શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

ભક્તિં લબ્ધવતઃ સાધોઃ કિમન્યદ્ અવશિષ્યતે । મય્યનન્તગુણે બ્રહ્મણ્યાનન્દાનુભવાત્મનિ

જે સાધુએ ભક્તિ મેળવી લીધી છે, અને અનંત ગુણવાળા, આનંદરૂપ બ્રહ્મમાં આનંદ અનુભવે છે, તેને બીજું શું મેળવવું બાકી રહે છે?

યથોપશ્રયમાણસ્ય ભગવન્તં વિભાવસુમ્ । શીતં ભયં તમોઽપ્યેતિ સાધૂન્ સંસેવતસ્તથા

જેમ કોઈ blazing અગ્નિ પાસે જાય તો ઠંડી, ભય અને અંધકાર દૂર થાય છે, તેમ જે સંતોના સંગે રહે છે, તેને પણ એ બધું દૂર થાય છે.

નિમજ્જ્યોન્મજ્જતાં ઘોરે ભવાબ્ધૌ પરમાયનમ્ । સન્તો બ્રહ્મવિદઃ શાન્તા નૌર્દૃઢેવાપ્સુ મજ્જતામ્

આ જીવનના ભયાનક સાગરમાં ડૂબતા-ઉતરતા લોકોને, બ્રહ્મજ્ઞાની, શાંત સંતો મજબૂત નૌકા જેવી છે.

અન્નં હિ પ્રાણિનાં પ્રાણ આર્તાનાં શરણં ત્વહમ્ । ધર્મો વિત્તં નૃણાં પ્રેત્ય સન્તોઽર્વાગ્ બિભ્યતોઽરણમ્

ખોરાક દરેક જીવનું જીવન છે; દુઃખી માટે હું આશ્રય છું; મૃત્યુ પછી ધર્મ જ ધન છે; અને ડરાયેલા માટે સંતો આ દુનિયામાં આશ્રય છે.

સન્તો દિશન્તિ ચક્ષૂંષિ બહિરર્કઃ સમુત્થિતઃ । દેવતા બાન્ધવાઃ સન્તઃ સન્ત આત્માહમેવ ચ

સંતો બહાર ઊગતા સૂર્ય જેવું દૃષ્ટિ આપે છે; દેવો, સગા-સંબંધીઓ, સંતો અને હું પોતે પણ સંત જ છું.

વૈતસેનસ્તતોઽપ્યેવમ્ ઉર્વશ્યા લોકનિસ્પૃહઃ । મુક્તસઙ્ગો મહીમેતમ્ આત્મારામશ્ચચાર હ

એ રીતે વૈતસેન, ઉર્વશી પછી પણ, લોકોથી નિરલિપ્ત, બંધનમુક્ત અને આત્મામાં આનંદ માણતો, આ ધરતી પર ફરતો રહ્યો.

મૃદુત્વં કઠિનત્વં ચ શૈત્યમુષ્ણત્વમેવ ચ । એતત્સ્પર્શસ્ય સ્પર્શત્વં તન્માત્રત્વં નભસ્વતઃ

નરમાઈ-કઠિનાઈ, ઠંડક-ઉષ્ણતા—આ બધું સ્પર્શના ગુણ છે, અને એ વાયુનું સૂક્ષ્મ તત્વ છે.

ચાલનં વ્યૂહનં પ્રાપ્તિઃ નેતૃત્વં દ્રવ્યશબ્દયોઃ । સર્વેન્દ્રિયાણાં આત્મત્વં વાયોઃ કર્માભિલક્ષણમ્

હલનચલન, એકઠું કરવું, મેળવવું, વસ્તુઓ અને ધ્વનિમાં આગેવાની, અને સર્વે ઇન્દ્રિયોનું સ્વરૂપ—આ બધું વાયુના કર્મના લક્ષણો છે.

વાયોશ્ચ સ્પર્શતન્માત્રાદ્ રૂપં દૈવેરિતાદભૂત્ । સમુત્થિતં તતસ્તેજઃ ચક્ષૂ રૂપોપલમ્ભનમ્

વાયુના સ્પર્શતત્વમાંથી અને દૈવી પ્રેરણાથી રૂપ ઉત્પન્ન થયું; ત્યારબાદ તેજ પ્રગટ્યું અને આંખે રૂપને ઓળખવાનું સાધન બન્યું.

દ્રવ્યાકૃતિત્વં ગુણતા વ્યક્તિસંસ્થાત્વમેવ ચ । તેજસ્ત્વં તેજસઃ સાધ્વિ રૂપમાત્રસ્ય વૃત્તયઃ

પદાર્થરૂપ થવું, ગુણરૂપ થવું અને વ્યક્તિરૂપ થવું—આ અગ્નિના શુદ્ધ રૂપના ગુણધર્મો છે, હે સદ્ગુણે.

