શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

દ્યોતનં પચનં પાનં અદનં હિમમર્દનમ્ । તેજસો વૃત્તયસ્ત્વેતાઃ શોષણં ક્ષુત્તૃડેવ ચ

પ્રકાશ આપવો, રસોઈ કરવી, ગરમ કરવું, બળવું, ઠંડક દૂર કરવી—આ અગ્નિના કામો છે; એ જ રીતે સુકવવું, ભૂખ અને તરસ પેદા કરવી પણ એના ગુણો છે.

રૂપમાત્રાદ્ વિકુર્વાણાત્ તેજસો દૈવચોદિતાત્ । રસમાત્રં અભૂત્ તસ્માત્ અમ્ભો જિહ્વા રસગ્રહઃ

શુદ્ધ રૂપમાંથી, અગ્નિના પ્રભાવથી અને ઈશ્વરની પ્રેરણાથી, શુદ્ધ સ્વાદ ઉત્પન્ન થયો; એમાંથી પાણી અને સ્વાદ ગ્રહણ માટે જીભ પેદા થઈ.

કષાયો મધુરસ્તિક્તઃ કટ્વમ્લ ઇતિ નૈકધા । ભૌતિકાનાં વિકારેણ રસ એકો વિભિદ્યતે

કસેલો, મીઠો, કડવો, તીખો અને ખાટો—આ રીતે ભૌતિક તત્વોની વિવિધતા વડે એક સ્વાદ અનેક પ્રકારમાં વહેંચાય છે.

ક્લેદનં પિણ્ડનં તૃપ્તિઃ પ્રાણનાપ્યાયનોન્દનમ્ । તાપાપનોદો ભૂયસ્ત્વં અમ્ભસો વૃત્તયસ્ત્વિમાઃ

ભેજ આપવું, ઘન બનાવવું, સંતોષ આપવો, જીવને જાળવવું, પોષણ આપવું, આનંદ આપવો, તાપ શમાવવો અને પ્રચુરતા—આ બધું જ પાણીના ગુણ છે.

રસમાત્રાદ્ વિકુર્વાણાત્ અમ્ભસો દૈવચોદિતાત્ । ગન્ધમાત્રં અભૂત્ તસ્માત્ પૃથ્વી ઘ્રાણસ્તુ ગન્ધગઃ

શુદ્ધ સ્વાદમાંથી, પાણીના રૂપાંતર અને દૈવી પ્રેરણાથી, શુદ્ધ સુગંધ ઉત્પન્ન થયો; એમાંથી પૃથ્વી અને સુગંધ ગ્રહણ માટે નાક પેદા થઈ.

કરમ્ભપૂતિસૌરભ્ય શાન્તોગ્રામ્લાદિભિઃ પૃથક્ । દ્રવ્યાવયવવૈષમ્યાદ્ ગન્ધ એકો વિભિદ્યતે

પદાર્થના વિવિધ સંયોજનથી એક સુગંધ અલગ અલગ રૂપે—માટીની, દુર્ગંધ, સુગંધિત, શાંત, તીવ્ર, ખાટી વગેરે રીતે દેખાય છે.

ભાવનં બ્રહ્મણઃ સ્થાનં ધારણં સદ્વિશેષણમ્ । સર્વસત્ત્વગુણોદ્ભેદઃ પૃથિવીવૃત્તિલક્ષણમ્

વિચારનું આધારસ્થાન, બ્રહ્માનું નિવાસસ્થાન, આધાર આપવું, સાચી ઓળખ, અને સર્વ જીવમાં ગુણોની ઉત્પત્તિ—આ બધું પૃથ્વીના લક્ષણો છે.

નભોગુણવિશેષોઽર્થો યસ્ય તચ્છ્રોત્રમુચ્યતે । વાયોર્ગુણવિશેષોઽર્થો યસ્ય તત્સ્પર્શનં વિદુઃ

જેનામાં આકાશના વિશિષ્ટ ગુણનો અનુભવ થાય છે, તેને શ્રવણ કહે છે; અને જેમાં વાયુના વિશિષ્ટ ગુણનો અનુભવ થાય છે, તેને સ્પર્શ કહે છે.

તેજોગુણવિશેષોઽર્થો યસ્ય તચ્ચક્ષુરુચ્યતે । અમ્ભોગુણવિશેષોઽર્થો યસ્ય તદ્રસનં વિદુઃ । ભૂમેર્ગુણવિશેષોઽર્થો યસ્ય સ ઘ્રાણ ઉચ્યતે

જેનામાં અગ્નિના વિશિષ્ટ ગુણનો અનુભવ થાય છે, તેને દ્રષ્ટિ કહે છે; પાણીના ગુણ માટે રસના અંગને અને પૃથ્વીના ગુણ માટે સુગંધના અંગને કહે છે.

પરસ્ય દૃશ્યતે ધર્મો હિ, અપરસ્મિન્ સમન્વયાત્ । અતો વિશેષો ભાવાનાં ભૂમાવેવોપલક્ષ્યતે

એક વસ્તુમાં જે ગુણ દેખાય છે, તે બીજામાં નથી, એના સંયોજનને કારણે; તેથી પૃથ્વીમાં જ ભિન્નતા સ્પષ્ટ દેખાય છે.

