શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

( અનુષ્ટુપ્ ) ન પ્રીતયેઽનુરાગાય હ્યઙ્‌ગસઙ્‌ગો નૃણામિહ । તન્મનો મયિ યુઞ્જાના અચિરાન્ મામવાપ્સ્યથ

આ જગતમાં શરીરનો સંપર્ક પ્રેમ માટે નથી; જો આપનું મન મારી સાથે જોડશો, તો ટૂંક સમયમાં મને પ્રાપ્ત કરી લેશો.

શ્રીશુક ઉવાચ - ઇત્યુક્તા દ્વિજપત્ન્યસ્તા યજ્ઞવાટં પુનર્ગતાઃ । તે ચાનસૂયવઃ સ્વાભિઃ સ્ત્રીભિઃ સત્રમપારયન્

શુકદેવજી કહે છે: ભગવાને આમ કહ્યું પછી, બ્રાહ્મણપત્નીઓ પાછા યજ્ઞસ્થળે ગઈ. તેમના પતિઓએ પણ હવે ઈર્ષ્યા છોડીને પોતાની પત્નીઓ સાથે યજ્ઞ પૂર્ણ કર્યો.

તત્રૈકા વિધૃતા ભર્ત્રા ભગવન્તં યથાશ્રુતમ્ । હૃદોપગુહ્ય વિજહૌ દેહં કર્માનુબન્ધનમ્

ત્યાં એક સ્ત્રી, જેને પતિએ રોકી હતી, તેણે ભગવાનને હૃદયમાં ભક્તિપૂર્વક ભેટી, અને કર્મથી બંધાયેલું શરીર ત્યજી મુક્તિ પામી.

ભગવાનપિ ગોવિન્દઃ તેનૈવાન્નેન ગોપકાન્ । ચતુર્વિધેનાશયિત્વા સ્વયં ચ બુભુજે પ્રભુઃ

ભગવાન ગોવિંદે એ જ અન્નથી ગોપોનું ચાર પ્રકારથી તૃપ્તિપૂર્વક ભોજન કરાવ્યું અને પોતે પણ પ્રસાદ ગ્રહણ કર્યો.

એવં લીલાનરવપુઃ નૃલોકમનુશીલયન્ । રેમે ગોગોપગોપીનાં રમયન્રૂપવાક્કૃતૈઃ

આ રીતે, ભગવાને માનવ સ્વરૂપે લીલા કરીને ગાય, ગોપ અને ગોપીઓને પોતાના રૂપ, વાણી અને કૃત્યથી આનંદિત કર્યા.

અથાનુસ્મૃત્ય વિપ્રાસ્તે અન્વતપ્યન્ કૃતાગસઃ । યદ્ વિશ્વેશ્વરયોર્યાચ્ઞાં અહન્મ નૃવિડમ્બયોઃ

પછી, બ્રાહ્મણોએ પોતાની પત્નીઓએ ભગવાન પાસે કરેલી વિનંતી યાદ કરીને, માનવરૂપે આવેલા ભગવાનનું અપમાન કર્યું હતું એ માટે પસ્તાવો કર્યો.

દૃષ્ટ્વા સ્ત્રીણાં ભગવતિ કૃષ્ણે ભક્તિમલૌકિકીમ્ । આત્માનં ચ તયા હીનં અનુતપ્તા વ્યગર્હયન્

પત્નીઓની અનન્ય કૃષ્ણભક્તિ જોઈને અને પોતામાં એવી ભક્તિ ન હોવાથી બ્રાહ્મણો દુઃખી થયા અને પોતાને દોષ આપ્યો.

ધિગ્જન્મ નઃ ત્રિવૃત્ વિદ્યાં ધિગ્ વ્રતં ધિગ્ બહુજ્ઞતામ્ । ધિક્કુલં ધિક્ ક્રિયાદાક્ષ્યં વિમુખા યે ત્વધોક્ષજે

અમે ત્રણ પ્રકારની વિદ્યા, વ્રત, વધુ જ્ઞાન, કુળ અને યજ્ઞકર્મ—આ બધું વ્યર્થ છે, જો અમે ભગવાન તરફથી વિમુખ રહીએ.

