શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

ક્ષુત્પિપાસે તતઃ સ્યાતાં સમુદ્રસ્ત્વેતયોરભૂત્ । અથાસ્ય હૃદયં ભિન્નં હૃદયાન્મન ઉત્થિતમ્

પછી ભૂખ અને તરસ ઉત્પન્ન થઈ; સમુદ્ર એ બંનેનો આધાર બન્યો. પછી એનું હૃદય ફાટ્યું અને હૃદયમાંથી મન ઉત્પન્ન થયું.

મનસશ્ચન્દ્રમા જાતો બુદ્ધિર્બુદ્ધેર્ગિરાં પતિઃ । અહઙ્કારસ્તતો રુદ્રઃ ચિત્તં ચૈત્યસ્તતોઽભવત્

મનમાંથી ચંદ્ર જન્મ્યો; બુદ્ધિમાંથી વાણીના સ્વામી ઉત્પન્ન થયા. અહંકારમાંથી રુદ્ર પ્રગટ્યા અને ચિત્તમાંથી અંતર્યામી જન્મ્યો.

એતે હિ અભ્યુત્થિતા દેવા નૈવાસ્યોત્થાપનેઽશકન્ । પુનરાવિવિશુઃ ખાનિ તમુત્થાપયિતું ક્રમાત્

આ બધા દેવતાઓ ઉત્પન્ન થયા છતાં એને ઊભું કરી શક્યા નહીં. તેઓ પોતપોતાના સ્થાનમાં પાછા ગયા અને ક્રમશઃ એને જગાડવાનો પ્રયાસ કર્યો.

વહ્નિર્વાચા મુખં ભેજે નોદતિષ્ઠત્ તદા વિરાટ્ । ઘ્રાણેન નાસિકે વાયુઃ નોદતિષ્ઠત્ તદા વિરાટ્

અગ્નિ વાણી રૂપે મોઢામાં પ્રવેશ્યા, પણ વિરાટ ઊભો ન થયો. વાયુ ઘ્રાણ રૂપે નાકમાં પ્રવેશ્યા, પણ વિરાટ ઊભો ન થયો.

અક્ષિણી ચક્ષુષાદિત્યો નોદતિષ્ઠત્ તદા વિરાટ્ । શ્રોત્રેણ કર્ણૌ ચ દિશો નોદતિષ્ઠત્ તદા વિરાટ્

સૂર્ય દ્રષ્ટિ રૂપે આંખોમાં પ્રવેશ્યા, પણ વિરાટ ઊભો ન થયો. દિશાઓ શ્રવણ રૂપે કાનમાં પ્રવેશી, પણ વિરાટ ઊભો ન થયો.

ત્વચં રોમભિરોષધ્યો નોદતિષ્ઠત્ તદા વિરાટ્ । રેતસા શિશ્નમાપસ્તુ નોદતિષ્ઠત્ તદા વિરાટ્

વનસ્પતિઓ વાળ સાથે ચામડીમાં પ્રવેશી, પણ વિરાટ ઊભો ન થયો. પાણી વીર્ય સાથે અંગમાં પ્રવેશ્યાં, પણ વિરાટ ઊભો ન થયો.

ગુદં મૃત્યુરપાનેન નોદતિષ્ઠત્ તદા વિરાટ્ । હસ્તાવિન્દ્રો બલેનૈવ નોદતિષ્ઠત્ તદા વિરાટ્

મૃત્યુ અપાન સાથે ગુદામાં પ્રવેશ્યો, પણ વિરાટ ઊભો ન થયો. ઇન્દ્ર બળ સાથે હાથમાં પ્રવેશ્યા, પણ વિરાટ ઊભો ન થયો.

વિષ્ણુર્ગત્યૈવ ચરણૌ નોદતિષ્ઠત્ તદા વિરાટ્ । નાડીર્નદ્યો લોહિતેન નોદતિષ્ઠત્ તદા વિરાટ્

વિષ્ણુ ગતિ સાથે પગમાં પ્રવેશ્યા, પણ વિરાટ ઊભો ન થયો. નદીઓ લોહી સાથે નાડીઓમાં પ્રવેશી, પણ વિરાટ ઊભો ન થયો.

