શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

મૈત્રેય ઉવાચ - એવં સમુદિતસ્તેન કપિલેન પ્રજાપતિઃ । દક્ષિણીકૃત્ય તં પ્રીતો વનમેવ જગામ હ

મૈત્રેય કહે છે: કપિલદેવના આ શબ્દો સાંભળીને, પ્રજાપતિ પ્રસન્ન થઈ, તેમની પરિક્રમા કરી અને વનમાં ગયા.

વ્રતં સ આસ્થિતો મૌનં આત્મૈકશરણો મુનિઃ । નિઃસઙ્ગો વ્યચરત્ ક્ષોણીં અનગ્નિરનિકેતનઃ

તેમણે મૌનવ્રત ધારણ કર્યું, માત્ર આત્મામાં આશ્રય લીધો, કોઈ પણ વસ્તુથી અલગ રહી, ધરતી પર નિર્વિકાર ફર્યા, અગ્નિ અને ઘર વગર.

મનો બ્રહ્મણિ યુઞ્જાનો યત્તત્ સદસતઃ પરમ્ । ગુણાવભાસે વિગુણ એકભક્ત્યાનુભાવિતે

તેમણે મનને બ્રહ્મમાં એકાગ્ર કર્યું, જે સદાસતથી પર છે, ગુણોમાં દેખાય છે પણ સ્વયં ગુણરહિત છે, અને એકમાત્ર ભક્તિથી જ અનુભવાય છે.

નિરહઙ્કૃતિર્નિર્મમશ્ચ નિર્દ્વન્દ્વઃ સમદૃક્ સ્વદૃક્ । પ્રત્યક્પ્રશાન્તધીર્ધીરઃ પ્રશાન્તોર્મિરિવોદધિઃ

એમણે હુંપણું અને મમત્વ છોડ્યું, દ્વંદ્વથી પર રહ્યા, સર્વેમાં સમદૃષ્ટિ રાખી, પોતાના આત્માને ઓળખી, અંદરથી શાંત અને સ્થિર મનવાળા, જેમ શાંત સાગર હોય તેમ.

વાસુદેવે ભગવતિ સર્વજ્ઞે પ્રત્યગાત્મનિ । પરેણ ભક્તિભાવેન લબ્ધાત્મા મુક્તબન્ધનઃ

વાસુદેવ ભગવાન, સર્વજ્ઞ અને અંતર્યામીમાં, પરમ ભક્તિથી પોતાનું સ્વરૂપ જાણ્યું અને બંધનમાંથી મુક્ત થયા.

આત્માનં સર્વભૂતેષુ ભગવન્તં અવસ્થિતમ્ । અપશ્યત્સર્વભૂતાનિ ભગવત્યપિ ચાત્મનિ

તેમણે સર્વ જીવોમાં ભગવાનને પોતાના આત્મા રૂપે જોયા અને પોતાના અંદર પણ સર્વ જીવોને ભગવાનમાં સ્થિત જોયા.

ઇચ્છાદ્વેષવિહીનેન સર્વત્ર સમચેતસા । ભગવદ્ભક્તિયુક્તેન પ્રાપ્તા ભાગવતી ગતિઃ

ઇચ્છા અને દ્વેષથી મુક્ત, સર્વેમાં સમાન ચિત્તવાળા અને ભગવાનની ભક્તિથી યુક્ત રહી, તેમણે ભગવાનના ભક્તની અવસ્થા પ્રાપ્ત કરી.

સ્ફુરત્કિરીટવલય હારનૂપુરમેખલમ્ । શઙ્‌ખચક્રગદાપદ્મ માલામણ્યુત્તમર્દ્ધિમત્

તેમના શિર્ષ પર તેજસ્વી મુગટ, હાથમાં કાંકડા, ગળામાં હાર, પગમાં પાયલ અને કમર પર કટિબંધ છે; શંખ, ચક્ર, ગદા, પદ્મ, ફૂલમાળા અને ઉત્તમ રત્નોથી શોભાયમાન છે.