નૂનં ભગવતો માયા યોગિનામપિ મોહિની । યસ્ વયં ગુરવો નૃણાં સ્વાર્થે મુહ્યામહે દ્વિજાઃ

નિશ્ચયથી, ભગવાનની માયા તો યોગીઓને પણ મોહિત કરે છે; કેમ કે, અમે મનુષ્યના ગુરુઓ હોવા છતાં પોતાના હિતમાં જ મોહિત થઈ ગયા છીએ.

અહો પશ્યત નારીણાં અપિ કૃષ્ણે જગદ્ગુરૌ । દુરન્તભાવં યોઽવિધ્યન્ મૃત્યુપાશાન્ ગૃહાભિધાન્

આ સ્ત્રીઓએ તો જગતગુરુ કૃષ્ણ માટે ઘર નામના મરણના બંધન તોડી નાખ્યા—આવો તેમનો અડગ ભાવ જુઓ.

નાસાં દ્વિજાતિસંસ્કારો ન નિવાસો ગુરાવપિ । ન તપો નાત્મમીમાંસા ન શૌચં ન ક્રિયાઃ શુભાઃ

આ સ્ત્રીઓએ ન તો દ્વિજત્વની દીક્ષા લીધી, ન ગુરુ પાસે રહી, ન તપ કર્યું, ન આત્મવિચાર કર્યો, ન શુદ્ધિ રાખી, ન શુભ કર્મો કર્યા.

તથાપિ હ્યુત્તમઃશ્લોકે કૃષ્ણે યોગેશ્વરેશ્વરે । ભક્તિર્દૃઢા ન ચાસ્માકં સંસ્કારાદિમતામપિ

છતાં પણ, અમારે પાસે સંસ્કાર અને બીજા ગુણો હોવા છતાં, ઉત્તમશ્લોક શ્રીકૃષ્ણ પ્રત્યે અમારી ભક્તિ દૃઢ નથી.

નનુ સ્વાર્થવિમૂઢાનાં પ્રમત્તાનાં ગૃહેહયા । અહો નઃ સ્મારયામાસ ગોપવાક્યૈઃ સતાં ગતિઃ

અમે આપણા સચ્ચા હિતથી અજાણ અને ઘરગથ્થુ જીવનમાં મગ્ન હતા, છતાં ગોપીઓના વચન દ્વારા તેમણે અમને સારા માર્ગની યાદ અપાવી.

અન્યથા પૂર્ણકામસ્ય કૈવલ્યાદ્યશિષાં પતેઃ । ઈશિતવ્યૈઃ કિમસ્માભિઃ ઈશસ્યૈતદ્ વિડમ્બનમ્

નહિતર, સર્વ ઇચ્છાઓથી પર અને સર્વ આશીર્વાદોના સ્વામી એવા ભગવાન પાસે અમારે મુક્તિ કે બીજા કોઈ વરદાનની જરૂરત શું છે? આ તો એમનો લિલા-વિનોદ જ છે.

હિત્વાન્યાન્ ભજતે યં શ્રીઃ પાદસ્પર્શાશયા સકૃત્ । સ્વાત્મદોષાપવર્ગેણ તદ્યાચ્ઞા જનમોહિની

શ્રી, પોતાના દોષોથી મુક્તિ માટે માત્ર એકવાર પણ તેમના ચરણ સ્પર્શની આશાથી બીજાને છોડી દે છે અને તેમને ભજે છે; એ માગણી તો લોકો માટે મોહક જાડુ છે.

દેશઃ કાલઃ પૃથગ્દ્રવ્યં મંત્રતંત્રર્ત્વિજોઽગ્નયઃ । દેવતા યજમાનશ્ચ ક્રતુર્ધર્મશ્ચ યન્મયઃ

દેશ, સમય, અલગ-અલગ વસ્તુઓ, મંત્રો, વિધિઓ, યજ્ઞકર્તા, અગ્નિઓ, દેવતાઓ, યજમાન, યજ્ઞ અને ધર્મ—આ બધું એમનાથી જ બનેલું છે.

