શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

સોઽયં દીપોઽર્ચિષાં યદ્વત્સ્રોતસાં તદિદં જલમ્। સોઽયં પુમાનિતિ નૃણાં મૃષા ગીર્ધીર્મૃષાયુષામ્

આ દીપકને જ્યોત કહેવું, આ પાણીને વહેણ કહેવું અને આ મનુષ્યને પુરુષ કહેવું – આવી વાતો ખોટી છે, જેમ કે જીવનને ચિરંજીવી માનવું ખોટું છે.

મા સ્વસ્ય કર્મબીજેન જાયતે સોઽપ્યયં પુમાન્। મ્રિયતે વામરો ભ્રાન્ત્યા યથાગ્નિર્દારુસંયુતઃ

આ મનુષ્ય પોતાના કર્મના બીજથી જન્મે છે કે મરે છે એમ માનવું યોગ્ય નથી; એ તો ભ્રમ છે, જેમ લાકડાંમાં અગ્નિ દેખાય છે અને મટે છે.

નિષેકગર્ભજન્માનિ બાલ્યકૌમારયૌવનમ્। વયોમધ્યં જરા મૃત્યુરિત્યવસ્થાસ્તનોર્નવ

નિષેક, ગર્ભ, જન્મ, બાળપણ, કિશોરાવસ્થા, યુવાની, મધ્યવય, વૃત્તાપક અને મૃત્યુ – આ શરીરની નવ અવસ્થાઓ છે.

એતા મનોરથમયીર્હાન્યસ્યોચ્ચાવચાસ્તનૂઃ। ગુણસઙ્ગાદુપાદત્તે ક્વચિત્કશ્ચિજ્જહાતિ ચ

આ ઉંચી-નીચી અનેક દેહો કલ્પનાથી બનેલા છે; ગુણોના સંગથી કોઈક એ મેળવે છે અને ક્યારેક કોઈક તેને ત્યાગે છે.

આત્મનઃ પિતૃપુત્રાભ્યામનુમેયૌ ભવાપ્યયૌ। ન ભવાપ્યયવસ્તૂનામભિજ્ઞો દ્વયલક્ષણઃ

આત્માનો જન્મ અને નાશ પિતા અને પુત્રથી અનુમાનવામાં આવે છે; પણ જે સત્યને જાણે છે, એ આવનારા-જતાં વસ્તુઓથી બંધાયેલો નથી.

તરોર્બીજવિપાકાભ્યાં યો વિદ્વાઞ્જન્મસંયમૌ। તરોર્વિલક્ષણો દ્રષ્ટા એવં દ્રષ્ટા તનોઃ પૃથક્

જેવી રીતે વૃક્ષના બીજ અને ફળ જાણનારો જન્મ અને નાશને સમજતો હોય છતાં વૃક્ષથી અલગ રહે છે, તેમ દ્રષ્ટા પણ શરીરથી અલગ છે.

પ્રકૃતેરેવમાત્માનમવિવિચ્યાબુધઃ પુમાન્। તત્ત્વેન સ્પર્શસમ્મૂઢઃ સંસારં પ્રતિપદ્યતે

જે મનુષ્ય આત્મા અને પ્રકૃતિ વચ્ચે ભેદ નથી જાણતો અને સ્પર્શથી મૂઢ બને છે, એ સંસારમાં ફસાઈ જાય છે.

સત્ત્વસઙ્ગાદૃષીન્દેવાન્રજસાસુરમાનુષાન્। તમસા ભૂતતિર્યક્ત્વં ભ્રામિતો યાતિ કર્મભિઃ

સત્ત્વના સંગથી દેવતાઓની પ્રાપ્તિ થાય છે, રજોગુણથી અસુરો અને માનવો મળે છે, અને તમોગુણથી ભૂત અને પ્રાણીઓમાં જન્મ મળે છે. કર્મો દ્વારા જીવ આ બધામાં ફરતો રહે છે.

