શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

ઇતિ સ્વાઘમનુસ્મૃત્ય કૃષ્ણે તે કૃતહેલનાઃ । દિદૃક્ષવોઽપ્યચ્યુતયોઃ કંસાદ્ભીતા ન ચાચલન્

આ રીતે, પોતાના દોષને યાદ કરીને, કૃષ્ણ પ્રત્યે અવગણના છતાં પણ, અચ્યૂતના દર્શન કરવાની ઈચ્છામાં, કમ્સથી ડરતાં પણ, તેઓ કદી ડગ્યા નહીં.

ગ્રહા નિમિત્તં સુખદુઃખયોશ્ચેત્કિમાત્મનોઽજસ્ય જનસ્ય તે વૈ। ગ્રહૈર્ગ્રહસ્યૈવ વદન્તિ પીડાં ક્રુધ્યેત કસ્મૈ પુરુષસ્તતોઽન્યઃ

જો ગ્રહો સુખ-દુઃખના કારણ હોય, તો જન્મથી અજ્ઞાત આત્માને એથી શું લેવાદેવા? વિદ્વાનો કહે છે કે ગ્રહો તો એકબીજાને જ અસર કરે છે; તો મનુષ્યે કોને ગુસ્સો કરવો?

કર્માસ્તુ હેતુઃ સુખદુઃખયોશ્ચેત્કિમાત્મનસ્તદ્ધિ જડાજડત્વે। દેહસ્ત્વચિત્પુરુષોઽયં સુપર્ણઃ ક્રુધ્યેત કસ્મૈ ન હિ કર્મ મૂલમ્

જો કર્મ સુખ-દુઃખનું કારણ હોય, તો આત્માને એથી શું સંબંધ? કારણ કે કર્મ તો જડ અને ચેતન બંને માટે છે. આ શરીર તો ફક્ત ચામડી છે, અને પુરુષ તો ચૈતન્ય સ્વરૂપ છે; તો ગુસ્સો કોને કરવો? કેમ કે મૂળ તો કર્મ નથી.

કાલસ્તુ હેતુઃ સુખદુઃખયોશ્ચેત્કિમાત્મનસ્તત્ર તદાત્મકોઽસૌ। નાગ્નેર્હિ તાપો ન હિમસ્ય તત્સ્યાત્ક્રુધ્યેત કસ્મૈ ન પરસ્ય દ્વન્દ્વમ્

જો સમય સુખ-દુઃખનું કારણ હોય, તો આત્માને એથી શું સંબંધ? કારણ કે સમય પણ આત્મા જેવો જ છે. જેમ અગ્નિનો તાપ કે હિમનું શીતળપણ એનું નથી, તેમ ગુસ્સો કોને કરવો? કારણ કે દ્વંદ્વ તો બીજામાં નથી.

ન કેનચિત્ક્વાપિ કથઞ્ચનાસ્ય દ્વન્દ્વોપરાગઃ પરતઃ પરસ્ય। યથાહમઃ સંસૃતિરૂપિણઃ સ્યાદેવં પ્રબુદ્ધો ન બિભેતિ ભૂતૈઃ

કોઈ પણ રીતે, ક્યાંય, કોઈ પણ માટે, પરમાત્મા માટે દ્વંદ્વ ઊભું થતું નથી. જેમ હું છું, તેમ સંસાર પણ છે; જે જાગૃત થાય છે, તે તત્વોથી ડરતો નથી.

એતાં સ આસ્થાય પરાત્મનિષ્ઠામધ્યાસિતાં પૂર્વતમૈર્મહર્ષિભિઃ। અહં તરિષ્યામિ દુરન્તપારં તમો મુકુન્દાઙ્ઘ્રિનિષેવયૈવ

આ પરમાત્મા પ્રત્યેની શ્રદ્ધા, જે પ્રાચીન ઋષિઓએ ધારણ કરી હતી, એમાં સ્થિર રહીને, હું મુકુન્દના ચરણસેવાને લીધે, આ અતિ દુર્લંઘ્ય અંધકારને પાર કરી જઈશ.