સ એષ ભગવાન્ સાક્ષાદ્ વિષ્ણુર્યોગેશ્વરેશ્વરઃ । જાતો યદુષ્વિત્યાશ્રૃણ્મ હ્યપિ મૂઢા ન વિદ્મહે

આ જ ભગવાન, યોગેશ્વરોના પણ સ્વામી એવા વિષ્ણુ, યદુઓમાં અવતર્યા છે—આવું અમે સાંભળ્યું છે, પણ મૂઢતાથી અમે તેમને સાચે ઓળખી શક્યા નથી.

અહો વયં ધન્યતમા યેષાં નસ્તાદૃશીઃ સ્ત્રિયઃ । ભક્ત્યા યાસાં મતિર્જાતા અસ્માકં નિશ્ચલા હરૌ

અરે, અમે કેટલા ધન્ય છીએ, કેમ કે અમારામાં એવી સ્ત્રીઓ છે, જેમના હૃદયમાં હરિ પ્રત્યે અડગ ભક્તિ ઊભી થઈ છે.

નમસ્તુભ્યં ભગવતે કૃષ્ણાયાકુણ્ઠમેધસે । યન્માયામોહિતધિયો ભ્રમામઃ કર્મવર્ત્મસુ

હે ભગવાન કૃષ્ણ, અખૂટ બુદ્ધિ ધરાવનારા, તમને વંદન છે; તમારી માયાથી મોહિત થઈ, અમારા મન કર્મના માર્ગોમાં ભટકે છે.

સ વૈ ન આદ્યઃ પુરુષઃ સ્વમાયામોહિતાત્મનામ્ । અવિજ્ઞતાનુભાવાનાં ક્ષન્તુમર્હત્યતિક્રમમ્

એ મૂળ પુરુષ, પોતાની જ માયાથી મોહિત અને પોતાના સ્વરૂપને ન ઓળખતા લોકોના અપરાધોને ચોક્કસ માફ કરી દે છે.

ઇતિ સ્વાઘમનુસ્મૃત્ય કૃષ્ણે તે કૃતહેલનાઃ । દિદૃક્ષવોઽપ્યચ્યુતયોઃ કંસાદ્ભીતા ન ચાચલન્

આ રીતે, પોતાના દોષને યાદ કરીને, કૃષ્ણ પ્રત્યે અવગણના છતાં પણ, અચ્યૂતના દર્શન કરવાની ઈચ્છામાં, કમ્સથી ડરતાં પણ, તેઓ કદી ડગ્યા નહીં.

ગ્રહા નિમિત્તં સુખદુઃખયોશ્ચેત્કિમાત્મનોઽજસ્ય જનસ્ય તે વૈ। ગ્રહૈર્ગ્રહસ્યૈવ વદન્તિ પીડાં ક્રુધ્યેત કસ્મૈ પુરુષસ્તતોઽન્યઃ

જો ગ્રહો સુખ-દુઃખના કારણ હોય, તો જન્મથી અજ્ઞાત આત્માને એથી શું લેવાદેવા? વિદ્વાનો કહે છે કે ગ્રહો તો એકબીજાને જ અસર કરે છે; તો મનુષ્યે કોને ગુસ્સો કરવો?

કર્માસ્તુ હેતુઃ સુખદુઃખયોશ્ચેત્કિમાત્મનસ્તદ્ધિ જડાજડત્વે। દેહસ્ત્વચિત્પુરુષોઽયં સુપર્ણઃ ક્રુધ્યેત કસ્મૈ ન હિ કર્મ મૂલમ્

જો કર્મ સુખ-દુઃખનું કારણ હોય, તો આત્માને એથી શું સંબંધ? કારણ કે કર્મ તો જડ અને ચેતન બંને માટે છે. આ શરીર તો ફક્ત ચામડી છે, અને પુરુષ તો ચૈતન્ય સ્વરૂપ છે; તો ગુસ્સો કોને કરવો? કેમ કે મૂળ તો કર્મ નથી.

