શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

શ્યામશ્રોણ્યધિરોચિષ્ણુ દુકૂલસ્વર્ણમેખલમ્ । સમચાર્વઙ્‌ઘ્રિજઙ્‌ઘોરુ નિમ્નજાનુસુદર્શનમ્

તેમના શ્યામ કટિ પર તેજસ્વી પીળું વસ્ત્ર અને સુવર્ણ કમરપટ્ટો છે; તેમનાં જાંઘ, ઘૂંટણ અને પગની હાડકીઓ સરસ અને મનોહર છે.

પદા શરત્પદ્મપલાશરોચિષા નખદ્યુભિર્નોઽન્તરઘં વિધુન્વતા । પ્રદર્શય સ્વીયમપાસ્તસાધ્વસં પદં ગુરો માર્ગગુરુસ્તમોજુષામ્

તેમના પગ શરદના કમળ જેવી કાંતિ ધરાવે છે, નખોમાંથી પ્રકાશ ફૂટે છે, જે અંદરના અંધકારને દૂર કરે છે; હે ગુરુ, જે અજ્ઞાનના અંધકારને પાર કરવા માગે છે, તેમને તું પોતાના પદ દર્શા.

(અનુષ્ટુપ્) એતદ્ રૂપમનુધ્યેયં આત્મશુદ્ધિમભીપ્સતામ્ । યદ્ભક્તિયોગોઽભયદઃ સ્વધર્મમનુતિષ્ઠતામ્

આ રૂપનું ધ્યાન તે લોકોને કરવું જોઈએ, જે આત્માની શુદ્ધિ ઇચ્છે છે; આ રૂપની ભક્તિથી પોતાના ધર્મનું પાલન કરતા ભયથી મુક્ત થાય છે.

ભવાન્ ભક્તિમતા લભ્યો દુર્લભઃ સર્વદેહિનામ્ । સ્વારાજ્યસ્યાપ્યભિમત એકાન્તેનાત્મવિદ્ગતિઃ

પ્રભુ, તમે ભક્તિથી જ પ્રાપ્ત થાઓ છો, બધા શરીરધારીઓ માટે તો અતિ દુર્લભ છો. એકાંતિક ભક્તિથી મળતી આત્મજ્ઞાનની અવસ્થા તો પોતાનું રાજ્ય પણ પાછળ પડે એવી છે.

તં દુરારાધ્યમારાધ્ય સતામપિ દુરાપયા । એકાન્તભક્ત્યા કો વાઞ્છેત્ પાદમૂલં વિના બહિઃ

જેને સત્પુરુષો માટે પણ મેળવવો અઘરો છે, એવા ભગવાનને એકાંતિક ભક્તિથી પામ્યા પછી, તેમના ચરણો સિવાય બીજું કશું ઈચ્છે એ કોણ?

યત્ર નિર્વિષ્ટમરણં કૃતાન્તો નાભિમન્યતે । વિશ્વં વિધ્વંસયન્ વીર્ય શૌર્યવિસ્ફૂર્જિતભ્રુવા

જ્યાં મૃત્યુ પોતે પણ નિરાસ થઈને નજીક આવતો નથી, ભલે તે પોતાના બળથી આખું જગત નાશ પામે, એવી જગ્યા તો તમારી છે.

ક્ષણાર્ધેનાપિ તુલયે ન સ્વર્ગં નાપુનર્ભવમ્ । ભગવત્ સઙ્‌ગિસઙ્‌ગસ્ય મર્ત્યાનાં કિમુતાશિષઃ

મૃત્યો માટે ભગવાનના ભક્તોનો અડધો ક્ષણનો સંગ પણ સ્વર્ગ કે મોક્ષથી તોલી શકાય એવો નથી, તો પછી બીજાં કોઈ આશીર્વાદનું શું મૂલ્ય?

અથાનઘાઙ્‌ઘ્રેસ્તવ કીર્તિતીર્થયોઃ અન્તર્બહિઃસ્નાનવિધૂતપાપ્મનામ્ । ભૂતેષ્વનુક્રોશસુસત્ત્વશીલિનાં સ્યાત્સઙ્‌ગમોઽનુગ્રહ એષ નસ્તવ

હે પાપરહિત ભગવાન! તમારી કીર્તિરૂપ તીર્થમાં અંદર અને બહારથી સ્નાન કરીને જેમના પાપ ધોવાઈ ગયા છે, અને જે બધા પ્રાણીઓ પર દયાળુ અને શુદ્ધ સ્વભાવ ધરાવે છે, એવા ભક્તોનો સંગ અમને મળે — એ જ તમારી કૃપા છે.