શ્રીભગવાનુવાચ। નિર્વિદ્ય નષ્ટદ્રવિણે ગતક્લમઃ પ્રવ્રજ્ય ગાં પર્યટમાન ઇત્થમ્। નિરાકૃતોઽસદ્ભિરપિ સ્વધર્માદકમ્પિતોઽમૂં મુનિરાહ ગાથામ્

શ્રીભગવાને કહ્યું: સર્વથી નિરાશ, ધનથી રહિત, થાક વિના, સંન્યાસી બનીને ધરતી પર ફરતો, દુષ્ટો દ્વારા ત્યજાય છતાં પણ પોતાના ધર્મમાં અડગ રહી, એ મુનિએ આ ગાથા કહી.

સુખદુઃખપ્રદો નાન્યઃ પુરુષસ્યાત્મવિભ્રમઃ। મિત્રોદાસીનરિપવઃ સંસારસ્તમસઃ કૃતઃ

મનુષ્ય માટે સુખ-દુઃખનું કારણ બીજું કોઈ નથી, માત્ર પોતાનું મનજ છે; મિત્ર, ઉદાસીન કે શત્રુ—આ બધું સંસારમાંના અજ્ઞાનથી જ સર્જાયું છે.

તસ્માત્સર્વાત્મના તાત નિગૃહાણ મનો ધિયા। મય્યાવેશિતયા યુક્ત એતાવાન્યોગસઙ્ગ્રહઃ

એથી, હે પ્રિય, સર્વ રીતે, બુદ્ધિથી મનને સંયમમાં રાખ; અને એ બુદ્ધિ મને અર્પિત હોય—આ જ યોગનો સાર છે.

ય એતાં ભિક્ષુણા ગીતાં બ્રહ્મનિષ્ઠાં સમાહિતઃ। ધારયઞ્છ્રાવયઞ્છૃણ્વન્દ્વન્દ્વૈર્નૈવાભિભૂયતે

જે મન એકાગ્ર રાખીને, બ્રહ્મનિષ્ઠ ભિક્ષુએ ગાયેલું આ ગીત મનમાં ધરે છે, ઉચ્ચારે છે કે સાંભળે છે, તેને જીવનનાં સુખ-દુઃખના દ્વંદ્વો કદી જ હરી ન શકે.

ઇંદ્રમખભઙ્ગ - શ્રીશુક ઉવાચ - ( અનુષ્ટુપ્ ) ભગવાનપિ તત્રૈવ બલદેવેન સંયુતઃ । અપશ્યત્ નિવસન્ ગોપાન્ ઇન્દ્રયાગકૃતોદ્યમાન્

શ્રીશુકદેવજી કહે છે: ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ, બલરામજી સાથે ત્યાં જ રહેતા હતા અને તેમણે જોયું કે ગોપો ઇન્દ્રયાગ માટે તૈયારી કરી રહ્યા છે.

તદભિજ્ઞોઽપિ ભગવાન્ સર્વાત્મા સર્વદર્શનઃ । પ્રશ્રયાવનતોઽપૃચ્છત્ વૃદ્ધાન્ નન્દપુરોગમાન્

બધું જાણતાં અને સર્વના આત્મા એવા ભગવાન શ્રીકૃષ્ણએ નમ્રતાથી નંદજી અને અન્ય વૃદ્ધ ગોપો પાસે જઈને પૂછ્યું.

કથ્યતાં મે પિતઃ કોઽયં સમ્ભ્રમો વ ઉપાગતઃ । કિં ફલં કસ્ય ચોદ્દેશઃ કેન વા સાધ્યતે મખઃ

પપ્પા, મને કહો, આ કયા માટેની ગભરાહટ છે? તેનું ફળ શું છે, કોના માટે છે અને આ યજ્ઞ કોણ કરે છે?

