શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

એતાન્યસંહત્ય યદા મહદાદીનિ સપ્ત વૈ । કાલકર્મગુણોપેતો જગદાદિરુપાવિશત્

આ સાત તત્વો—મહત્ વગેરે—જ્યારે સમય, કર્મ અને ગુણ સાથે જોડાય છે, ત્યારે તેઓ જગતના મૂળ રૂપમાં પ્રવેશ કરે છે.

તતસ્તેનાનુવિદ્ધેભ્યો યુક્તેભ્યોઽણ્ડં અચેતનમ્ । ઉત્થિતં પુરુષો યસ્માત્ ઉદતિષ્ઠદસૌ વિરાટ્

આ રીતે જોડાયેલા અને ભેળાયેલા તત્વોમાંથી, નિર્જીવ બ્રહ્માંડ ઉત્પન્ન થયું; અને એમાંથી પુરુષ પ્રગટ થયો, જે વિરાટ રૂપે ઊભો રહ્યો.

એતદણ્ડં વિશેષાખ્યં ક્રમવૃદ્ધૈર્દશોત્તરૈઃ । તોયાદિભિઃ પરિવૃતં પ્રધાનેનાવૃતૈર્બહિઃ । યત્ર લોકવિતાનોઽયં રૂપં ભગવતો હરેઃ

આ વિશિષ્ટ બ્રહ્માંડ દસ આવરણોથી—પાણી વગેરેથી—ક્રમશઃ ઘેરાયેલું છે અને બહારથી પ્રધાન તત્વથી આવૃત છે; અહીં જ સર્વ લોકવિસ્તાર છે, જે ભગવાન હરિનું સ્વરૂપ છે.

હિરણ્મયાદ્ અણ્ડકોશાદ્ ઉત્થાય સલિલેશયાત્ । તમાવિશ્ય મહાદેવો બહુધા નિર્બિભેદ ખમ્

સુવર્ણમય બ્રહ્માંડના આવરણમાંથી બહાર આવી, જળ પર શયન કરતા મહાદેવ એમાં પ્રવેશ્યા અને અનેક રીતે આકાશને ફાડી નાખ્યું.

નિરભિદ્યતાસ્ય પ્રથમં મુખં વાણી તતોઽભવત્ । વાણ્યા વહ્નિરથો નાસે પ્રાણોઽતો ઘ્રાણ એતયોઃ

પહેલાં તેમના મોઢું ખુલ્યું, જેમાંથી વાણી ઉત્પન્ન થઈ; વાણીમાંથી અગ્નિ, પછી નાક, જેમાંથી શ્વાસ અને પછી સુગંધની ઇન્દ્રિય પેદા થઈ.

ઘ્રાણાત્ વાયુરભિદ્યેતાં અક્ષિણી ચક્ષુરેતયોઃ । તસ્માત્સૂર્યો ન્યભિદ્યેતાં કર્ણૌ શ્રોત્રં તતો દિશઃ

સુગંધની ઇન્દ્રિયમાંથી વાયુ ઉત્પન્ન થયો; પછી આંખો, જેમાંથી દ્રષ્ટિ પેદા થઈ; એમાંથી સૂર્ય, પછી કાન, જેમાંથી શ્રવણ અને પછી દિશાઓ ઉત્પન્ન થઈ.

નિર્બિભેદ વિરાજસ્ત્વગ્ રોમશ્મશ્ર્વાદયસ્તતઃ । તત ઓષધયશ્ચાસન્ શિશ્નં નિર્બિભિદે તતઃ

વિરાટે ચામડી ફાડી, જેમાંથી વાળ, રોમ, મચ્છર વગેરે ઉત્પન્ન થયા; પછી ઔષધિઓ પેદા થઈ અને પછી પ્રજનન અંગ રચાયું.

