શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

અભક્તાન્ તાંશ્ચ વિજ્ઞાય ન દદૌ સ કથામૃતમ્ । શ્રીમદ્‌ભાગવતી વાર્તા સુરાણાં અપિ દુર્લભા

અભક્તોને ઓળખીને, તેમણે તેમને કથારૂપ અમૃત આપ્યું નહીં; શ્રીમદ્ ભાગવતની વાર્તા દેવતાઓ માટે પણ દુર્લભ છે.

રાજ્ઞો મોક્ષં તથા વીક્ષ્ય પુરા ધાતાપિ વિસ્મિતઃ । સત્યલોક તુલાં બદ્ધ્વા તોલયત્ સાધનાન્યજઃ

રાજાની મોક્ષ જોઈને, સૃષ્ટિકર્તા પણ આશ્ચર્યચકિત થયા; સત્યલોકમાં તુલા બાંધી, અજન્માએ મુક્તિના સાધનો તોલ્યા.

લઘૂન્યન્યાનિ જાતાનિ ગૌરવેણ ઇદં મહત્ । તદા ઋષિગણાઃ સર્વે વિસ્મયં પરમં યયુઃ

બીજા ગ્રંથો તો નાના છે, પણ આ ગ્રંથ ખૂબ જ મહાન છે. એથી બધા ઋષિઓને અતિ આશ્ચર્ય થયું.

મેનિરે ભગવદ્‌રૂપં શાસ્ત્રં ભાગવતં કલૌ । પઠનાત્ શ્રવણાત્ સદ્યો વૈકુણ્ઠફલદાયકમ્

તેઓએ ભાગવત શાસ્ત્રને ભગવાનનું સ્વરૂપ જ માન્યું, કેમ કે કળિયુગમાં એનું વાંચન કે શ્રવણ કરતાં જ તરત વૈકુંઠનું ફળ મળે છે.

સપ્તાહેન શ્રુતં ચૈતત્ સર્વથા મુક્તિદાયકમ્ । સનકાદ્યૈઃ પુરા પ્રોક્તં નારદાય દયાપરૈઃ

આ શાસ્ત્ર સાત દિવસે સાંભળવામાં આવ્યું અને દરેક રીતે મુક્તિ આપે છે. પૂર્વે દયાળુ સનકાદિકોએ એ નારદજીને કહ્યું હતું.

યદ્યપિ બ્રહ્મસંબંધાત્ શ્રુતમેતત્ સુરર્ષિણા । સપ્તાહશ્રવણવિધિઃ કુમારૈસ્તસ્ય ભાષિતઃ

ભલે આ દેવઋષિએ બ્રહ્મા સાથેના સંબંધથી સાંભળ્યું હતું, પણ સાત દિવસમાં શ્રવણ કરવાની રીત તો કુમારોએ સમજાવી હતી.

શૌનક ઉવાચ - લોકવિગ્રહમુક્તસ્ય નારદસ્યાસ્થિરસ્ય ચ । વિધિશ્રવે કુતઃ પ્રીતિઃ સંયોગઃ કુત્ર તૈઃ સહ

શૌનકએ પૂછ્યું: જે નારદજી લોકબંધનથી મુક્ત અને સતત ગમતાં રહે છે, તેઓને વિધિમાં હાજર લોકો પ્રત્યે પ્રેમ કે સંબંધ કેમ થયો હશે?

સૂત ઉવાચ - અત્ર તે કીર્તયિષ્યામિ ભક્તિયુક્તં કથાનકમ્ । શુકેન મમ યત્પ્રોક્તં રહઃ શિષ્યં વિચાર્ય ચ

સૂતજીએ કહ્યું: હવે હું તમને ભક્તિથી ભરેલી એ વાર્તા કહું છું, જે શુકદેવજીએ મને ગુપ્ત રીતે, શિષ્ય માનીને, સંભળાવી હતી.

એકદા હિ વિશાલાયાં ચત્વાર ઋષયોઽમલાઃ । સત્સઙ્ગાર્થં સમાયાતા દદૃશુસ્તત્ર નારદમ્

એક વખત વિશાળામાં ચાર નિર્મળ ઋષિઓ સత్సંગ માટે મળ્યા અને ત્યાં તેમણે નારદજીને જોયા.

કુમારાઃ ઊચુઃ - કથં બ્રહ્મન્ દીનમુખં કુતશ્ચિન્તાતુરો ભવાન્ । ત્વરિતં ગમ્યતે કુત્ર કુતશ્ચાગમનં તવ

કુમારોએ પૂછ્યું: બ્રાહ્મણ, તમારું મુખ કેમ ઉદાસ છે? તમે ચિંતામાં કેમ છો? તમે કયા જાઓ છો અને ક્યાંથી આવ્યા છો?