નૃત્યતો ગાયતઃ પશ્યન્યથૈવાનુકરોતિ તાન્। એવં બુદ્ધિગુણાન્પશ્યન્નનીહોઽપ્યનુકાર્યતે

જેમ કોઈને નૃત્ય કરતા કે ગીત ગાતા જોઈને બીજાઓ પણ એમ જ કરે છે, તેમ જ બુદ્ધિના ગુણોને જોઈને—even જો કોઈ કશું ન કરે—તો પણ તે એમ જ વર્તે છે.

યથામ્ભસા પ્રચલતા તરવોઽપિ ચલા ઇવ। ચક્ષુષા ભ્રામ્યમાણેન દૃશ્યતે ભ્રમતીવ ભૂઃ

જેમ પાણી વહે ત્યારે વૃક્ષો હલતા હોય એમ લાગે છે, અને આંખો ફરતી હોય ત્યારે ધરતી પણ ફરતી હોય એમ દેખાય છે, તેમ જ આપણું અનુભવ પણ ભ્રમથી બદલાઈ જાય છે.

યથા મનોરથધિયો વિષયાનુભવો મૃષા। સ્વપ્નદૃષ્ટાશ્ચ દાશાર્હ તથા સંસાર આત્મનઃ

જેમ મનમાં કલ્પના કરીને વિષયોના અનુભવ ખોટા હોય છે, અને સ્વપ્નમાં જોયેલી વસ્તુઓ પણ અસત્ય હોય છે, એ જ રીતે, દાશાર્હ, આત્મા માટે સંસાર પણ ખોટો છે.

અર્થે હ્યવિદ્યમાનેઽપિ સંસૃતિર્ન નિવર્તતે। ધ્યાયતો વિષયાનસ્ય સ્વપ્નેઽનર્થાગમો યથા

જ્યારે વિષય હકીકતમાં હોય જ નહીં, ત્યારે પણ સંસારનો ફેરો અટકતો નથી; જે મનુષ્ય વિષયોની કલ્પના કરે છે, તેને સ્વપ્નમાં પણ દુઃખ મળે છે, એ જ રીતે જાગૃત અવસ્થામાં મળે છે.

તસ્માદુદ્ધવ મા ભુઙ્ક્ષ્વ વિષયાનસદિન્દ્રિયૈઃ। આત્માગ્રહણનિર્ભાતં પશ્ય વૈકલ્પિકં ભ્રમમ્

ઉદ્ધવ, તેથી તું ખોટા ઇન્દ્રિયોથી વિષયોમાં મઝા ન લે. આત્માને પકડી રાખવાથી જે ભ્રમ ઊપજે છે, એ ભ્રમને સાચો સમજ.

ક્ષિપ્તોઽવમાનિતોઽસદ્ભિઃ પ્રલબ્ધોઽસૂયિતોઽથ વા। તાડિતઃ સન્નિરુદ્ધો વા વૃત્ત્યા વા પરિહાપિતઃ

જ્યારે કોઈ તને બહાર કાઢે, દુષ્ટ લોકો તને અપમાન કરે, ઉપહાસ કરે, ઈર્ષા કરે, માર મારે, રોકે કે રોજગારથી વંચિત કરે—

નિષ્ઠ્યુતો મૂત્રિતો વાજ્ઞૈર્બહુધૈવં પ્રકમ્પિતઃ। શ્રેયસ્કામઃ કૃચ્છ્રગત આત્મનાત્માનમુદ્ધરેત્

અજ્ઞાનીઓ તને થૂકે, મૂત્ર કરે, કે અનેક રીતે તને હલાવે—ત્યારે પણ, જેને કલ્યાણની ઈચ્છા હોય, એ માણસ મુશ્કેલીમાં પણ પોતે પોતાને ઊંચો ઉઠાવવો જોઈએ.

શ્રીઉદ્ધવ ઉવાચ। યથૈવમનુબુધ્યેયં વદ નો વદતાં વર

શ્રી ઉદ્ધવે કહ્યું: હે શ્રેષ્ઠ વક્તા, હું આને કેવી રીતે સમજું? કૃપા કરીને અમને કહો.