દ્યોતનં પચનં પાનં અદનં હિમમર્દનમ્ । તેજસો વૃત્તયસ્ત્વેતાઃ શોષણં ક્ષુત્તૃડેવ ચ

પ્રકાશ આપવો, રસોઈ કરવી, ગરમ કરવું, બળવું, ઠંડક દૂર કરવી—આ અગ્નિના કામો છે; એ જ રીતે સુકવવું, ભૂખ અને તરસ પેદા કરવી પણ એના ગુણો છે.

રૂપમાત્રાદ્ વિકુર્વાણાત્ તેજસો દૈવચોદિતાત્ । રસમાત્રં અભૂત્ તસ્માત્ અમ્ભો જિહ્વા રસગ્રહઃ

શુદ્ધ રૂપમાંથી, અગ્નિના પ્રભાવથી અને ઈશ્વરની પ્રેરણાથી, શુદ્ધ સ્વાદ ઉત્પન્ન થયો; એમાંથી પાણી અને સ્વાદ ગ્રહણ માટે જીભ પેદા થઈ.

કષાયો મધુરસ્તિક્તઃ કટ્વમ્લ ઇતિ નૈકધા । ભૌતિકાનાં વિકારેણ રસ એકો વિભિદ્યતે

કસેલો, મીઠો, કડવો, તીખો અને ખાટો—આ રીતે ભૌતિક તત્વોની વિવિધતા વડે એક સ્વાદ અનેક પ્રકારમાં વહેંચાય છે.

ક્લેદનં પિણ્ડનં તૃપ્તિઃ પ્રાણનાપ્યાયનોન્દનમ્ । તાપાપનોદો ભૂયસ્ત્વં અમ્ભસો વૃત્તયસ્ત્વિમાઃ

ભેજ આપવું, ઘન બનાવવું, સંતોષ આપવો, જીવને જાળવવું, પોષણ આપવું, આનંદ આપવો, તાપ શમાવવો અને પ્રચુરતા—આ બધું જ પાણીના ગુણ છે.

રસમાત્રાદ્ વિકુર્વાણાત્ અમ્ભસો દૈવચોદિતાત્ । ગન્ધમાત્રં અભૂત્ તસ્માત્ પૃથ્વી ઘ્રાણસ્તુ ગન્ધગઃ

શુદ્ધ સ્વાદમાંથી, પાણીના રૂપાંતર અને દૈવી પ્રેરણાથી, શુદ્ધ સુગંધ ઉત્પન્ન થયો; એમાંથી પૃથ્વી અને સુગંધ ગ્રહણ માટે નાક પેદા થઈ.

કરમ્ભપૂતિસૌરભ્ય શાન્તોગ્રામ્લાદિભિઃ પૃથક્ । દ્રવ્યાવયવવૈષમ્યાદ્ ગન્ધ એકો વિભિદ્યતે

પદાર્થના વિવિધ સંયોજનથી એક સુગંધ અલગ અલગ રૂપે—માટીની, દુર્ગંધ, સુગંધિત, શાંત, તીવ્ર, ખાટી વગેરે રીતે દેખાય છે.

ભાવનં બ્રહ્મણઃ સ્થાનં ધારણં સદ્વિશેષણમ્ । સર્વસત્ત્વગુણોદ્ભેદઃ પૃથિવીવૃત્તિલક્ષણમ્

વિચારનું આધારસ્થાન, બ્રહ્માનું નિવાસસ્થાન, આધાર આપવું, સાચી ઓળખ, અને સર્વ જીવમાં ગુણોની ઉત્પત્તિ—આ બધું પૃથ્વીના લક્ષણો છે.

નભોગુણવિશેષોઽર્થો યસ્ય તચ્છ્રોત્રમુચ્યતે । વાયોર્ગુણવિશેષોઽર્થો યસ્ય તત્સ્પર્શનં વિદુઃ

જેનામાં આકાશના વિશિષ્ટ ગુણનો અનુભવ થાય છે, તેને શ્રવણ કહે છે; અને જેમાં વાયુના વિશિષ્ટ ગુણનો અનુભવ થાય છે, તેને સ્પર્શ કહે છે.

તેજોગુણવિશેષોઽર્થો યસ્ય તચ્ચક્ષુરુચ્યતે । અમ્ભોગુણવિશેષોઽર્થો યસ્ય તદ્રસનં વિદુઃ । ભૂમેર્ગુણવિશેષોઽર્થો યસ્ય સ ઘ્રાણ ઉચ્યતે

જેનામાં અગ્નિના વિશિષ્ટ ગુણનો અનુભવ થાય છે, તેને દ્રષ્ટિ કહે છે; પાણીના ગુણ માટે રસના અંગને અને પૃથ્વીના ગુણ માટે સુગંધના અંગને કહે છે.

પરસ્ય દૃશ્યતે ધર્મો હિ, અપરસ્મિન્ સમન્વયાત્ । અતો વિશેષો ભાવાનાં ભૂમાવેવોપલક્ષ્યતે

એક વસ્તુમાં જે ગુણ દેખાય છે, તે બીજામાં નથી, એના સંયોજનને કારણે; તેથી પૃથ્વીમાં જ ભિન્નતા સ્પષ્ટ દેખાય છે.