રેતસ્તસ્માદાપ આસન્ નિરભિદ્યત વૈ ગુદમ્ । ગુદાદપાનોઽપાનાચ્ચ મૃત્યુર્લોકભયઙ્કરઃ

વીર્યમાંથી પાણી ઉત્પન્ન થયું, પછી ગુદા ખૂલી. ગુદામાંથી અપાન વાયુ ઉત્પન્ન થયો અને અપાનમાંથી મૃત્યુ, જે જગતને ભય આપે છે, તે જન્મ્યો.

હસ્તૌ ચ નિરભિદ્યેતાં બલં તાભ્યાં તતઃ સ્વરાટ્ । પાદૌ ચ નિરભિદ્યેતાં ગતિસ્તાભ્યાં તતો હરિઃ

હાથો ખૂલી ગયા, અને તેમાંથી બળ ઉત્પન્ન થયું, તે બળથી ઇન્દ્ર પ્રગટ્યા. પગ ખૂલી ગયા, અને તેમાંથી ગતિ ઉત્પન્ન થઈ, તે ગતિથી વિષ્ણુ પ્રગટ્યા.

નાડ્યોઽસ્ય નિરભિદ્યન્ત તાભ્યો લોહિતમાભૃતમ્ । નદ્યસ્તતઃ સમભવન્ ઉદરં નિરભિદ્યત

એના નાડીઓ ખુલતાં લોહી ભરાયું. ત્યારબાદ નદીઓ ઉત્પન્ન થઈ અને પેટ ખુલ્યું.

ક્ષુત્પિપાસે તતઃ સ્યાતાં સમુદ્રસ્ત્વેતયોરભૂત્ । અથાસ્ય હૃદયં ભિન્નં હૃદયાન્મન ઉત્થિતમ્

પછી ભૂખ અને તરસ ઉત્પન્ન થઈ; સમુદ્ર એ બંનેનો આધાર બન્યો. પછી એનું હૃદય ફાટ્યું અને હૃદયમાંથી મન ઉત્પન્ન થયું.

મનસશ્ચન્દ્રમા જાતો બુદ્ધિર્બુદ્ધેર્ગિરાં પતિઃ । અહઙ્કારસ્તતો રુદ્રઃ ચિત્તં ચૈત્યસ્તતોઽભવત્

મનમાંથી ચંદ્ર જન્મ્યો; બુદ્ધિમાંથી વાણીના સ્વામી ઉત્પન્ન થયા. અહંકારમાંથી રુદ્ર પ્રગટ્યા અને ચિત્તમાંથી અંતર્યામી જન્મ્યો.

એતે હિ અભ્યુત્થિતા દેવા નૈવાસ્યોત્થાપનેઽશકન્ । પુનરાવિવિશુઃ ખાનિ તમુત્થાપયિતું ક્રમાત્

આ બધા દેવતાઓ ઉત્પન્ન થયા છતાં એને ઊભું કરી શક્યા નહીં. તેઓ પોતપોતાના સ્થાનમાં પાછા ગયા અને ક્રમશઃ એને જગાડવાનો પ્રયાસ કર્યો.

વહ્નિર્વાચા મુખં ભેજે નોદતિષ્ઠત્ તદા વિરાટ્ । ઘ્રાણેન નાસિકે વાયુઃ નોદતિષ્ઠત્ તદા વિરાટ્

અગ્નિ વાણી રૂપે મોઢામાં પ્રવેશ્યા, પણ વિરાટ ઊભો ન થયો. વાયુ ઘ્રાણ રૂપે નાકમાં પ્રવેશ્યા, પણ વિરાટ ઊભો ન થયો.

અક્ષિણી ચક્ષુષાદિત્યો નોદતિષ્ઠત્ તદા વિરાટ્ । શ્રોત્રેણ કર્ણૌ ચ દિશો નોદતિષ્ઠત્ તદા વિરાટ્

સૂર્ય દ્રષ્ટિ રૂપે આંખોમાં પ્રવેશ્યા, પણ વિરાટ ઊભો ન થયો. દિશાઓ શ્રવણ રૂપે કાનમાં પ્રવેશી, પણ વિરાટ ઊભો ન થયો.

