શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

ઇંદ્રમખભઙ્ગ - શ્રીશુક ઉવાચ - ( અનુષ્ટુપ્ ) ભગવાનપિ તત્રૈવ બલદેવેન સંયુતઃ । અપશ્યત્ નિવસન્ ગોપાન્ ઇન્દ્રયાગકૃતોદ્યમાન્

શ્રીશુકદેવજી કહે છે: ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ, બલરામજી સાથે ત્યાં જ રહેતા હતા અને તેમણે જોયું કે ગોપો ઇન્દ્રયાગ માટે તૈયારી કરી રહ્યા છે.

તદભિજ્ઞોઽપિ ભગવાન્ સર્વાત્મા સર્વદર્શનઃ । પ્રશ્રયાવનતોઽપૃચ્છત્ વૃદ્ધાન્ નન્દપુરોગમાન્

બધું જાણતાં અને સર્વના આત્મા એવા ભગવાન શ્રીકૃષ્ણએ નમ્રતાથી નંદજી અને અન્ય વૃદ્ધ ગોપો પાસે જઈને પૂછ્યું.

કથ્યતાં મે પિતઃ કોઽયં સમ્ભ્રમો વ ઉપાગતઃ । કિં ફલં કસ્ય ચોદ્દેશઃ કેન વા સાધ્યતે મખઃ

પપ્પા, મને કહો, આ કયા માટેની ગભરાહટ છે? તેનું ફળ શું છે, કોના માટે છે અને આ યજ્ઞ કોણ કરે છે?

એતદ્બ્રૂહિ મહાન્ કામો મહ્યં શુશ્રૂષવે પિતઃ । ન હિ ગોપ્યં હિ સાધૂનાં કૃત્યં સર્વાત્મનામિહ

પપ્પા, મને આ વાત સાંભળવાની ખૂબ જ ઈચ્છા છે, કૃપા કરીને મને કહો. સાચા ભક્તો પોતાના સારા કામ કદી છુપાવતા નથી.

અસ્ત્યસ્વ-પરદૃષ્ટીનાં અમિત્રોદાસ્તવિદ્વિષામ્ । ઉદાસીનોઽરિવદ્ વર્જ્ય આત્મવત્ સુહૃદુચ્યતે

જે માણસ મિત્ર, શત્રુ કે અજાણ્યા બધાને સમાન જુએ છે, દ્વેષ કે વેર રાખતો નથી, તે સાચો મિત્ર કહેવાય છે.

જ્ઞાત્વાજ્ઞાત્વા ચ કર્માણિ જનોઽયમનુતિષ્ઠતિ । વિદુષઃ કર્મસિદ્ધિઃ સ્યાત્ તથા નાવિદુષો ભવેત્

લોકો જાણીને કે અજાણતાં પણ કામ કરે છે; પણ જ્ઞાનીને જ કર્મથી સિદ્ધિ મળે છે, અજ્ઞાનીને નહિ.

તત્ર તાવત્ ક્રિયાયોગો ભવતાં કિં વિચારિતઃ । અથ વા લૌકિકસ્તન્મે પૃચ્છતઃ સાધુ ભણ્યતામ્

તો પછી, તમે આ કયા કામ માટે કરો છો? કે પછી એ માત્ર રિવાજ છે? હું પૂછું છું, તો સાચું કહીને સમજાવો.

શ્રીનન્દ ઉવાચ - પર્જન્યો ભગવાન્ ઇન્દ્રો મેઘાસ્તસ્યાત્મમૂર્તયઃ । તેઽભિવર્ષન્તિ ભૂતાનાં પ્રીણનં જીવનં પયઃ

નંદજી બોલ્યા: વરસાદના દેવ ઇન્દ્ર ભગવાન છે, વાદળો એમની જ સ્વરૂપ છે. એ જ બધાને ખુશી અને જીવવાનું પાણી આપે છે.

તં તાત વયમન્યે ચ વાર્મુચાં પતિમીશ્વરમ્ । દ્રવ્યૈસ્તદ્ રેતસા સિદ્ધૈઃ યજન્તે ક્રતુભિર્નરાઃ

બેટા, અમે અને બીજા બધા વરસાદના સ્વામી એવા ઇન્દ્રને ઘી અને અન્ય સામગ્રીથી યજ્ઞ કરીને પૂજીએ છીએ.

તચ્છેષેણોપજીવન્તિ ત્રિવર્ગફલહેતવે । પુંસાં પુરુષકારાણાં પર્જન્યઃ ફલભાવનઃ

આ યજ્ઞમાં જે બચી જાય છે, એથી જ લોકો ધર્મ, અર્થ અને કામ માટે જીવતા રહે છે; માણસના પ્રયત્નને ફળ આપનાર તો વરસાદદેવ છે.

