.

ઇન્દ્ર ઉવાચ - ( મિશ્ર ) વિશુદ્ધસત્ત્વં તવ ધામ શાન્તં તપોમયં ધ્વસ્તરજસ્તમસ્કમ્ । માયામયોઽયં ગુણસમ્પ્રવાહો ન વિદ્યતે તે ગ્રહણાનુબન્ધઃ

ઇન્દ્રે કહ્યું: તારો વાસ શુદ્ધ અને શાંત છે, તપથી ભરેલો છે, અને રજ-તમથી રહિત છે. માયાના ગુણોનો પ્રવાહ તને બંધતો નથી, અને તને કોઈ પણ વસ્તુનો આસક્તિ નથી.

કુતો નુ તદ્ધેતવ ઈશ તત્કૃતા લોભાદયો યેઽબુધલિન્ગભાવાઃ । તથાપિ દણ્ડં ભગવાન્બિભર્તિ ધર્મસ્ય ગુપ્ત્યૈ ખલનિગ્રહાય

પછી, પ્રભુ, અજ્ઞાનથી ઉત્પન્ન થતો લોભ વગેરે કારણો તારી પાસે કેવી રીતે હોઈ શકે? છતાં, ભગવાન ધર્મની રક્ષા અને દુષ્ટોના દમન માટે દંડ ધારણ કરે છે.

પિતા ગુરુસ્ત્વં જગતામધીશો દુરત્યયઃ કાલ ઉપાત્તદણ્ડઃ । હિતાય સ્વેચ્છાતનુભિઃ સમીહસે માનં વિધુન્વન્ જગદીશમાનિનામ્

તમે જગતના પિતા, ગુરુ અને સ્વામી છો, અપરાજય કાળરૂપે દંડ ધારણ કરો છો. સર્વના હિત માટે તમારી ઇચ્છાથી અવતાર લો છો અને જે પોતાને જગતનો માલિક માને છે, તેમનો અહંકાર દૂર કરો છો.

( ઇંદ્રવંશા ) યે મદ્વિધાજ્ઞા જગદીશમાનિનઃ ત્વાં વીક્ષ્ય કાલેઽભયમાશુ તન્મદમ્ । હિત્વાઽઽર્યમાર્ગં પ્રભજન્ત્યપસ્મયા ઈહા ખલાનામપિ તેઽનુશાસનમ્

મારા જેવા, જે તારી આજ્ઞાને અવગણે છે અને પોતાને જગતનો સ્વામી માને છે, તેઓ યોગ્ય સમયે તને જોઈને તરત જ અહંકાર છોડે છે અને આર્યમાર્ગ છોડીને અપમાનથી વર્તે છે. દુષ્ટો માટે પણ તારી શીખ અસરકારક છે.

( મિશ્ર ) સ ત્વં મમૈશ્વર્યમદપ્લુતસ્ય કૃતાગસસ્તેઽવિદુષઃ પ્રભાવમ્ । ક્ષન્તું પ્રભોઽથાર્હસિ મૂઢચેતસો મૈવં પુનર્ભૂન્મતિરીશ મેઽસતી

પ્રભુ, અજ્ઞાન અને સંપત્તિના અહંકારથી કરેલા મારા પાપને માફ કરો. મારા મનમાં મૂર્ખાઈ આવી હતી; ભગવાન, આવી ખોટી વિચારધારા ફરી કદી ન આવે.

તવાવતારોઽયમધોક્ષજેહ ભુવો ભરાણાં ઉરુભારજન્મનામ્ । ચમૂપતીનામભવાય દેવ ભવાય યુષ્મત્ ચરણાનુવર્તિનામ્

અધોક્ષજ, તમારો આ અવતાર પૃથ્વી પર ભારે બોજ ઊઠાવનારા રાજાઓને દૂર કરવા, સૈન્યનો નાશ કરવા અને તારા ચરણોમાં રહેતા ભક્તોનું કલ્યાણ કરવા થયો છે.

( અનુષ્ટુપ્ ) નમસ્તુભ્યં ભગવતે પુરુષાય મહાત્મને । વાસુદેવાય કૃષ્ણાય સાત્વતાં પતયે નમઃ

તમને નમન, ભગવાન, મહાન આત્મા, પુરુષોત્તમ; વાસુદેવ, કૃષ્ણ અને સાત્વતોના સ્વામી, તમને વંદન.