સુદુઃસહમિમં મન્ય આત્મન્યસદતિક્રમમ્। વિદુષામપિ વિશ્વાત્મન્પ્રકૃતિર્હિ બલીયસી। ઋતે ત્વદ્ધર્મનિરતાન્શાન્તાસ્તે ચરણાલયાન્

હે વિશ્વના આત્મા, હું માનું છું કે આ આત્મા પર થયેલ આ અતિક્રમણ સહન કરવું બહુ જ મુશ્કેલ છે—even વિદ્વાનો માટે પણ—કારણ કે પ્રકૃતિ બહુ જ પ્રબળ છે. પણ, જે લોકો તારા ધર્મમાં સ્થિર છે, શાંત છે અને તારા ચરણોમાં શરણ છે, એ લોકો માટે નહિ.

બૃહસ્પતિર્બ્રહ્મવાદે આત્મવત્ત્વે સ્વયં હરિઃ । ભક્ત્યા ગોગુરુવિપ્રેષુ વિષ્વક્સેનાનુવર્તિષુ

બૃહસ્પતિ બ્રહ્મવિચારમાં, અને હરિ પોતે આત્મસ્વરૂપે રહીને, ગાય, ગુરૂ અને બ્રાહ્મણો પ્રત્યે ભક્તિથી, વિશ્વક્ષેનાનું અનુસરણ કરે છે.

કીર્ત્યોર્ધ્વગીતયા પુમ્ભિઃ ત્રૈલોક્યે તત્ર તત્ર હ । પ્રવિષ્ટઃ કર્ણરન્ધ્રેષુ સ્ત્રીણાં રામઃ સતામિવ

ત્રણે લોકમાં પુરુષો સ્તુતિ અને ગીત દ્વારા, અહીં-ત્યાં, સ્ત્રીઓના કાનમાં પ્રવેશ કરે છે, જેમ રામ સજ્જનોમાં પ્રવેશ કરે છે.

અન્નયાઞ્ચામિષેણ યજ્ઞપત્નીષુ અનુગ્રહઃ - શ્રીગોપ ઊચુઃ - ( અનુષ્ટુપ્ ) રામ રામ મહાબાહો કૃષ્ણ દુષ્ટનિબર્હણ । એષા વૈ બાધતે ક્ષુત્ નઃ તચ્છાન્તિં કર્તુમર્હથઃ

યજમાનની પત્નીઓમાં અન્ન અને ભોજનથી કૃપા મળે છે. ગોપાલોએ કહ્યું: હે રામ, હે મહાબાહુ, હે કૃષ્ણ, દુષ્ટોના વિનાશક, અમને આ ભૂખ બહુ સતાવે છે; કૃપા કરીને એ ભૂખ દૂર કરો.

શ્રીશુક ઉવાચ - ઇતિ વિજ્ઞાપિતો ગોપૈઃ ભગવાન્ દેવકીસુતઃ । ભક્તાયા વિપ્રભાર્યાયાઃ પ્રસીદન્ ઇદમબ્રવીત્

શ્રી શુકદેવે કહ્યું: ગોપાલોએ આમ વિનંતી કરતાં, દેવકીપુત્ર ભગવાને, ભક્ત બ્રાહ્મણપત્ની માટે, દયાથી આ શબ્દો કહ્યા.

પ્રયાત દેવયજનં બ્રાહ્મણા બ્રહ્મવાદિનઃ । સત્રં આઙ્‌ગિરસં નામ હ્યાસતે સ્વર્ગકામ્યયા

તમે એ યજ્ઞસ્થળે જાઓ, જ્યાં બ્રાહ્મણો, બ્રહ્મવિદ્યા જાણનારા, સ્વર્ગની ઈચ્છાથી આંગિરસ નામનું યજ્ઞ કરે છે.