એતાન્યસંહત્ય યદા મહદાદીનિ સપ્ત વૈ । કાલકર્મગુણોપેતો જગદાદિરુપાવિશત્

આ સાત તત્વો—મહત્ વગેરે—જ્યારે સમય, કર્મ અને ગુણ સાથે જોડાય છે, ત્યારે તેઓ જગતના મૂળ રૂપમાં પ્રવેશ કરે છે.

તતસ્તેનાનુવિદ્ધેભ્યો યુક્તેભ્યોઽણ્ડં અચેતનમ્ । ઉત્થિતં પુરુષો યસ્માત્ ઉદતિષ્ઠદસૌ વિરાટ્

આ રીતે જોડાયેલા અને ભેળાયેલા તત્વોમાંથી, નિર્જીવ બ્રહ્માંડ ઉત્પન્ન થયું; અને એમાંથી પુરુષ પ્રગટ થયો, જે વિરાટ રૂપે ઊભો રહ્યો.

એતદણ્ડં વિશેષાખ્યં ક્રમવૃદ્ધૈર્દશોત્તરૈઃ । તોયાદિભિઃ પરિવૃતં પ્રધાનેનાવૃતૈર્બહિઃ । યત્ર લોકવિતાનોઽયં રૂપં ભગવતો હરેઃ

આ વિશિષ્ટ બ્રહ્માંડ દસ આવરણોથી—પાણી વગેરેથી—ક્રમશઃ ઘેરાયેલું છે અને બહારથી પ્રધાન તત્વથી આવૃત છે; અહીં જ સર્વ લોકવિસ્તાર છે, જે ભગવાન હરિનું સ્વરૂપ છે.

હિરણ્મયાદ્ અણ્ડકોશાદ્ ઉત્થાય સલિલેશયાત્ । તમાવિશ્ય મહાદેવો બહુધા નિર્બિભેદ ખમ્

સુવર્ણમય બ્રહ્માંડના આવરણમાંથી બહાર આવી, જળ પર શયન કરતા મહાદેવ એમાં પ્રવેશ્યા અને અનેક રીતે આકાશને ફાડી નાખ્યું.

નિરભિદ્યતાસ્ય પ્રથમં મુખં વાણી તતોઽભવત્ । વાણ્યા વહ્નિરથો નાસે પ્રાણોઽતો ઘ્રાણ એતયોઃ

પહેલાં તેમના મોઢું ખુલ્યું, જેમાંથી વાણી ઉત્પન્ન થઈ; વાણીમાંથી અગ્નિ, પછી નાક, જેમાંથી શ્વાસ અને પછી સુગંધની ઇન્દ્રિય પેદા થઈ.

ઘ્રાણાત્ વાયુરભિદ્યેતાં અક્ષિણી ચક્ષુરેતયોઃ । તસ્માત્સૂર્યો ન્યભિદ્યેતાં કર્ણૌ શ્રોત્રં તતો દિશઃ

સુગંધની ઇન્દ્રિયમાંથી વાયુ ઉત્પન્ન થયો; પછી આંખો, જેમાંથી દ્રષ્ટિ પેદા થઈ; એમાંથી સૂર્ય, પછી કાન, જેમાંથી શ્રવણ અને પછી દિશાઓ ઉત્પન્ન થઈ.

નિર્બિભેદ વિરાજસ્ત્વગ્ રોમશ્મશ્ર્વાદયસ્તતઃ । તત ઓષધયશ્ચાસન્ શિશ્નં નિર્બિભિદે તતઃ

વિરાટે ચામડી ફાડી, જેમાંથી વાળ, રોમ, મચ્છર વગેરે ઉત્પન્ન થયા; પછી ઔષધિઓ પેદા થઈ અને પછી પ્રજનન અંગ રચાયું.

રેતસ્તસ્માદાપ આસન્ નિરભિદ્યત વૈ ગુદમ્ । ગુદાદપાનોઽપાનાચ્ચ મૃત્યુર્લોકભયઙ્કરઃ

વીર્યમાંથી પાણી ઉત્પન્ન થયું, પછી ગુદા ખૂલી. ગુદામાંથી અપાન વાયુ ઉત્પન્ન થયો અને અપાનમાંથી મૃત્યુ, જે જગતને ભય આપે છે, તે જન્મ્યો.

હસ્તૌ ચ નિરભિદ્યેતાં બલં તાભ્યાં તતઃ સ્વરાટ્ । પાદૌ ચ નિરભિદ્યેતાં ગતિસ્તાભ્યાં તતો હરિઃ

હાથો ખૂલી ગયા, અને તેમાંથી બળ ઉત્પન્ન થયું, તે બળથી ઇન્દ્ર પ્રગટ્યા. પગ ખૂલી ગયા, અને તેમાંથી ગતિ ઉત્પન્ન થઈ, તે ગતિથી વિષ્ણુ પ્રગટ્યા.