ક્ષુત્તૃડ્ભ્યાં ઉદરં સિન્ધુઃ નોદતિષ્ઠત્ તદા વિરાટ્ । હૃદયં મનસા ચન્દ્રો નોદતિષ્ઠત્ તદા વિરાટ્

સમુદ્ર ભૂખ અને તરસ સાથે પેટમાં પ્રવેશ્યો, પણ વિરાટ ઊભો ન થયો. ચંદ્ર મન સાથે હૃદયમાં પ્રવેશ્યો, પણ વિરાટ ઊભો ન થયો.

બુદ્ધ્યા બ્રહ્માપિ હૃદયં નોદતિષ્ઠત્ તદા વિરાટ્ । રુદ્રોઽભિમત્યા હૃદયં નોદતિષ્ઠત્ તદા વિરાટ્

બ્રહ્મા બુદ્ધિ સાથે હૃદયમાં પ્રવેશ્યા, પણ વિરાટ ઊભો ન થયો. રુદ્ર અહંકાર સાથે હૃદયમાં પ્રવેશ્યા, પણ વિરાટ ઊભો ન થયો.

ચિત્તેન હૃદયં ચૈત્યઃ ક્ષેત્રજ્ઞઃ પ્રાવિશદ્યદા । વિરાટ્તદૈવ પુરુષઃ સલિલાદ્ ઉદતિષ્ઠત

જ્યારે અંતર્યામી, જે ક્ષેત્રજ્ઞ છે, ચિત્ત સાથે હૃદયમાં પ્રવેશ્યા, ત્યારે વિરાટ પુરુષ જળમાંથી ઊભો થયો.

યથા પ્રસુપ્તં પુરુષં પ્રાણેન્દ્રિયમનોધિયઃ । પ્રભવન્તિ વિના યેન નોત્થાપયિતુમોજસા

જેમ સૂતા માણસમાં પ્રાણ, ઇન્દ્રિય, મન અને બુદ્ધિ હોવા છતાં, તેનાં ઊર્જા વિના એ જગાડાઈ શકતો નથી,

તમસ્મિન્ પ્રત્યગાત્માનં ધિયા યોગપ્રવૃત્તયા । ભક્ત્યા વિરક્ત્યા જ્ઞાનેન વિવિચ્યાત્મનિ ચિન્તયેત્

એ જ રીતે, યોગમાં લગન રાખીને, ભક્તિ, વૈરાગ્ય અને જ્ઞાન વડે પોતાના અંતરમાં રહેલા પરમાત્માનું વિવેચન અને ધ્યાન કરવું જોઈએ.

વિગતમદસ્ય ઇંદ્રસ્ય શ્રીકૃષ્ણસન્નિધૌ ક્ષમાપ્રાર્થનમ્ - શ્રીશુક ઉવાચ - ( અનુષ્ટુપ્ ) ગોવર્ધને ધૃતે શૈલે આસારાદ્ રક્ષિતે વ્રજે । ગોલોકાદાવ્રજજ્ કૃષ્ણં સુરભિઃ શક્ર એવ ચ

શ્રીશુકદેવજી બોલ્યા: જ્યારે ગોવર્ધન પર્વત ઊંચકાયો અને વૃજવાસીઓ ઉપર વરસાદથી બચી ગયા, ત્યારે ગોલોકમાં સુરભિ અને ઇન્દ્ર શ્રીકૃષ્ણ પાસે આવ્યા.

વિવિક્ત ઉપસઙ્‌ગમ્ય વ્રીડીતઃ કૃતહેલનઃ । પસ્પર્શ પાદયોરેનં કિરીટેનાર્કવર્ચસા

ઇન્દ્ર પોતાનો અપમાન થયેલો જાણીને, શરમાઈને એકાંતમાં શ્રીકૃષ્ણ પાસે આવ્યો અને પોતાના તેજસ્વી મુકુટથી કૃષ્ણના પગ સ્પર્શ્યા.