ઇદાનીં શૂન્યચિત્તોઽસિ ગતવિત્તો યથા જનઃ । તવેદં મુક્તસઙ્‌ગસ્ય નોચિતં વદ કારણમ્

હમણાં તો તમે ખાલી દિલવાળા અને ધન ગુમાવેલા માણસ જેવાં લાગો છો. જોડાણથી મુક્તને આવું શોભતું નથી—કારણ કહો.

નારદ ઉવાચ - અહં તુ પૃથિવીં યાતો જ્ઞાત્વા સર્વોત્તમમિતિ । પુષ્કરં ચ પ્રયાગં ચ કાશીં ગોદાવરીં તથા

નારદજીએ કહ્યું: હું પૃથ્વી પર ફર્યો છું, એમ માનીને કે એ સર્વોત્તમ છે. પુષ્કર, પ્રયાગ, કાશી અને ગોદાવરી પણ ગયો છું.

હરિક્ષેત્રં કુરુક્ષેત્રં શ્રીરઙ્‌ગં સેતુબન્ધનમ્ । એવમાદિષુ તીર્થેષુ ભ્રમમાણ ઇતસ્તતઃ

હરિક્ષેત્ર, કુરુક્ષેત્ર, શ્રીરંગ, સેતુબંધ અને આવા અનેક તીર્થોમાં હું અહીંથી ત્યાં ફરતો રહ્યો છું.

નાપશ્યં કુત્રચિત્ શર્મ મનસ્સંતોષકારકમ્ । કલિનાધર્મમિત્રેણ ધરેયં બાધિતાધુના

મને ક્યાંય મનને સંતોષ આપતું સુખ મળ્યું નહીં; હવે તો પૃથ્વી પર અધર્મના મિત્ર કળિયુગે દુઃખ આપ્યું છે.

સત્યં નાસ્તિ તપઃ શૌચં દયા દાનં ન વિદ્યતે । ઉદરંભરિણો જીવા વરાકાઃ કૂટભાષિણઃ

હવે તો સત્ય, તપ, શુદ્ધિ, દયા અને દાન રહી જ નથી. લોકો ફક્ત પેટ ભરવા માટે જીવે છે અને ખોટું બોલે છે.

મન્દાઃ સુમન્દમતયો મન્દભાગ્યા હિ ઉપદ્રુતાઃ । પાખણ્ડનિરતાઃ સંતો વિરક્તાઃ સપરિગ્રહાઃ

લોકો મૂર્ખ, નબળી બુદ્ધિવાળા, દુર્ભાગી અને પીડિત છે. સારા લોકો બહુ ઓછા છે; પાખંડમાં મગ્ન છે અને સંન્યાસીઓ પણ ઘર ધરાવે છે.

તરુણીપ્રભુતા ગેહે શ્યાલકો બુદ્ધિદાયકઃ । કન્યાવિક્રયિણો લોભાદ્ દંપતીનાં ચ કલ્કનમ્

યુવતીઓ ઘરમાં રાજ કરે છે, ભાઈ-બેનો સલાહ આપે છે, લોભથી દીકરીઓ વેચાય છે અને પતિ-પત્ની વચ્ચે ઝઘડા થાય છે.

આશ્રમા યવનૈ રુદ્ધાઃ તીર્થાનિ સરિતસ્તથા । દેવતાયતનાન્યત્ર દુષ્ટૈઃ નષ્ટાનિ ભૂરિશઃ

આશ્રમો વિદેશીઓથી રોકાયા છે, તીર્થો અને નદીઓ પણ એમ જ. ઘણા દેવમંદિરો દુષ્ટો દ્વારા નાશ પામ્યા છે.

ન યોગી નૈવ સિદ્ધો વા ન જ્ઞાની સત્ક્રિયો નરઃ । કલિદાવાનલેનાદ્ય સાધનં ભસ્મતાં ગતમ્

હવે તો કોઈ યોગી, સિદ્ધ, જ્ઞાની કે સદ્ગુણવાળો માણસ નથી; કળિયુગની આગમાં બધું સાધન ભસ્મ થઈ ગયું છે.

અટ્ટશૂલા જનપદાઃ શિવશૂલા દ્વિજાતયઃ । કામિન્યઃ કેશશૂલિન્યઃ સંભવન્તિ કલૌ ઇહ

ગામડાંમાં લૂંટારાંનો ઉપદ્રવ છે, દ્વિજ જાતિઓ પર શિવજીનું શૂલ આવ્યું છે અને સ્ત્રીઓ પણ કેશ વિખેરવીને કામુક બની ગઈ છે.