ત્વચં રોમભિરોષધ્યો નોદતિષ્ઠત્ તદા વિરાટ્ । રેતસા શિશ્નમાપસ્તુ નોદતિષ્ઠત્ તદા વિરાટ્

વનસ્પતિઓ વાળ સાથે ચામડીમાં પ્રવેશી, પણ વિરાટ ઊભો ન થયો. પાણી વીર્ય સાથે અંગમાં પ્રવેશ્યાં, પણ વિરાટ ઊભો ન થયો.

ગુદં મૃત્યુરપાનેન નોદતિષ્ઠત્ તદા વિરાટ્ । હસ્તાવિન્દ્રો બલેનૈવ નોદતિષ્ઠત્ તદા વિરાટ્

મૃત્યુ અપાન સાથે ગુદામાં પ્રવેશ્યો, પણ વિરાટ ઊભો ન થયો. ઇન્દ્ર બળ સાથે હાથમાં પ્રવેશ્યા, પણ વિરાટ ઊભો ન થયો.

વિષ્ણુર્ગત્યૈવ ચરણૌ નોદતિષ્ઠત્ તદા વિરાટ્ । નાડીર્નદ્યો લોહિતેન નોદતિષ્ઠત્ તદા વિરાટ્

વિષ્ણુ ગતિ સાથે પગમાં પ્રવેશ્યા, પણ વિરાટ ઊભો ન થયો. નદીઓ લોહી સાથે નાડીઓમાં પ્રવેશી, પણ વિરાટ ઊભો ન થયો.

ક્ષુત્તૃડ્ભ્યાં ઉદરં સિન્ધુઃ નોદતિષ્ઠત્ તદા વિરાટ્ । હૃદયં મનસા ચન્દ્રો નોદતિષ્ઠત્ તદા વિરાટ્

સમુદ્ર ભૂખ અને તરસ સાથે પેટમાં પ્રવેશ્યો, પણ વિરાટ ઊભો ન થયો. ચંદ્ર મન સાથે હૃદયમાં પ્રવેશ્યો, પણ વિરાટ ઊભો ન થયો.

બુદ્ધ્યા બ્રહ્માપિ હૃદયં નોદતિષ્ઠત્ તદા વિરાટ્ । રુદ્રોઽભિમત્યા હૃદયં નોદતિષ્ઠત્ તદા વિરાટ્

બ્રહ્મા બુદ્ધિ સાથે હૃદયમાં પ્રવેશ્યા, પણ વિરાટ ઊભો ન થયો. રુદ્ર અહંકાર સાથે હૃદયમાં પ્રવેશ્યા, પણ વિરાટ ઊભો ન થયો.

ચિત્તેન હૃદયં ચૈત્યઃ ક્ષેત્રજ્ઞઃ પ્રાવિશદ્યદા । વિરાટ્તદૈવ પુરુષઃ સલિલાદ્ ઉદતિષ્ઠત

જ્યારે અંતર્યામી, જે ક્ષેત્રજ્ઞ છે, ચિત્ત સાથે હૃદયમાં પ્રવેશ્યા, ત્યારે વિરાટ પુરુષ જળમાંથી ઊભો થયો.

યથા પ્રસુપ્તં પુરુષં પ્રાણેન્દ્રિયમનોધિયઃ । પ્રભવન્તિ વિના યેન નોત્થાપયિતુમોજસા

જેમ સૂતા માણસમાં પ્રાણ, ઇન્દ્રિય, મન અને બુદ્ધિ હોવા છતાં, તેનાં ઊર્જા વિના એ જગાડાઈ શકતો નથી,

તમસ્મિન્ પ્રત્યગાત્માનં ધિયા યોગપ્રવૃત્તયા । ભક્ત્યા વિરક્ત્યા જ્ઞાનેન વિવિચ્યાત્મનિ ચિન્તયેત્

એ જ રીતે, યોગમાં લગન રાખીને, ભક્તિ, વૈરાગ્ય અને જ્ઞાન વડે પોતાના અંતરમાં રહેલા પરમાત્માનું વિવેચન અને ધ્યાન કરવું જોઈએ.