તત્ર ગત્વૌદનં ગોપા યાચતાસ્મદ્ વિસર્જિતાઃ । કીર્તયન્તો ભગવત આર્યસ્ય મમ ચાભિધામ્

ત્યાં જઈને, ગોપાલો, અમારા તરફથી મોકલાયેલ ભાત માગજો, અને ભગવાન, આર્ય અને મારી નામ લેતા કહેજો.

ઇત્યાદિષ્ટા ભગવતા ગત્વા યાચન્ત તે તથા । કૃતાઞ્જલિપુટા વિપ્રાન્ દણ્ડવત્ પતિતા ભુવિ

ભગવાને એમ આજ્ઞા આપતાં, તેઓ ત્યાં ગયા અને જેમ કહ્યું તેમ માગ્યું; બંને હાથ જોડીને, બ્રાહ્મણોને નમસ્કાર કરીને, જમીન પર દંડવત પડ્યા.

હે ભૂમિદેવાઃ શ્રૃણુત કૃષ્ણસ્યાદેશકારિણઃ । પ્રાપ્તાઞ્જાનીત ભદ્રં વો ગોપાન્ નો રામચોદિતાન્

હે ભૂમિના દેવતાઓ, સાંભળો! અમે કૃષ્ણની આજ્ઞા પાળીને આવ્યા છીએ. જાણો કે અમે રામ દ્વારા મોકલાયેલા ગોપાલો છીએ; તમારો કલ્યાણ થાઓ.

( મિશ્ર ) ગાશ્ચારયતૌ અવિદૂર ઓદનં રામાચ્યુતૌ વો લષતો બુભુક્ષિતૌ । તયોર્દ્વિજા ઓદનમર્થિનોર્યદિ શ્રદ્ધા ચ વો યચ્છત ધર્મવિત્તમાઃ

ધર્મને જાણનારા શ્રેષ્ઠો, રામ અને અચ્યૂત અહીં નજીક જ ગાયો ચરાવી રહ્યા છે અને તેઓ ભૂખ્યા છે. તેઓએ તમારું રસોઈ કરેલું અન્ન માગ્યું છે. જો તમારે વિશ્વાસ હોય, તો કૃપા કરીને તેમને તે અન્ન આપો.

( અનુષ્ટુપ્ ) દીક્ષાયાઃ પશુસંસ્થાયાઃ સૌત્રામણ્યાશ્ચ સત્તમાઃ । અન્યત્ર દીક્ષિતસ્યાપિ નાન્નમશ્નન્ હિ દુષ્યતિ

સૌમ્યવો, પશુયજ્ઞ કે સૌત્રામણિ વિધિ સિવાય, દિક્ષિત મનુષ્યે પણ અન્ન ખાધું હોય તો તે અન્ન અશુદ્ધ થતું નથી.

ઇતિ તે ભગવદ્ યાચ્ઞાં શૃણ્વન્તોઽપિ ન શુશ્રુવુઃ । ક્ષુદ્રાશા ભૂરિકર્માણો બાલિશા વૃદ્ધમાનિનઃ

ભગવાન માટેની આ વિનંતી સાંભળ્યા છતાં, તેઓએ ધ્યાન ન આપ્યું—કારણ કે તેઓની ઈચ્છાઓ નાનકડી, કર્મોમાં વ્યસ્ત, બાળસ્વભાવ અને વયનું ગર્વ ધરાવતા હતા.

દેશઃ કાલઃ પૃથગ્ દ્રવ્યં મંત્રતંત્રર્ત્વિજોઽગ્નયઃ । દેવતા યજમાનશ્ચ ક્રતુર્ધર્મશ્ચ યન્મયઃ

સ્થળ, સમય, જુદા-જુદા સામાન, મંત્રો, વિધિઓ, પુરૂહિતો, અગ્નિ, દેવતાઓ, યજમાન, યજ્ઞ અને ધર્મ—આ બધું એ જ ભગવાનથી બનેલું છે.