સિંહસ્કન્ધત્વિષો બિભ્રત્ સૌભગ ગ્રીવકૌસ્તુભમ્ । શ્રિયાનપાયિન્યા ક્ષિપ્ત નિકષાશ્મોરસોલ્લસત્

સિંહ જેવી ભુજાઓ, સુંદર કૌસ્તુભ રત્નથી શોભતી ગળા, અવિનાશી લાવણ્યથી ભરપૂર, જેમ નિખાલસ પથ્થર ઝગમગે તેમ તેમનું રૂપ પ્રકાશે છે.

પૂરરેચકસંવિગ્ન વલિવલ્ગુદલોદરમ્ । પ્રતિસઙ્‌ક્રામયદ્ વિશ્વં નાભ્યાવર્તગભીરયા

તેમના પેટ પર ત્રણ રેખાઓ છે, શ્વાસ લેતાં અને છોડતાં એ રેખાઓ હલનચલન કરે છે, જાણે ઊંડા નાભિચક્રથી આખું જગત ખેંચાઈ અને છોડાઈ રહ્યું હોય.

શ્યામશ્રોણ્યધિરોચિષ્ણુ દુકૂલસ્વર્ણમેખલમ્ । સમચાર્વઙ્‌ઘ્રિજઙ્‌ઘોરુ નિમ્નજાનુસુદર્શનમ્

તેમના શ્યામ કટિ પર તેજસ્વી પીળું વસ્ત્ર અને સુવર્ણ કમરપટ્ટો છે; તેમનાં જાંઘ, ઘૂંટણ અને પગની હાડકીઓ સરસ અને મનોહર છે.

પદા શરત્પદ્મપલાશરોચિષા નખદ્યુભિર્નોઽન્તરઘં વિધુન્વતા । પ્રદર્શય સ્વીયમપાસ્તસાધ્વસં પદં ગુરો માર્ગગુરુસ્તમોજુષામ્

તેમના પગ શરદના કમળ જેવી કાંતિ ધરાવે છે, નખોમાંથી પ્રકાશ ફૂટે છે, જે અંદરના અંધકારને દૂર કરે છે; હે ગુરુ, જે અજ્ઞાનના અંધકારને પાર કરવા માગે છે, તેમને તું પોતાના પદ દર્શા.

(અનુષ્ટુપ્) એતદ્ રૂપમનુધ્યેયં આત્મશુદ્ધિમભીપ્સતામ્ । યદ્ભક્તિયોગોઽભયદઃ સ્વધર્મમનુતિષ્ઠતામ્

આ રૂપનું ધ્યાન તે લોકોને કરવું જોઈએ, જે આત્માની શુદ્ધિ ઇચ્છે છે; આ રૂપની ભક્તિથી પોતાના ધર્મનું પાલન કરતા ભયથી મુક્ત થાય છે.

ભવાન્ ભક્તિમતા લભ્યો દુર્લભઃ સર્વદેહિનામ્ । સ્વારાજ્યસ્યાપ્યભિમત એકાન્તેનાત્મવિદ્ગતિઃ

પ્રભુ, તમે ભક્તિથી જ પ્રાપ્ત થાઓ છો, બધા શરીરધારીઓ માટે તો અતિ દુર્લભ છો. એકાંતિક ભક્તિથી મળતી આત્મજ્ઞાનની અવસ્થા તો પોતાનું રાજ્ય પણ પાછળ પડે એવી છે.

તં દુરારાધ્યમારાધ્ય સતામપિ દુરાપયા । એકાન્તભક્ત્યા કો વાઞ્છેત્ પાદમૂલં વિના બહિઃ

જેને સત્પુરુષો માટે પણ મેળવવો અઘરો છે, એવા ભગવાનને એકાંતિક ભક્તિથી પામ્યા પછી, તેમના ચરણો સિવાય બીજું કશું ઈચ્છે એ કોણ?

યત્ર નિર્વિષ્ટમરણં કૃતાન્તો નાભિમન્યતે । વિશ્વં વિધ્વંસયન્ વીર્ય શૌર્યવિસ્ફૂર્જિતભ્રુવા

જ્યાં મૃત્યુ પોતે પણ નિરાસ થઈને નજીક આવતો નથી, ભલે તે પોતાના બળથી આખું જગત નાશ પામે, એવી જગ્યા તો તમારી છે.