ય એનં વિસૃજેત્ ધર્મં પરમ્પર્યાગતં નરઃ । કામાલ્લોભાત્ ભયાદ્ દ્વેષાત્ સ વૈ નાપ્નોતિ શોભનમ્

જે માણસ ઇચ્છા, લોભ, ભય કે દ્વેષથી પેઢી-દર-પેઢી ચાલતો ધર્મ છોડી દે છે, તેને કદી શુભ ફળ મળતું નથી.

શ્રીશુક ઉવાચ - વચો નિશમ્ય નન્દસ્ય તથાન્યેષાં વ્રજૌકસામ્ । ઇન્દ્રાય મન્યું જનયન્ પિતરં પ્રાહ કેશવઃ

શ્રીશુકદેવજી કહે છે: નંદજી અને અન્ય વ્રજવાસીઓની વાત સાંભળી, શ્રીકૃષ્ણએ ઇન્દ્ર સામે ગુસ્સો જગાવીને પપ્પાને કહ્યું.

શ્રીભગવાનુવાચ - કર્મણા જાયતે જન્તુઃ કર્મણૈવ વિલીયતે । સુખં દુઃખં ભયં ક્ષેમં કર્મણૈવાભિપદ્યતે

શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા: જીવ માત્ર કર્મથી જન્મે છે અને કર્મથી જ નાશ પામે છે; સુખ-દુઃખ, ભય કે સુખાકારી બધું કર્મથી જ મળે છે.

અસ્તિ ચેદીશ્વરઃ કશ્ચિત્ ફલરૂપ્યન્યકર્મણામ્ । કર્તારં ભજતે સોઽપિ ન હ્યકર્તુઃ પ્રભુર્હિ સઃ

જો કોઈ દેવ છે જે બીજાના કર્મનું ફળ આપે છે, તો એ પણ કરનાર પર આધાર રાખે છે; કારણ કે જે કંઈ કરે જ નહીં, તેના પર તેનો વશ ચાલતો નથી.

કિમિન્દ્રેણેહ ભૂતાનાં સ્વસ્વકર્માનુવર્તિનામ્ । અનીશેનાન્યથા કર્તું સ્વભાવવિહિતં નૃણામ્

જે જીવ પોતાનું કર્મ કરે છે, તેને ઇન્દ્રની શું જરૂર? એ તો પોતે કંઈ બદલી શકતો નથી, માણસના સ્વભાવ પ્રમાણે જે થાય છે, એ જ થાય છે.

સ્વભાવતન્ત્રો હિ જનઃ સ્વભાવમનુવર્તતે । સ્વભાવસ્થમિદં સર્વં સદેવાસુરમાનુષમ્

માણસ પોતાનાં સ્વભાવ પ્રમાણે જ ચાલે છે; દેવ, દાનવ કે માણસ — બધું પોતાનાં સ્વભાવમાં જ સ્થિર છે.

દેહાનુચ્ચાવચાઞ્જન્તુઃ પ્રાપ્યોત્ સૃજતિ કર્મણા । શત્રુર્મિત્રમુદાસીનઃ કર્મૈવ ગુરુરીશ્વરઃ

જીવને જેવું શરીર મળે છે, તે કર્મથી મળે છે અને કર્મથી જ છૂટે છે; મિત્ર, શત્રુ કે અજાણ્યા — બધામાં કર્મ જ સાચો ગુરુ અને ઈશ્વર છે.

તસ્માત્ સંપૂજયેત્કર્મ સ્વભાવસ્થઃ સ્વકર્મકૃત્ । અન્જસા યેન વર્તેત તદેવાસ્ય હિ દૈવતમ્

અત્યારે, દરેકે પોતાના સ્વભાવ પ્રમાણે પોતાનું કામ કરે અને એ જ કામથી ભગવાનની પૂજા કરે. જે કામથી આપણું જીવન ચાલે છે, એ જ આપણું સાચું દેવ છે.

આજીવ્યૈકતરં ભાવં યસ્ત્વન્યમુપજીવતિ । ન તસ્માદ્ વિન્દતે ક્ષેમં જારાન્નાર્યસતી યથા

જેને પોતે જીવવાનો એક રસ્તો મળે છે, પણ એ છોડી બીજાની મદદથી જીવે છે, તેને સુખ-શાંતિ મળતી નથી; એ તો એવી છે જેમ અવિશ્વાસુ સ્ત્રીને પરપુરુષ પાસેથી સુખ મળતું નથી.

વર્તેત બ્રહ્મણા વિપ્રો રાજન્યો રક્ષયા ભુવઃ । વૈશ્યસ્તુ વાર્તયા જીવેત્ શૂદ્રસ્તુ દ્વિજસેવયા

બ્રાહ્મણ પોતાનું જીવન જ્ઞાન અને ધર્મથી પસાર કરે, ક્ષત્રિય ધરતીની રક્ષા કરીને જીવે, વૈશ્ય વેપાર અને ખેતીથી જીવન ચલાવે, અને શૂદ્રે દ્વિજોની સેવા કરીને ગુજરાન કરે.