સ્વચ્છન્દોપાત્તદેહાય વિશુદ્ધજ્ઞાનમૂર્તયે । સર્વસ્મૈ સર્વબીજાય સર્વભૂતાત્મને નમઃ

જે પોતાની ઇચ્છાથી દેહ ધારણ કરે છે, શુદ્ધ જ્ઞાનરૂપ છે, સર્વત્ર વ્યાપક છે, સર્વનું મૂળ છે અને સર્વ જીવોના આત્મા છે, એવા તમને નમસ્કાર.

મયેદં ભગવન્ ગોષ્ઠ નાશાયાસારવાયુભિઃ । ચેષ્ટિતં વિહતે યજ્ઞે માનિના તીવ્રમન્યુના

પ્રભુ, અહંકાર અને ભારે ક્રોધથી પ્રેરાઈને, મેં ગૌવાળાઓના ગામને તોફાન અને પવનથી નાશ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો, કારણ કે યજ્ઞ અહંકારીઓએ બંધ કરાવ્યો હતો.

ત્વયેશાનુગૃહીતોઽસ્મિ ધ્વસ્તસ્તમ્ભો વૃથોદ્યમઃ । ઈશ્વરં ગુરુમાત્માનં ત્વામહં શરણં ગતઃ

પ્રભુ, તમારી કૃપાથી મારો અહંકાર અને વ્યર્થ પ્રયત્ન નાશ પામ્યો છે. હું તમને, ભગવાન, ગુરુ અને આત્માને શરણ આવ્યો છું.

શ્રીશુક ઉવાચ - એવં સઙ્‌કીર્તિતઃ કૃષ્ણો મઘોના ભગવાનમુમ્ । મેઘગમ્ભીરયા વાચા પ્રહસન્ ઇદમબ્રવીત્

શ્રીશુકદેવે કહ્યું: મેઘોની જેમ ગૂંજી ઉઠતી વાણીથી, કૃષ્ણ ભગવાનને મેઘાવાન ઇન્દ્રે પ્રશંસા કરી. ભગવાન સ્મિત સાથે બોલ્યા.

શ્રીભગવાનુવાચ - મયા તેઽકારિ મઘવન્ મખભઙ્‌ગોઽનુગૃહ્ણતા । મદનુસ્મૃતયે નિત્યં મત્તસ્યેન્દ્રશ્રિયા ભૃશમ્

ભગવાને કહ્યું: મેઘાવન, મેં તારો યજ્ઞ તારી ભલાઈ માટે બંધ કર્યો, જેથી તું હંમેશા મને યાદ રાખે અને ઇન્દ્રની મહિમાથી મસ્ત ન થાય.

મામૈશ્વર્યશ્રીમદાન્ધો દણ્ડપાણિં ન પશ્યતિ । તં ભ્રંશયામિ સમ્પદ્ભ્યો યસ્ય ચેચ્છામ્યનુગ્રહમ્

જે વ્યક્તિ સંપત્તિ અને સત્તાના અહંકારથી અંધ બને છે, તે દંડધારીને ઓળખી શકતો નથી. હું જ્યારે કૃપા કરવી હોય ત્યારે એના સૌભાગ્યને દૂર કરી દઉં છું.

ગમ્યતાં શક્ર ભદ્રં વઃ ક્રિયતાં મેઽનુશાસનમ્ । સ્થીયતાં સ્વાધિકારેષુ યુક્તૈર્વઃ સ્તમ્ભવર્જિતૈઃ

હવે જા, શક્ર, તારો કલ્યાણ થાય. મારી આજ્ઞાનું પાલન કર અને તું અને તારા લોકો અહંકાર છોડીને યોગ્ય રીતે પોતાના કાર્યમાં સ્થિર રહો.

અથાહ સુરભિઃ કૃષ્ણં અભિવન્દ્ય મનસ્વિની । સ્વસન્તાનૈરુપામન્ત્ર્ય ગોપરૂપિણમીશ્વરમ્

પછી મનથી વિવેકવંતી સુરભી પોતાના સંતાનો સાથે ગોપરૂપ ભગવાન કૃષ્ણ પાસે આવી અને તેમને વંદન કર્યું.