ક્ષણાર્ધેનાપિ તુલયે ન સ્વર્ગં નાપુનર્ભવમ્ । ભગવત્ સઙ્‌ગિસઙ્‌ગસ્ય મર્ત્યાનાં કિમુતાશિષઃ

મૃત્યો માટે ભગવાનના ભક્તોનો અડધો ક્ષણનો સંગ પણ સ્વર્ગ કે મોક્ષથી તોલી શકાય એવો નથી, તો પછી બીજાં કોઈ આશીર્વાદનું શું મૂલ્ય?

અથાનઘાઙ્‌ઘ્રેસ્તવ કીર્તિતીર્થયોઃ અન્તર્બહિઃસ્નાનવિધૂતપાપ્મનામ્ । ભૂતેષ્વનુક્રોશસુસત્ત્વશીલિનાં સ્યાત્સઙ્‌ગમોઽનુગ્રહ એષ નસ્તવ

હે પાપરહિત ભગવાન! તમારી કીર્તિરૂપ તીર્થમાં અંદર અને બહારથી સ્નાન કરીને જેમના પાપ ધોવાઈ ગયા છે, અને જે બધા પ્રાણીઓ પર દયાળુ અને શુદ્ધ સ્વભાવ ધરાવે છે, એવા ભક્તોનો સંગ અમને મળે — એ જ તમારી કૃપા છે.

ન યસ્ય ચિત્તં બહિરર્થવિભ્રમં તમોગુહાયાં ચ વિશુદ્ધમાવિશત્ । યદ્ભક્તિયોગાનુગૃહીતમઞ્જસા મુનિર્વિચષ્ટે નનુ તત્ર તે ગતિમ્

જેનું મન બહારની વસ્તુઓમાં ભટકે નહીં, અજ્ઞાનના અંધકારમાં ફસાય નહીં, અને ભક્તિ-યોગથી શુદ્ધ થયેલું હોય, એવો મુનિ ચોક્કસપણે તમારો માર્ગ જોઈ શકે છે.

(અનુષ્ટુપ્) યત્રેદં વ્યજ્યતે વિશ્વં વિશ્વસ્મિન્ અવભાતિ યત્ । તત્ત્વં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિઃ આકાશમિવ વિસ્તૃતમ્

જેમાં આખું જગત દેખાય છે અને જેના કારણે આખું વિશ્વ પ્રકાશિત થાય છે, એ પરમ તત્વ, પરમ બ્રહ્મ, સર્વોચ્ચ પ્રકાશ, આકાશ જેવું વિશાળ છે.

યો માયયેદં પુરુરૂપયાસૃજદ્ બિભર્તિ ભૂયઃ ક્ષપયત્યવિક્રિયઃ । યદ્ભેદબુદ્ધિઃ સદિવાત્મદુઃસ્થયા ત્વમાત્મતન્ત્રં ભગવન્પ્રતીમહિ

જે ભગવાન પોતાની માયાથી અનેક રૂપે જગતની રચના કરે છે, તેને સંભાળે છે અને પછી પણ બદલાય નહીં એમ વિલય પણ કરે છે; ભેદની બુદ્ધિ તો મનની અસ્થિરતાથી થાય છે — હે સ્વતંત્ર ભગવાન, અમે તમને એ રીતે ઓળખીએ છીએ.

ક્રિયાકલાપૈરિદમેવ યોગિનઃ શ્રદ્ધાન્વિતાઃ સાધુ યજન્તિ સિદ્ધયે । ભૂતેન્દ્રિયાન્તઃકરણોપલક્ષિતં વેદે ચ તન્ત્રે ચ તે એવ કોવિદાઃ

યોગીઓ શ્રદ્ધાપૂર્વક વિવિધ કર્મો દ્વારા ફળ મેળવવા માટે માત્ર તમારું જ પૂજન કરે છે. તમે સર્વ પ્રાણીઓમાં, ઇન્દ્રિયો અને મનમાં વ્યાપેલા છો — વેદ અને તંત્ર જાણનારા જ તમને સાચા અર્થમાં ઓળખે છે.