એવં પશ્યન્ કલેર્દોષાન્ પર્યટન્ અવનીં અહમ્ । યામુનં તટમાપન્નો યત્ર લીલા હરેરભૂત્

કળીયુગના દુષ્પ્રભાવ જોઈને, હું આખી ધરતી પર ફરતો રહ્યો; પછી હું યમુનાના કાંઠે પહોંચ્યો, જ્યાં ભગવાનની રમણીઓ ઘટી હતી.

તત્રાશ્ચર્યં મયા દૃષ્ટં શ્રૂયતાં તન્મુનીશ્વરાઃ । એકા તુ તરુણી તત્ર નિષણ્ણા ખિન્નમાનસા

ત્યાં મેં એક અદ્ભુત દૃશ્ય જોયું—હે મહાન ઋષિઓ, સાંભળો: ત્યાં એક યુવાન સ્ત્રી બેઠી હતી, જેનું મન થાકેલું અને દુઃખી હતું.

વૃદ્ધૌ દ્વૌ પતિતૌ પાર્શ્વે નિઃશ્વસન્તૌ અચેતનૌ । શુશ્રૂષન્તી પ્રબોધન્તી રુદતી ચ તયોઃ પુરઃ

એના બાજુએ બે વૃદ્ધ પુરુષો પડેલા હતા, ધીમે ધીમે શ્વાસ લેતા અને બેભાન હતા; એ સ્ત્રી એમની સેવા કરતી, જગાડવાનો પ્રયાસ કરતી અને એમની સામે રડતી હતી.

દશદિક્ષુ નિરીક્ષન્તી રક્ષિતારં નિજં વપુઃ । વીજ્યમાના શતસ્ત્રીભિઃ બોધ્યમાના મુહુર્મુહુઃ

એ સ્ત્રી દસ દિશામાં પોતાના રક્ષકને શોધતી હતી; એની આસપાસ સૈંકડો સ્ત્રીઓ પંખો કરી રહી હતી અને વારંવાર એને ઉઠાડવાનો પ્રયાસ કરતી હતી.

દૃષ્ટ્વા દુરાદ્ ગતઃ સોઽહં કૌતુકેન તદન્તિકમ્ । માં દૃષ્ટ્વા ચોત્થિતા બાલા વિહ્વલા ચાબ્રવીદ્ વચઃ

હું આ દૃશ્ય દૂરથી જોઈને જિજ્ઞાસાથી નજીક ગયો; મને જોઈને એ યુવતી ઊભી રહી, ગભરાઈ ગઈ અને બોલી.

બાલોવાચ - ભો ભોઃ સાધો ક્ષણં તિષ્ઠ મચ્ચિન્તામપિ નાશય । દર્શનં તવ લોકસ્ય સર્વથાઘહરં પરમ્

યુવતીએ કહ્યું: હે મહાત્મા, થોડી વાર ઊભા રહો અને મારી ચિંતા દૂર કરો; તમારો દર્શન તો આખા જગતના પાપો નાશ કરી નાખે છે.

બહુધા તવ વાક્યેન દુઃખશાન્તિર્ભવિષ્યતિ । યદા ભાગ્યં ભવેદ્ ભૂરિ ભવતો દર્શનં તદા

તમારા અનેક વચનો દ્વારા દુઃખમાંથી મુક્તિ મળશે; જ્યારે મોટું પુણ્ય જાગે ત્યારે જ તમારું દર્શન મળે છે.

નારદ ઉવાચ - કાસિ ત્વં કૌ ઇમૌ ચેમા નાર્યઃ કાઃ પદ્મલોચનાઃ । વદ દેવિ સવિસ્તારં સ્વસ્ય દુઃખસ્ય કારણમ્

નારદે પૂછ્યું: તું કોણ છે? આ બે કોણ છે? અને આ કમળની આંખવાળી સ્ત્રીઓ કોણ છે? હે દેવી, તું તારા દુઃખનું કારણ વિગતે કહો.

બાલોવાચ - અહં ભક્તિરિતિ ખ્યાતા ઇમૌ મે તનયૌ મતૌ । જ્ઞાનવૈરાગ્ય નામાનૌ કાલયોગેન જર્જરૌ

યુવતીએ કહ્યું: હું ભક્તિ તરીકે જાણીતી છું; આ બે મારા પુત્રો છે—જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય નામે, હવે સમયના પ્રભાવે વૃદ્ધ થઈ ગયા છે.