એતદ્બ્રૂહિ મહાન્ કામો મહ્યં શુશ્રૂષવે પિતઃ । ન હિ ગોપ્યં હિ સાધૂનાં કૃત્યં સર્વાત્મનામિહ

પપ્પા, મને આ વાત સાંભળવાની ખૂબ જ ઈચ્છા છે, કૃપા કરીને મને કહો. સાચા ભક્તો પોતાના સારા કામ કદી છુપાવતા નથી.

અસ્ત્યસ્વ-પરદૃષ્ટીનાં અમિત્રોદાસ્તવિદ્વિષામ્ । ઉદાસીનોઽરિવદ્ વર્જ્ય આત્મવત્ સુહૃદુચ્યતે

જે માણસ મિત્ર, શત્રુ કે અજાણ્યા બધાને સમાન જુએ છે, દ્વેષ કે વેર રાખતો નથી, તે સાચો મિત્ર કહેવાય છે.

જ્ઞાત્વાજ્ઞાત્વા ચ કર્માણિ જનોઽયમનુતિષ્ઠતિ । વિદુષઃ કર્મસિદ્ધિઃ સ્યાત્ તથા નાવિદુષો ભવેત્

લોકો જાણીને કે અજાણતાં પણ કામ કરે છે; પણ જ્ઞાનીને જ કર્મથી સિદ્ધિ મળે છે, અજ્ઞાનીને નહિ.

તત્ર તાવત્ ક્રિયાયોગો ભવતાં કિં વિચારિતઃ । અથ વા લૌકિકસ્તન્મે પૃચ્છતઃ સાધુ ભણ્યતામ્

તો પછી, તમે આ કયા કામ માટે કરો છો? કે પછી એ માત્ર રિવાજ છે? હું પૂછું છું, તો સાચું કહીને સમજાવો.

શ્રીનન્દ ઉવાચ - પર્જન્યો ભગવાન્ ઇન્દ્રો મેઘાસ્તસ્યાત્મમૂર્તયઃ । તેઽભિવર્ષન્તિ ભૂતાનાં પ્રીણનં જીવનં પયઃ

નંદજી બોલ્યા: વરસાદના દેવ ઇન્દ્ર ભગવાન છે, વાદળો એમની જ સ્વરૂપ છે. એ જ બધાને ખુશી અને જીવવાનું પાણી આપે છે.

તં તાત વયમન્યે ચ વાર્મુચાં પતિમીશ્વરમ્ । દ્રવ્યૈસ્તદ્ રેતસા સિદ્ધૈઃ યજન્તે ક્રતુભિર્નરાઃ

બેટા, અમે અને બીજા બધા વરસાદના સ્વામી એવા ઇન્દ્રને ઘી અને અન્ય સામગ્રીથી યજ્ઞ કરીને પૂજીએ છીએ.

તચ્છેષેણોપજીવન્તિ ત્રિવર્ગફલહેતવે । પુંસાં પુરુષકારાણાં પર્જન્યઃ ફલભાવનઃ

આ યજ્ઞમાં જે બચી જાય છે, એથી જ લોકો ધર્મ, અર્થ અને કામ માટે જીવતા રહે છે; માણસના પ્રયત્નને ફળ આપનાર તો વરસાદદેવ છે.

ય એનં વિસૃજેત્ ધર્મં પરમ્પર્યાગતં નરઃ । કામાલ્લોભાત્ ભયાદ્ દ્વેષાત્ સ વૈ નાપ્નોતિ શોભનમ્

જે માણસ ઇચ્છા, લોભ, ભય કે દ્વેષથી પેઢી-દર-પેઢી ચાલતો ધર્મ છોડી દે છે, તેને કદી શુભ ફળ મળતું નથી.