કૃષિવાણિજ્યગોરક્ષા કુસીદં તૂર્યમુચ્યતે । વાર્તા ચતુર્વિધા તત્ર વયં ગોવૃત્તયોઽનિશમ્

ખેતી, વેપાર અને ગાયોની દેખરેખ—આ ઉપરાંત વ્યાજે ધંધો અને સંગીત પણ કહેવાય છે; આમ, ચાર પ્રકારની રોજગારી છે, જેમાંથી અમે હંમેશા ગાયોની સેવા કરીએ છીએ.

સત્ત્વં રજસ્તમ ઇતિ સ્થિત્યુત્પત્ત્યન્તહેતવઃ । રજસોત્પદ્યતે વિશ્વં અન્યોન્યં વિવિધં જગત્

સત્વ, રજ અને તમ—આ ત્રણ ગુણથી જ જગતની સ્થિતિ, ઉત્પત્તિ અને અંત થાય છે; રજથી જગતની રચના થાય છે અને આ જગત અનેક પ્રકારનું બને છે.

રજસા ચોદિતા મેઘા વર્ષન્ત્યમ્બૂનિ સર્વતઃ । પ્રજાસ્તૈરેવ સિધ્યન્તિ મહેન્દ્રઃ કિં કરિષ્યતિ

રજ ગુણથી પ્રેરિત થઈને વાદળો સર્વત્ર વરસાદ વરસાવે છે; એ જ પાણીથી સર્વ પ્રાણીઓ પોષાય છે—પછી ઇન્દ્ર શું કરી શકે?

ન નઃ પુરોજનપદા ન ગ્રામા ન ગૃહા વયમ્ । નિત્યં વનૌકસસ્તાત વનશૈલનિવાસિનઃ તસ્માદ્ગવાં બ્રાહ્મણાનાં અદ્રેશ્ચારભ્યતાં મખઃ । ય ઇંદ્રયાગસંભારાઃ તૈરયં સાધ્યતાં મખઃ

ન તો અમારે શહેર છે, ન ગામ, ન ઘર; અમે તો હંમેશા જંગલમાં, પર્વતો અને વન વચ્ચે રહેતા લોકો છીએ. એટલે, ગાયો, બ્રાહ્મણો અને પર્વત માટે યજ્ઞ શરૂ કરો; ઇન્દ્રની પૂજાના સામાનથી આ યજ્ઞ કરો.

પચ્યન્તાં વિવિધાઃ પાકાઃ સૂપાન્તાઃ પાયસાદયઃ । સંયાવાપૂપશષ્કુલ્યઃ સર્વદોહશ્ચ ગૃહ્યતામ્

વિવિધ પ્રકારના રસોઈ બનાવો, જેમાં શાક, પાયસ અને અન્ય વાનગીઓ સામેલ હોય; સાથે સાથે લોટના પૌઆ, પુરી, શક્કરપારા અને દૂધથી બનેલા વ્યંજન પણ તૈયાર કરો.

હૂયન્તામગ્નયઃ સમ્યગ્ બ્રાહ્મણૈર્બ્રહ્મવાદિભિઃ । અન્નં બહુગુણં તેભ્યો દેયં વો ધેનુદક્ષિણાઃ

બ્રાહ્મણો, જે વેદમાં નિષ્ણાત છે, તેઓ અગ્નિમાં યોગ્ય રીતે હોમ કરે; તેમને ઉત્તમ અને ઘણું અન્ન આપો, અને સાથે ગાયોની દક્ષિણા પણ આપો.

અન્યેભ્યશ્ચાશ્વચાણ્ડાલ પતિતેભ્યો યથાર્હતઃ । યવસં ચ ગવાં દત્ત્વા ગિરયે દીયતાં બલિઃ

અન્ય લોકોને—ઘોડા રાખનારા, અસ્પૃશ્ય અને પતિતોને પણ યોગ્ય રીતે દાન આપો; ગાયોને જવાર આપ્યા પછી પર્વતને પણ ભેટ આપો.

સ્વલઙ્‌કૃતા ભુક્તવન્તઃ સ્વનુલિપ્તાઃ સુવાસસઃ । પ્રદક્ષિણાં ચ કુરુત ગોવિપ્રાનલપર્વતાન્

સુંદર રીતે શણગારાઈ, સ્નાન કરીને, સારા કપડાં પહેરી, અને પેટે ભોજન કરીને, ગાયો, બ્રાહ્મણો, અગ્નિ અને પર્વતની પરિક્રમા કરો.

એતન્મમ મતં તાત ક્રિયતાં યદિ રોચતે । અયં ગોબ્રાહ્મણાદ્રીણાં મહ્યં ચ દયિતો મખઃ

મારો મત તો આ છે, પ્રિય, તમને યોગ્ય લાગે તો એ પ્રમાણે કરો. આ યજ્ઞ ગાયો, બ્રાહ્મણો, પર્વત અને મને ખૂબ જ પ્રિય છે.