એતાન્યસંહત્ય યદા મહદાદીનિ સપ્ત વૈ । કાલકર્મગુણોપેતો જગદાદિરુપાવિશત્

આ સાત તત્વો—મહત્ વગેરે—જ્યારે સમય, કર્મ અને ગુણ સાથે જોડાય છે, ત્યારે તેઓ જગતના મૂળ રૂપમાં પ્રવેશ કરે છે.

તતસ્તેનાનુવિદ્ધેભ્યો યુક્તેભ્યોઽણ્ડં અચેતનમ્ । ઉત્થિતં પુરુષો યસ્માત્ ઉદતિષ્ઠદસૌ વિરાટ્

આ રીતે જોડાયેલા અને ભેળાયેલા તત્વોમાંથી, નિર્જીવ બ્રહ્માંડ ઉત્પન્ન થયું; અને એમાંથી પુરુષ પ્રગટ થયો, જે વિરાટ રૂપે ઊભો રહ્યો.

એતદણ્ડં વિશેષાખ્યં ક્રમવૃદ્ધૈર્દશોત્તરૈઃ । તોયાદિભિઃ પરિવૃતં પ્રધાનેનાવૃતૈર્બહિઃ । યત્ર લોકવિતાનોઽયં રૂપં ભગવતો હરેઃ

આ વિશિષ્ટ બ્રહ્માંડ દસ આવરણોથી—પાણી વગેરેથી—ક્રમશઃ ઘેરાયેલું છે અને બહારથી પ્રધાન તત્વથી આવૃત છે; અહીં જ સર્વ લોકવિસ્તાર છે, જે ભગવાન હરિનું સ્વરૂપ છે.

હિરણ્મયાદ્ અણ્ડકોશાદ્ ઉત્થાય સલિલેશયાત્ । તમાવિશ્ય મહાદેવો બહુધા નિર્બિભેદ ખમ્

સુવર્ણમય બ્રહ્માંડના આવરણમાંથી બહાર આવી, જળ પર શયન કરતા મહાદેવ એમાં પ્રવેશ્યા અને અનેક રીતે આકાશને ફાડી નાખ્યું.

નિરભિદ્યતાસ્ય પ્રથમં મુખં વાણી તતોઽભવત્ । વાણ્યા વહ્નિરથો નાસે પ્રાણોઽતો ઘ્રાણ એતયોઃ

પહેલાં તેમના મોઢું ખુલ્યું, જેમાંથી વાણી ઉત્પન્ન થઈ; વાણીમાંથી અગ્નિ, પછી નાક, જેમાંથી શ્વાસ અને પછી સુગંધની ઇન્દ્રિય પેદા થઈ.

ઘ્રાણાત્ વાયુરભિદ્યેતાં અક્ષિણી ચક્ષુરેતયોઃ । તસ્માત્સૂર્યો ન્યભિદ્યેતાં કર્ણૌ શ્રોત્રં તતો દિશઃ

સુગંધની ઇન્દ્રિયમાંથી વાયુ ઉત્પન્ન થયો; પછી આંખો, જેમાંથી દ્રષ્ટિ પેદા થઈ; એમાંથી સૂર્ય, પછી કાન, જેમાંથી શ્રવણ અને પછી દિશાઓ ઉત્પન્ન થઈ.

નિર્બિભેદ વિરાજસ્ત્વગ્ રોમશ્મશ્ર્વાદયસ્તતઃ । તત ઓષધયશ્ચાસન્ શિશ્નં નિર્બિભિદે તતઃ

વિરાટે ચામડી ફાડી, જેમાંથી વાળ, રોમ, મચ્છર વગેરે ઉત્પન્ન થયા; પછી ઔષધિઓ પેદા થઈ અને પછી પ્રજનન અંગ રચાયું.

રેતસ્તસ્માદાપ આસન્ નિરભિદ્યત વૈ ગુદમ્ । ગુદાદપાનોઽપાનાચ્ચ મૃત્યુર્લોકભયઙ્કરઃ

વીર્યમાંથી પાણી ઉત્પન્ન થયું, પછી ગુદા ખૂલી. ગુદામાંથી અપાન વાયુ ઉત્પન્ન થયો અને અપાનમાંથી મૃત્યુ, જે જગતને ભય આપે છે, તે જન્મ્યો.

હસ્તૌ ચ નિરભિદ્યેતાં બલં તાભ્યાં તતઃ સ્વરાટ્ । પાદૌ ચ નિરભિદ્યેતાં ગતિસ્તાભ્યાં તતો હરિઃ

હાથો ખૂલી ગયા, અને તેમાંથી બળ ઉત્પન્ન થયું, તે બળથી ઇન્દ્ર પ્રગટ્યા. પગ ખૂલી ગયા, અને તેમાંથી ગતિ ઉત્પન્ન થઈ, તે ગતિથી વિષ્ણુ પ્રગટ્યા.