ન યસ્ય ચિત્તં બહિરર્થવિભ્રમં તમોગુહાયાં ચ વિશુદ્ધમાવિશત્ । યદ્ભક્તિયોગાનુગૃહીતમઞ્જસા મુનિર્વિચષ્ટે નનુ તત્ર તે ગતિમ્

જેનું મન બહારની વસ્તુઓમાં ભટકે નહીં, અજ્ઞાનના અંધકારમાં ફસાય નહીં, અને ભક્તિ-યોગથી શુદ્ધ થયેલું હોય, એવો મુનિ ચોક્કસપણે તમારો માર્ગ જોઈ શકે છે.

(અનુષ્ટુપ્) યત્રેદં વ્યજ્યતે વિશ્વં વિશ્વસ્મિન્ અવભાતિ યત્ । તત્ત્વં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિઃ આકાશમિવ વિસ્તૃતમ્

જેમાં આખું જગત દેખાય છે અને જેના કારણે આખું વિશ્વ પ્રકાશિત થાય છે, એ પરમ તત્વ, પરમ બ્રહ્મ, સર્વોચ્ચ પ્રકાશ, આકાશ જેવું વિશાળ છે.

યો માયયેદં પુરુરૂપયાસૃજદ્ બિભર્તિ ભૂયઃ ક્ષપયત્યવિક્રિયઃ । યદ્ભેદબુદ્ધિઃ સદિવાત્મદુઃસ્થયા ત્વમાત્મતન્ત્રં ભગવન્પ્રતીમહિ

જે ભગવાન પોતાની માયાથી અનેક રૂપે જગતની રચના કરે છે, તેને સંભાળે છે અને પછી પણ બદલાય નહીં એમ વિલય પણ કરે છે; ભેદની બુદ્ધિ તો મનની અસ્થિરતાથી થાય છે — હે સ્વતંત્ર ભગવાન, અમે તમને એ રીતે ઓળખીએ છીએ.

ક્રિયાકલાપૈરિદમેવ યોગિનઃ શ્રદ્ધાન્વિતાઃ સાધુ યજન્તિ સિદ્ધયે । ભૂતેન્દ્રિયાન્તઃકરણોપલક્ષિતં વેદે ચ તન્ત્રે ચ તે એવ કોવિદાઃ

યોગીઓ શ્રદ્ધાપૂર્વક વિવિધ કર્મો દ્વારા ફળ મેળવવા માટે માત્ર તમારું જ પૂજન કરે છે. તમે સર્વ પ્રાણીઓમાં, ઇન્દ્રિયો અને મનમાં વ્યાપેલા છો — વેદ અને તંત્ર જાણનારા જ તમને સાચા અર્થમાં ઓળખે છે.

ત્વમેક આદ્યઃ પુરુષઃ સુપ્તશક્તિઃ તયા રજઃસત્ત્વતમો વિભિદ્યતે । મહાનહં ખં મરુદગ્નિવાર્ધરાઃ સુરર્ષયો ભૂતગણા ઇદં યતઃ

તમે એકમાત્ર પ્રાચીન પુરુષ છો, તમારી શક્તિ સુપ્ત છે. એ શક્તિથી જ રજ, સત્ત્વ અને તમો ગુણ અલગ પડે છે. તમારી પાસેથી મહત્તત્વ, આકાશ, વાયુ, અગ્નિ, પાણી, પૃથ્વી, દેવતાઓ, ઋષિઓ અને બધા જીવ ઉત્પન્ન થાય છે.