સુરભિરુવાચ - કૃષ્ણ કૃષ્ણ મહાયોગિન્ વિશ્વાત્મન્ વિશ્વસમ્ભવ । ભવતા લોકનાથેન સનાથા વયમચ્યુત

સુરભીએ કહ્યું: કૃષ્ણ, કૃષ્ણ, મહાયોગી, વિશ્વના આત્મા, સર્વના સર્જક, તું જગતના સ્વામી છે, તારા દ્વારા અમે સુરક્ષિત છીએ, અચ્યૂત.

ત્વં નઃ પરમકં દૈવં ત્વં ન ઇન્દ્રો જગત્પતે । ભવાય ભવ ગોવિપ્ર દેવાનાં યે ચ સાધવઃ

હે જગતપતિ, તું જ અમારો સર્વોચ્ચ દેવ છે, ઇન્દ્ર નથી. ગાય, બ્રાહ્મણ, દેવો અને સજ્જનોના કલ્યાણ માટે તું અવતાર લે છે.

ઇન્દ્રં નસ્ત્વાભિષેક્ષ્યામો બ્રહ્મણા ચોદિતા વયમ્ । અવતીર્ણોઽસિ વિશ્વાત્મમ્ ભૂમેર્ભારાપનુત્તયે

અમે બ્રહ્માજી દ્વારા પ્રેરિત થઈને, હે ઇન્દ્ર, તને અભિષેક કરીશુ. હે સર્વજ્ઞાત્મા, તું પૃથ્વીનો ભાર ઉતારવા અવતર્યો છે.

શ્રીશુક ઉવાચ - એવં કૃષ્ણમુપામન્ત્ર્ય સુરભિઃ પયસાત્મનઃ । જલૈરાકાશગઙ્‌ગાયા ઐરાવતકરોદ્‌ધૃતૈઃ

શ્રીશુકદેવજી કહે છે: આમ કૃષ્ણને આમંત્રણ આપ્યા પછી, સુરભી ગાયે પોતાના દુધથી અને એરાવત હાથી દ્વારા લાવવામાં આવેલ આકાશગંગાના પાણીથી કૃષ્ણનો અભિષેક કર્યો.

ઇન્દ્રઃ સુરર્ષિભિઃ સાકં ચોદિતો દેવમાતૃભિઃ । અભ્યસિઞ્ચત દાશાર્હં ગોવિન્દ ઇતિ ચાભ્યધાત્

ઇન્દ્રે દેવમાતાઓ અને દેવઋષિઓની પ્રેરણાથી દશાર્હ વંશજ શ્રીકૃષ્ણને અભિષેક કર્યો અને તેમને 'ગોવિંદ' કહી સંબોધ્યા.

( મિશ્ર ) તત્રાગતાસ્તુમ્બુરુનારદાદયો ગન્ધર્વવિદ્યાધરસિદ્ધચારણાઃ । જગુર્યશો લોકમલાપહં હરેઃ સુરાઙ્‌ગનાઃ સંનનૃતુર્મુદાન્વિતાઃ

ત્યાં તુંબુરુ, નારદ અને અન્ય ગંધર્વ, વિદ્યાાધર, સિદ્ધ અને ચારણો આવ્યા. તેમણે હરિનું યશ ગાયું, જે જગતના પાપો દૂર કરે છે, અને દેવાંગનાઓ આનંદથી નૃત્ય કરવા લાગી.

તં તુષ્ટુવુર્દેવનિકાયકેતવો વ્યવાકિરન્ ચાદ્ભુતપુષ્પવૃષ્ટિભિઃ । લોકાઃ પરાં નિર્વૃતિમાપ્નુવંસ્ત્રયો ગાવસ્તદા ગામનયન્ પયોદ્રુતામ્

દેવતાઓના મુખ્યોએ કૃષ્ણની સ્તુતિ કરી અને અદ્ભુત પુષ્પવૃષ્ટિ કરી. ત્રણેય લોકોએ પરમ આનંદ અનુભવ્યો અને ગાયોએ પણ દૂધની ધારા વહાવી.

( અનુષ્ટુપ્ ) નાનારસૌઘાઃ સરિતો વૃક્ષા આસન્ મધુસ્રવાઃ । અકૃષ્ટપચ્યૌષધયો ગિરયોઽબિભ્રદુન્મણીન્

વિવિધ નદીઓ અને વૃક્ષો મધ વહાવા લાગ્યા. ખેતર વગર અનાજ અને ઔષધિઓ ઉગવા લાગી અને પર્વતો પર મોંઘા રત્નો દેખાવા લાગ્યા.