ત્વમેક આદ્યઃ પુરુષઃ સુપ્તશક્તિઃ તયા રજઃસત્ત્વતમો વિભિદ્યતે । મહાનહં ખં મરુદગ્નિવાર્ધરાઃ સુરર્ષયો ભૂતગણા ઇદં યતઃ

તમે એકમાત્ર પ્રાચીન પુરુષ છો, તમારી શક્તિ સુપ્ત છે. એ શક્તિથી જ રજ, સત્ત્વ અને તમો ગુણ અલગ પડે છે. તમારી પાસેથી મહત્તત્વ, આકાશ, વાયુ, અગ્નિ, પાણી, પૃથ્વી, દેવતાઓ, ઋષિઓ અને બધા જીવ ઉત્પન્ન થાય છે.

સૃષ્ટં સ્વશક્ત્યેદમનુપ્રવિષ્ટઃ ચતુર્વિધં પુરમાત્માંશકેન । અથો વિદુસ્તં પુરુષં સન્તમન્તઃ ભુઙ્‌ક્તે હૃષીકૈર્મધુ સારઘં યઃ

તમે તમારી શક્તિથી સર્જાયેલા આ જગતમાં પ્રવેશી, ચતુર્વિધ શરીરમાં આત્માનો અંશ બનીને વસો છો. જ્ઞાનીઓ એ પુરુષને ઓળખે છે, જે અંદર રહીને ઇન્દ્રિયોના રસને મધની જેમ ભોગવે છે.

સ એષ લોકાનતિચણ્ડવેગો વિકર્ષસિ ત્વં ખલુ કાલયાનઃ । ભૂતાનિ ભૂતૈરનુમેયતત્ત્વો ઘનાવલીર્વાયુરિવાવિષહ્યઃ

તમે જ સમયરૂપે, અતિ તેજસ્વી ગતિથી બધા લોકોએ ખેંચી લેજો છો. તત્વો તો જાણે મેઘમાળા જેવી છે, અને તમે વાયુ જેવો, અપરાજેય છો.

પ્રમત્તમુચ્ચૈરિતિ કૃત્યચિન્તયા પ્રવૃદ્ધલોભં વિષયેષુ લાલસમ્ । ત્વમપ્રમત્તઃ સહસાભિપદ્યસે ક્ષુલ્લેલિહાનોઽહિરિવાખુમન્તકઃ

માણસો કર્મની ચિંતા અને લોભમાં મસ્ત રહીને વિષયોમાં લાલચથી ફસાઈ જાય છે, ત્યારે તમે તો સાવ ચેતન રહીને, મૃત્યુરૂપે, ચહુંકાળે તેમને ચપટથી પકડી લો છો — જેમ સાપ ઉંદરને ઝટપટ ચાટી જાય.

કસ્ત્વત્પદાબ્જં વિજહાતિ પણ્ડિતો યસ્તેઽવમાનવ્યયમાનકેતનઃ । વિશઙ્‌કયાસ્મદ્ગુરુરર્ચતિ સ્મ યદ્ વિનોપપત્તિં મનવશ્ચતુર્દશ

કયો વિદ્વાન તમારી પાવન ચરણોને છોડે? જ્યાં માન અને વિનમ્રતા બંને વસે છે, એવા તમારા ચરણોને તો ચૌદ મનુઓએ પણ પોતાના પદથી પડી ન જઈએ એ ભયથી પૂજ્યા છે.

(અનુષ્ટુપ્) અથ ત્વમસિ નો બ્રહ્મન્ પરમાત્મન્ વિપશ્ચિતામ્ । વિશ્વં રુદ્રભયધ્વસ્તં અકુતશ્ચિદ્ભયા ગતિઃ

હવે, હે બ્રહ્મન! હે પરમાત્મા! તમે જ જ્ઞાનીઓના આશ્રય છો. જ્યારે રુદ્રના ભયથી આખું જગત કંપે છે, ત્યારે તમે જ નિર્ભય આશ્રય છો.

ઇદં જપત ભદ્રં વો વિશુદ્ધા નૃપનન્દનાઃ । સ્વધર્મમનુતિષ્ઠન્તો ભગવતિ અર્પિતાશયાઃ

હે રાજકુમારો! તમે શુદ્ધ રહી, પોતાનું ધર્મ પાળતા અને મન ભગવાનને અર્પણ કરીને આ જપો — તમારું કલ્યાણ થાય.