સૃષ્ટં સ્વશક્ત્યેદમનુપ્રવિષ્ટઃ ચતુર્વિધં પુરમાત્માંશકેન । અથો વિદુસ્તં પુરુષં સન્તમન્તઃ ભુઙ્‌ક્તે હૃષીકૈર્મધુ સારઘં યઃ

તમે તમારી શક્તિથી સર્જાયેલા આ જગતમાં પ્રવેશી, ચતુર્વિધ શરીરમાં આત્માનો અંશ બનીને વસો છો. જ્ઞાનીઓ એ પુરુષને ઓળખે છે, જે અંદર રહીને ઇન્દ્રિયોના રસને મધની જેમ ભોગવે છે.

સ એષ લોકાનતિચણ્ડવેગો વિકર્ષસિ ત્વં ખલુ કાલયાનઃ । ભૂતાનિ ભૂતૈરનુમેયતત્ત્વો ઘનાવલીર્વાયુરિવાવિષહ્યઃ

તમે જ સમયરૂપે, અતિ તેજસ્વી ગતિથી બધા લોકોએ ખેંચી લેજો છો. તત્વો તો જાણે મેઘમાળા જેવી છે, અને તમે વાયુ જેવો, અપરાજેય છો.

પ્રમત્તમુચ્ચૈરિતિ કૃત્યચિન્તયા પ્રવૃદ્ધલોભં વિષયેષુ લાલસમ્ । ત્વમપ્રમત્તઃ સહસાભિપદ્યસે ક્ષુલ્લેલિહાનોઽહિરિવાખુમન્તકઃ

માણસો કર્મની ચિંતા અને લોભમાં મસ્ત રહીને વિષયોમાં લાલચથી ફસાઈ જાય છે, ત્યારે તમે તો સાવ ચેતન રહીને, મૃત્યુરૂપે, ચહુંકાળે તેમને ચપટથી પકડી લો છો — જેમ સાપ ઉંદરને ઝટપટ ચાટી જાય.

કસ્ત્વત્પદાબ્જં વિજહાતિ પણ્ડિતો યસ્તેઽવમાનવ્યયમાનકેતનઃ । વિશઙ્‌કયાસ્મદ્ગુરુરર્ચતિ સ્મ યદ્ વિનોપપત્તિં મનવશ્ચતુર્દશ

કયો વિદ્વાન તમારી પાવન ચરણોને છોડે? જ્યાં માન અને વિનમ્રતા બંને વસે છે, એવા તમારા ચરણોને તો ચૌદ મનુઓએ પણ પોતાના પદથી પડી ન જઈએ એ ભયથી પૂજ્યા છે.

(અનુષ્ટુપ્) અથ ત્વમસિ નો બ્રહ્મન્ પરમાત્મન્ વિપશ્ચિતામ્ । વિશ્વં રુદ્રભયધ્વસ્તં અકુતશ્ચિદ્ભયા ગતિઃ

હવે, હે બ્રહ્મન! હે પરમાત્મા! તમે જ જ્ઞાનીઓના આશ્રય છો. જ્યારે રુદ્રના ભયથી આખું જગત કંપે છે, ત્યારે તમે જ નિર્ભય આશ્રય છો.

ઇદં જપત ભદ્રં વો વિશુદ્ધા નૃપનન્દનાઃ । સ્વધર્મમનુતિષ્ઠન્તો ભગવતિ અર્પિતાશયાઃ

હે રાજકુમારો! તમે શુદ્ધ રહી, પોતાનું ધર્મ પાળતા અને મન ભગવાનને અર્પણ કરીને આ જપો — તમારું કલ્યાણ થાય.

તમેવાત્માનમાત્મસ્થં સર્વભૂતેષ્વવસ્થિતમ્ । પૂજયધ્વં ગૃણન્તશ્ચ ધ્યાયન્તશ્ચાસકૃદ્ધરિમ્

એ જ આત્માને, જે સર્વ જીવોમાં વસે છે અને પોતાના અંદર પણ સ્થિત છે, તમે સતત સ્તુતિ, ધ્યાન અને ભક્તિથી પૂજો.

યોગાદેશમુપાસાદ્ય ધારયન્તો મુનિવ્રતાઃ । સમાહિતધિયઃ સર્વ એતદભ્યસતાદૃતાઃ

યોગની શિક્ષા મેળવી, મુનિઓ જેવો વ્રત પાળી, મન એકાગ્ર રાખીને, તમે બધા આ ઉપદેશ શ્રદ્ધાપૂર્વક અનુસરો.