દૃષ્ટશ્રુતાનુભાવોઽસ્ય કૃષ્ણસ્યામિતતેજસઃ । નષ્ટત્રિલોકેશમદ ઇદમાહ કૃતાઞ્જલિઃ

કૃષ્ણની અવિનાશ શક્તિ જોઈ અને સાંભળી, ત્રણેય લોકના રાજાઓનો અહંકાર નાશ પામ્યો હતો. એ સમયે તેણે હાથ જોડીને કહ્યું.

ઇન્દ્ર ઉવાચ - ( મિશ્ર ) વિશુદ્ધસત્ત્વં તવ ધામ શાન્તં તપોમયં ધ્વસ્તરજસ્તમસ્કમ્ । માયામયોઽયં ગુણસમ્પ્રવાહો ન વિદ્યતે તે ગ્રહણાનુબન્ધઃ

ઇન્દ્રે કહ્યું: તારો વાસ શુદ્ધ અને શાંત છે, તપથી ભરેલો છે, અને રજ-તમથી રહિત છે. માયાના ગુણોનો પ્રવાહ તને બંધતો નથી, અને તને કોઈ પણ વસ્તુનો આસક્તિ નથી.

કુતો નુ તદ્ધેતવ ઈશ તત્કૃતા લોભાદયો યેઽબુધલિન્ગભાવાઃ । તથાપિ દણ્ડં ભગવાન્બિભર્તિ ધર્મસ્ય ગુપ્ત્યૈ ખલનિગ્રહાય

પછી, પ્રભુ, અજ્ઞાનથી ઉત્પન્ન થતો લોભ વગેરે કારણો તારી પાસે કેવી રીતે હોઈ શકે? છતાં, ભગવાન ધર્મની રક્ષા અને દુષ્ટોના દમન માટે દંડ ધારણ કરે છે.

પિતા ગુરુસ્ત્વં જગતામધીશો દુરત્યયઃ કાલ ઉપાત્તદણ્ડઃ । હિતાય સ્વેચ્છાતનુભિઃ સમીહસે માનં વિધુન્વન્ જગદીશમાનિનામ્

તમે જગતના પિતા, ગુરુ અને સ્વામી છો, અપરાજય કાળરૂપે દંડ ધારણ કરો છો. સર્વના હિત માટે તમારી ઇચ્છાથી અવતાર લો છો અને જે પોતાને જગતનો માલિક માને છે, તેમનો અહંકાર દૂર કરો છો.

( ઇંદ્રવંશા ) યે મદ્વિધાજ્ઞા જગદીશમાનિનઃ ત્વાં વીક્ષ્ય કાલેઽભયમાશુ તન્મદમ્ । હિત્વાઽઽર્યમાર્ગં પ્રભજન્ત્યપસ્મયા ઈહા ખલાનામપિ તેઽનુશાસનમ્

મારા જેવા, જે તારી આજ્ઞાને અવગણે છે અને પોતાને જગતનો સ્વામી માને છે, તેઓ યોગ્ય સમયે તને જોઈને તરત જ અહંકાર છોડે છે અને આર્યમાર્ગ છોડીને અપમાનથી વર્તે છે. દુષ્ટો માટે પણ તારી શીખ અસરકારક છે.

( મિશ્ર ) સ ત્વં મમૈશ્વર્યમદપ્લુતસ્ય કૃતાગસસ્તેઽવિદુષઃ પ્રભાવમ્ । ક્ષન્તું પ્રભોઽથાર્હસિ મૂઢચેતસો મૈવં પુનર્ભૂન્મતિરીશ મેઽસતી

પ્રભુ, અજ્ઞાન અને સંપત્તિના અહંકારથી કરેલા મારા પાપને માફ કરો. મારા મનમાં મૂર્ખાઈ આવી હતી; ભગવાન, આવી ખોટી વિચારધારા ફરી કદી ન આવે.