કાલસ્તુ હેતુઃ સુખદુઃખયોશ્ચેત્કિમાત્મનસ્તત્ર તદાત્મકોઽસૌ। નાગ્નેર્હિ તાપો ન હિમસ્ય તત્સ્યાત્ક્રુધ્યેત કસ્મૈ ન પરસ્ય દ્વન્દ્વમ્

જો સમય સુખ-દુઃખનું કારણ હોય, તો આત્માને એથી શું સંબંધ? કારણ કે સમય પણ આત્મા જેવો જ છે. જેમ અગ્નિનો તાપ કે હિમનું શીતળપણ એનું નથી, તેમ ગુસ્સો કોને કરવો? કારણ કે દ્વંદ્વ તો બીજામાં નથી.

ન કેનચિત્ક્વાપિ કથઞ્ચનાસ્ય દ્વન્દ્વોપરાગઃ પરતઃ પરસ્ય। યથાહમઃ સંસૃતિરૂપિણઃ સ્યાદેવં પ્રબુદ્ધો ન બિભેતિ ભૂતૈઃ

કોઈ પણ રીતે, ક્યાંય, કોઈ પણ માટે, પરમાત્મા માટે દ્વંદ્વ ઊભું થતું નથી. જેમ હું છું, તેમ સંસાર પણ છે; જે જાગૃત થાય છે, તે તત્વોથી ડરતો નથી.

એતાં સ આસ્થાય પરાત્મનિષ્ઠામધ્યાસિતાં પૂર્વતમૈર્મહર્ષિભિઃ। અહં તરિષ્યામિ દુરન્તપારં તમો મુકુન્દાઙ્ઘ્રિનિષેવયૈવ

આ પરમાત્મા પ્રત્યેની શ્રદ્ધા, જે પ્રાચીન ઋષિઓએ ધારણ કરી હતી, એમાં સ્થિર રહીને, હું મુકુન્દના ચરણસેવાને લીધે, આ અતિ દુર્લંઘ્ય અંધકારને પાર કરી જઈશ.

શ્રીભગવાનુવાચ। નિર્વિદ્ય નષ્ટદ્રવિણે ગતક્લમઃ પ્રવ્રજ્ય ગાં પર્યટમાન ઇત્થમ્। નિરાકૃતોઽસદ્ભિરપિ સ્વધર્માદકમ્પિતોઽમૂં મુનિરાહ ગાથામ્

શ્રીભગવાને કહ્યું: સર્વથી નિરાશ, ધનથી રહિત, થાક વિના, સંન્યાસી બનીને ધરતી પર ફરતો, દુષ્ટો દ્વારા ત્યજાય છતાં પણ પોતાના ધર્મમાં અડગ રહી, એ મુનિએ આ ગાથા કહી.

સુખદુઃખપ્રદો નાન્યઃ પુરુષસ્યાત્મવિભ્રમઃ। મિત્રોદાસીનરિપવઃ સંસારસ્તમસઃ કૃતઃ

મનુષ્ય માટે સુખ-દુઃખનું કારણ બીજું કોઈ નથી, માત્ર પોતાનું મનજ છે; મિત્ર, ઉદાસીન કે શત્રુ—આ બધું સંસારમાંના અજ્ઞાનથી જ સર્જાયું છે.

તસ્માત્સર્વાત્મના તાત નિગૃહાણ મનો ધિયા। મય્યાવેશિતયા યુક્ત એતાવાન્યોગસઙ્ગ્રહઃ

એથી, હે પ્રિય, સર્વ રીતે, બુદ્ધિથી મનને સંયમમાં રાખ; અને એ બુદ્ધિ મને અર્પિત હોય—આ જ યોગનો સાર છે.