ઇદમાહ પુરાસ્માકં ભગવાન્વિશ્વસૃક્પતિઃ । ભૃગ્વાદીનાં આત્મજાનાં સિસૃક્ષુઃ સંસિસૃક્ષતામ્

પહેલાં, જગતના સર્જનહાર ભગવાને, ભૃગુ અને બીજા સંતાનોની ઉત્પત્તિ કરવા ઈચ્છતા, અમને અને સર્જન કરવા ઇચ્છનારાઓને આ ઉપદેશ આપ્યો હતો.

તે વયં નોદિતાઃ સર્વે પ્રજાસર્ગે પ્રજેશ્વરાઃ । અનેન ધ્વસ્તતમસઃ સિસૃક્ષ્મો વિવિધાઃ પ્રજાઃ

પછી, અમે બધા પ્રજાપતિઓ સર્જન માટે પ્રેરિત થયા નહોતા; પણ આ ઉપદેશથી અમારું અજ્ઞાન દૂર થયું અને હવે અમે વિવિધ પ્રજાઓ સર્જવા ઇચ્છીએ છીએ.

અથેદં નિત્યદા યુક્તો જપન્ અવહિતઃ પુમાન્ । અચિરાત્ શ્રેય આપ્નોતિ વાસુદેવપરાયણઃ

હવે, જે મનુષ્ય હંમેશાં ધ્યાનપૂર્વક આ જપ કરે છે અને વાસુદેવમાં પરમ ભક્તિ ધરાવે છે, તે જલ્દી સર્વોત્તમ કલ્યાણ પ્રાપ્ત કરે છે.

શ્રેયસામિહ સર્વેષાં જ્ઞાનં નિઃશ્રેયસં પરમ્ । સુખં તરતિ દુષ્પારં જ્ઞાનનૌર્વ્યસનાર્ણવમ્

અહીંનું જ્ઞાન સર્વે માટે શ્રેષ્ઠ કલ્યાણદાયક છે; જ્ઞાનની નૌકાથી મનુષ્ય સરળતાથી દુઃખના અગમ્ય સાગર પાર કરી જાય છે.

ય ઇમં શ્રદ્ધયા યુક્તો મદ્ગીતં ભગવત્સ્તવમ્ । અધીયાનો દુરારાધ્યં હરિં આરાધયત્યસૌ

જે શ્રદ્ધાપૂર્વક મારા દ્વારા ગવાયેલું ભગવાનનું સ્તવન ભક્તિથી પાઠ કરે છે, તે દુર્લભ એવા હરિનું આરાધન કરી લે છે.

વિન્દતે પુરુષોઽમુષ્માદ્ યદ્યદ્ ઇચ્છત્યસત્વરમ્ । મદ્ગીતગીતાત્સુપ્રીતાત્ શ્રેયસામેકવલ્લભાત્

મારા ગાનથી, જે સર્વોત્તમ કલ્યાણને પ્રિય છે, મનુષ્ય જે કંઈ ઇચ્છે છે તે ઝડપથી પ્રાપ્ત કરી શકે છે.

ઇદં યઃ કલ્ય ઉત્થાય પ્રાઞ્જલિઃ શ્રદ્ધયાન્વિતઃ । શૃણુયાત્ શ્રાવયેન્મર્ત્યો મુચ્યતે કર્મબન્ધનૈઃ

જે મનુષ્ય વહેલી સવારે ઉઠીને, હાથ જોડીને અને શ્રદ્ધાથી આ સાંભળે કે સંભળાવે છે, તે કર્મના બંધનમાંથી મુક્ત થઈ જાય છે.

ગીતં મયેદં નરદેવનન્દનાઃ પરસ્ય પુંસઃ પરમાત્મનઃ સ્તવમ્ । જપન્ત એકાગ્રધિયસ્તપો મહત્ ચરધ્વમન્તે તત આપ્સ્યથેપ્સિતમ્

હે મનુષ્યોના દીકરાઓ, મેં જે પરમાત્માના સ્તવનરૂપ આ ગાન ગાયું છે, તેને એકાગ્ર ચિત્તે જપો, મહાન તપસ્યા સમાન આચરો, અને અંતે તમારે જે ઇચ્છ્યું હોય તે પ્રાપ્ત કરશો.