શ્રીશુક ઉવાચ - વચો નિશમ્ય નન્દસ્ય તથાન્યેષાં વ્રજૌકસામ્ । ઇન્દ્રાય મન્યું જનયન્ પિતરં પ્રાહ કેશવઃ

શ્રીશુકદેવજી કહે છે: નંદજી અને અન્ય વ્રજવાસીઓની વાત સાંભળી, શ્રીકૃષ્ણએ ઇન્દ્ર સામે ગુસ્સો જગાવીને પપ્પાને કહ્યું.

શ્રીભગવાનુવાચ - કર્મણા જાયતે જન્તુઃ કર્મણૈવ વિલીયતે । સુખં દુઃખં ભયં ક્ષેમં કર્મણૈવાભિપદ્યતે

શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા: જીવ માત્ર કર્મથી જન્મે છે અને કર્મથી જ નાશ પામે છે; સુખ-દુઃખ, ભય કે સુખાકારી બધું કર્મથી જ મળે છે.

અસ્તિ ચેદીશ્વરઃ કશ્ચિત્ ફલરૂપ્યન્યકર્મણામ્ । કર્તારં ભજતે સોઽપિ ન હ્યકર્તુઃ પ્રભુર્હિ સઃ

જો કોઈ દેવ છે જે બીજાના કર્મનું ફળ આપે છે, તો એ પણ કરનાર પર આધાર રાખે છે; કારણ કે જે કંઈ કરે જ નહીં, તેના પર તેનો વશ ચાલતો નથી.

કિમિન્દ્રેણેહ ભૂતાનાં સ્વસ્વકર્માનુવર્તિનામ્ । અનીશેનાન્યથા કર્તું સ્વભાવવિહિતં નૃણામ્

જે જીવ પોતાનું કર્મ કરે છે, તેને ઇન્દ્રની શું જરૂર? એ તો પોતે કંઈ બદલી શકતો નથી, માણસના સ્વભાવ પ્રમાણે જે થાય છે, એ જ થાય છે.

સ્વભાવતન્ત્રો હિ જનઃ સ્વભાવમનુવર્તતે । સ્વભાવસ્થમિદં સર્વં સદેવાસુરમાનુષમ્

માણસ પોતાનાં સ્વભાવ પ્રમાણે જ ચાલે છે; દેવ, દાનવ કે માણસ — બધું પોતાનાં સ્વભાવમાં જ સ્થિર છે.

દેહાનુચ્ચાવચાઞ્જન્તુઃ પ્રાપ્યોત્ સૃજતિ કર્મણા । શત્રુર્મિત્રમુદાસીનઃ કર્મૈવ ગુરુરીશ્વરઃ

જીવને જેવું શરીર મળે છે, તે કર્મથી મળે છે અને કર્મથી જ છૂટે છે; મિત્ર, શત્રુ કે અજાણ્યા — બધામાં કર્મ જ સાચો ગુરુ અને ઈશ્વર છે.

તસ્માત્ સંપૂજયેત્કર્મ સ્વભાવસ્થઃ સ્વકર્મકૃત્ । અન્જસા યેન વર્તેત તદેવાસ્ય હિ દૈવતમ્

અત્યારે, દરેકે પોતાના સ્વભાવ પ્રમાણે પોતાનું કામ કરે અને એ જ કામથી ભગવાનની પૂજા કરે. જે કામથી આપણું જીવન ચાલે છે, એ જ આપણું સાચું દેવ છે.

આજીવ્યૈકતરં ભાવં યસ્ત્વન્યમુપજીવતિ । ન તસ્માદ્ વિન્દતે ક્ષેમં જારાન્નાર્યસતી યથા

જેને પોતે જીવવાનો એક રસ્તો મળે છે, પણ એ છોડી બીજાની મદદથી જીવે છે, તેને સુખ-શાંતિ મળતી નથી; એ તો એવી છે જેમ અવિશ્વાસુ સ્ત્રીને પરપુરુષ પાસેથી સુખ મળતું નથી.