તવાવતારોઽયમધોક્ષજેહ ભુવો ભરાણાં ઉરુભારજન્મનામ્ । ચમૂપતીનામભવાય દેવ ભવાય યુષ્મત્ ચરણાનુવર્તિનામ્

અધોક્ષજ, તમારો આ અવતાર પૃથ્વી પર ભારે બોજ ઊઠાવનારા રાજાઓને દૂર કરવા, સૈન્યનો નાશ કરવા અને તારા ચરણોમાં રહેતા ભક્તોનું કલ્યાણ કરવા થયો છે.

( અનુષ્ટુપ્ ) નમસ્તુભ્યં ભગવતે પુરુષાય મહાત્મને । વાસુદેવાય કૃષ્ણાય સાત્વતાં પતયે નમઃ

તમને નમન, ભગવાન, મહાન આત્મા, પુરુષોત્તમ; વાસુદેવ, કૃષ્ણ અને સાત્વતોના સ્વામી, તમને વંદન.

સ્વચ્છન્દોપાત્તદેહાય વિશુદ્ધજ્ઞાનમૂર્તયે । સર્વસ્મૈ સર્વબીજાય સર્વભૂતાત્મને નમઃ

જે પોતાની ઇચ્છાથી દેહ ધારણ કરે છે, શુદ્ધ જ્ઞાનરૂપ છે, સર્વત્ર વ્યાપક છે, સર્વનું મૂળ છે અને સર્વ જીવોના આત્મા છે, એવા તમને નમસ્કાર.

મયેદં ભગવન્ ગોષ્ઠ નાશાયાસારવાયુભિઃ । ચેષ્ટિતં વિહતે યજ્ઞે માનિના તીવ્રમન્યુના

પ્રભુ, અહંકાર અને ભારે ક્રોધથી પ્રેરાઈને, મેં ગૌવાળાઓના ગામને તોફાન અને પવનથી નાશ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો, કારણ કે યજ્ઞ અહંકારીઓએ બંધ કરાવ્યો હતો.

ત્વયેશાનુગૃહીતોઽસ્મિ ધ્વસ્તસ્તમ્ભો વૃથોદ્યમઃ । ઈશ્વરં ગુરુમાત્માનં ત્વામહં શરણં ગતઃ

પ્રભુ, તમારી કૃપાથી મારો અહંકાર અને વ્યર્થ પ્રયત્ન નાશ પામ્યો છે. હું તમને, ભગવાન, ગુરુ અને આત્માને શરણ આવ્યો છું.

શ્રીશુક ઉવાચ - એવં સઙ્‌કીર્તિતઃ કૃષ્ણો મઘોના ભગવાનમુમ્ । મેઘગમ્ભીરયા વાચા પ્રહસન્ ઇદમબ્રવીત્

શ્રીશુકદેવે કહ્યું: મેઘોની જેમ ગૂંજી ઉઠતી વાણીથી, કૃષ્ણ ભગવાનને મેઘાવાન ઇન્દ્રે પ્રશંસા કરી. ભગવાન સ્મિત સાથે બોલ્યા.

શ્રીભગવાનુવાચ - મયા તેઽકારિ મઘવન્ મખભઙ્‌ગોઽનુગૃહ્ણતા । મદનુસ્મૃતયે નિત્યં મત્તસ્યેન્દ્રશ્રિયા ભૃશમ્

ભગવાને કહ્યું: મેઘાવન, મેં તારો યજ્ઞ તારી ભલાઈ માટે બંધ કર્યો, જેથી તું હંમેશા મને યાદ રાખે અને ઇન્દ્રની મહિમાથી મસ્ત ન થાય.

મામૈશ્વર્યશ્રીમદાન્ધો દણ્ડપાણિં ન પશ્યતિ । તં ભ્રંશયામિ સમ્પદ્ભ્યો યસ્ય ચેચ્છામ્યનુગ્રહમ્

જે વ્યક્તિ સંપત્તિ અને સત્તાના અહંકારથી અંધ બને છે, તે દંડધારીને ઓળખી શકતો નથી. હું જ્યારે કૃપા કરવી હોય ત્યારે એના સૌભાગ્યને દૂર કરી દઉં છું.