વિગતમદસ્ય ઇંદ્રસ્ય શ્રીકૃષ્ણસન્નિધૌ ક્ષમાપ્રાર્થનમ્ - શ્રીશુક ઉવાચ - ( અનુષ્ટુપ્ ) ગોવર્ધને ધૃતે શૈલે આસારાદ્ રક્ષિતે વ્રજે । ગોલોકાદાવ્રજજ્ કૃષ્ણં સુરભિઃ શક્ર એવ ચ

શ્રીશુકદેવજી બોલ્યા: જ્યારે ગોવર્ધન પર્વત ઊંચકાયો અને વૃજવાસીઓ ઉપર વરસાદથી બચી ગયા, ત્યારે ગોલોકમાં સુરભિ અને ઇન્દ્ર શ્રીકૃષ્ણ પાસે આવ્યા.

વિવિક્ત ઉપસઙ્‌ગમ્ય વ્રીડીતઃ કૃતહેલનઃ । પસ્પર્શ પાદયોરેનં કિરીટેનાર્કવર્ચસા

ઇન્દ્ર પોતાનો અપમાન થયેલો જાણીને, શરમાઈને એકાંતમાં શ્રીકૃષ્ણ પાસે આવ્યો અને પોતાના તેજસ્વી મુકુટથી કૃષ્ણના પગ સ્પર્શ્યા.

દૃષ્ટશ્રુતાનુભાવોઽસ્ય કૃષ્ણસ્યામિતતેજસઃ । નષ્ટત્રિલોકેશમદ ઇદમાહ કૃતાઞ્જલિઃ

કૃષ્ણની અવિનાશ શક્તિ જોઈ અને સાંભળી, ત્રણેય લોકના રાજાઓનો અહંકાર નાશ પામ્યો હતો. એ સમયે તેણે હાથ જોડીને કહ્યું.

ઇન્દ્ર ઉવાચ - ( મિશ્ર ) વિશુદ્ધસત્ત્વં તવ ધામ શાન્તં તપોમયં ધ્વસ્તરજસ્તમસ્કમ્ । માયામયોઽયં ગુણસમ્પ્રવાહો ન વિદ્યતે તે ગ્રહણાનુબન્ધઃ

ઇન્દ્રે કહ્યું: તારો વાસ શુદ્ધ અને શાંત છે, તપથી ભરેલો છે, અને રજ-તમથી રહિત છે. માયાના ગુણોનો પ્રવાહ તને બંધતો નથી, અને તને કોઈ પણ વસ્તુનો આસક્તિ નથી.

કુતો નુ તદ્ધેતવ ઈશ તત્કૃતા લોભાદયો યેઽબુધલિન્ગભાવાઃ । તથાપિ દણ્ડં ભગવાન્બિભર્તિ ધર્મસ્ય ગુપ્ત્યૈ ખલનિગ્રહાય

પછી, પ્રભુ, અજ્ઞાનથી ઉત્પન્ન થતો લોભ વગેરે કારણો તારી પાસે કેવી રીતે હોઈ શકે? છતાં, ભગવાન ધર્મની રક્ષા અને દુષ્ટોના દમન માટે દંડ ધારણ કરે છે.

પિતા ગુરુસ્ત્વં જગતામધીશો દુરત્યયઃ કાલ ઉપાત્તદણ્ડઃ । હિતાય સ્વેચ્છાતનુભિઃ સમીહસે માનં વિધુન્વન્ જગદીશમાનિનામ્

તમે જગતના પિતા, ગુરુ અને સ્વામી છો, અપરાજય કાળરૂપે દંડ ધારણ કરો છો. સર્વના હિત માટે તમારી ઇચ્છાથી અવતાર લો છો અને જે પોતાને જગતનો માલિક માને છે, તેમનો અહંકાર દૂર કરો છો.