નાડ્યોઽસ્ય નિરભિદ્યન્ત તાભ્યો લોહિતમાભૃતમ્ । નદ્યસ્તતઃ સમભવન્ ઉદરં નિરભિદ્યત

એના નાડીઓ ખુલતાં લોહી ભરાયું. ત્યારબાદ નદીઓ ઉત્પન્ન થઈ અને પેટ ખુલ્યું.

ક્ષુત્પિપાસે તતઃ સ્યાતાં સમુદ્રસ્ત્વેતયોરભૂત્ । અથાસ્ય હૃદયં ભિન્નં હૃદયાન્મન ઉત્થિતમ્

પછી ભૂખ અને તરસ ઉત્પન્ન થઈ; સમુદ્ર એ બંનેનો આધાર બન્યો. પછી એનું હૃદય ફાટ્યું અને હૃદયમાંથી મન ઉત્પન્ન થયું.

મનસશ્ચન્દ્રમા જાતો બુદ્ધિર્બુદ્ધેર્ગિરાં પતિઃ । અહઙ્કારસ્તતો રુદ્રઃ ચિત્તં ચૈત્યસ્તતોઽભવત્

મનમાંથી ચંદ્ર જન્મ્યો; બુદ્ધિમાંથી વાણીના સ્વામી ઉત્પન્ન થયા. અહંકારમાંથી રુદ્ર પ્રગટ્યા અને ચિત્તમાંથી અંતર્યામી જન્મ્યો.

એતે હિ અભ્યુત્થિતા દેવા નૈવાસ્યોત્થાપનેઽશકન્ । પુનરાવિવિશુઃ ખાનિ તમુત્થાપયિતું ક્રમાત્

આ બધા દેવતાઓ ઉત્પન્ન થયા છતાં એને ઊભું કરી શક્યા નહીં. તેઓ પોતપોતાના સ્થાનમાં પાછા ગયા અને ક્રમશઃ એને જગાડવાનો પ્રયાસ કર્યો.

વહ્નિર્વાચા મુખં ભેજે નોદતિષ્ઠત્ તદા વિરાટ્ । ઘ્રાણેન નાસિકે વાયુઃ નોદતિષ્ઠત્ તદા વિરાટ્

અગ્નિ વાણી રૂપે મોઢામાં પ્રવેશ્યા, પણ વિરાટ ઊભો ન થયો. વાયુ ઘ્રાણ રૂપે નાકમાં પ્રવેશ્યા, પણ વિરાટ ઊભો ન થયો.

અક્ષિણી ચક્ષુષાદિત્યો નોદતિષ્ઠત્ તદા વિરાટ્ । શ્રોત્રેણ કર્ણૌ ચ દિશો નોદતિષ્ઠત્ તદા વિરાટ્

સૂર્ય દ્રષ્ટિ રૂપે આંખોમાં પ્રવેશ્યા, પણ વિરાટ ઊભો ન થયો. દિશાઓ શ્રવણ રૂપે કાનમાં પ્રવેશી, પણ વિરાટ ઊભો ન થયો.

ત્વચં રોમભિરોષધ્યો નોદતિષ્ઠત્ તદા વિરાટ્ । રેતસા શિશ્નમાપસ્તુ નોદતિષ્ઠત્ તદા વિરાટ્

વનસ્પતિઓ વાળ સાથે ચામડીમાં પ્રવેશી, પણ વિરાટ ઊભો ન થયો. પાણી વીર્ય સાથે અંગમાં પ્રવેશ્યાં, પણ વિરાટ ઊભો ન થયો.

ગુદં મૃત્યુરપાનેન નોદતિષ્ઠત્ તદા વિરાટ્ । હસ્તાવિન્દ્રો બલેનૈવ નોદતિષ્ઠત્ તદા વિરાટ્

મૃત્યુ અપાન સાથે ગુદામાં પ્રવેશ્યો, પણ વિરાટ ઊભો ન થયો. ઇન્દ્ર બળ સાથે હાથમાં પ્રવેશ્યા, પણ વિરાટ ઊભો ન થયો.

વિષ્ણુર્ગત્યૈવ ચરણૌ નોદતિષ્ઠત્ તદા વિરાટ્ । નાડીર્નદ્યો લોહિતેન નોદતિષ્ઠત્ તદા વિરાટ્

વિષ્ણુ ગતિ સાથે પગમાં પ્રવેશ્યા, પણ વિરાટ ઊભો ન થયો. નદીઓ લોહી સાથે નાડીઓમાં પ્રવેશી, પણ વિરાટ ઊભો ન થયો.

ક્ષુત્તૃડ્ભ્યાં ઉદરં સિન્ધુઃ નોદતિષ્ઠત્ તદા વિરાટ્ । હૃદયં મનસા ચન્દ્રો નોદતિષ્ઠત્ તદા વિરાટ્

સમુદ્ર ભૂખ અને તરસ સાથે પેટમાં પ્રવેશ્યો, પણ વિરાટ ઊભો ન થયો. ચંદ્ર મન સાથે હૃદયમાં પ્રવેશ્યો, પણ વિરાટ ઊભો ન થયો.