શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

પશ્યતૈતાન્ મહાભાગાન્ પરાર્થૈકાન્તજીવિતાન્ । વાતવર્ષાતપહિમાન્ સહન્તો વારયન્તિ નઃ

આ મહાન આત્માઓને જુઓ, જે બીજાના હિત માટે જ જીવે છે. પવન, વરસાદ, તાપ અને ઠંડી સહન કરીને, આપણને બચાવે છે.

અહો એષાં વરં જન્મ સર્વ પ્રાણ્યુપજીવનમ્ । સુજનસ્યેવ યેષાં વૈ વિમુખા યાન્તિ નાર્થિનઃ

આવો જન્મ ધન્ય છે, કેમ કે બધા જીવજંતુઓ એમના પર આધાર રાખે છે. સાચા સજ્જન જેવા, એ ક્યારેય માગનારને ખાલી હાથ પાછા ફેરે નહીં.

પત્રપુષ્પફલચ્છાયા મૂલવલ્કલદારુભિઃ । ગન્ધનિર્યાસભસ્માસ્થિ તોક્મૈઃ કામાન્ વિતન્વતે

પાન, ફૂલ, ફળ, છાંય, મૂળ, છાલ, લાકડાં, સુગંધિત રસ, ગુંદર, રાખ અને હાડકાંથી વૃક્ષો મનુષ્યના ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરે છે.

એતાવત્ જન્મસાફલ્યં દેહિનામિહ દેહિષુ । પ્રાણૈરર્થૈર્ધિયા વાચા શ્રેય એવાચરેત્ સદા

હે મનુષ્ય, આ જ સાચો જન્મનો લાભ છે કે માણસે પોતાના જીવન, સંપત્તિ, બુદ્ધિ અને વાણીથી હંમેશા સર્વોત્તમ કલ્યાણ માટે જ પ્રયત્ન કરવો જોઈએ.

ઇતિ પ્રવાલસ્તબક ફલપુષ્પદલોત્કરૈઃ । તરૂણાં નમ્રશાખાનાં મધ્યતો યમુનાં ગતઃ

આ રીતે, નવી કળીઓ, ગુચ્છો, ફળ, ફૂલ અને પાંદડાંથી ઝૂકી ગયેલી ડાળીઓ વચ્ચે યમુના નદીના મધ્યમાં પ્રવેશ કર્યો.

તત્ર ગાઃ પાયયિત્વાપઃ સુમૃષ્ટાઃ શીતલાઃ શિવાઃ । તતો નૃપ સ્વયં ગોપાઃ કામં સ્વાદુ પપુર્જલમ્

ત્યાં, રાજા, ગાયોને શુદ્ધ, ઠંડુ અને શુભ પાણી પીવડાવ્યા પછી, ગોપાલોએ પોતે પણ મન ભરાઈને મીઠું પાણી પીધું.

તસ્યા ઉપવને કામં ચારયન્તઃ પશૂન્ નૃપ । કૃષ્ણરામૌ ઉવુપાગમ્ય ક્ષુધાર્તા ઇદમબ્રવન્

એ ઉપવનમાં, ગાયોને મનમુકીને ચરવા દેતા, કૃષ્ણ અને રામ પાસે આવ્યા અને ભૂખ્યા ગોપાલોએ એમ કહ્યું:

વિષયાભિનિવેશેન નાત્માનં યત્સ્મરેત્પુનઃ। જન્તોર્વૈ કસ્યચિદ્ધેતોર્મૃત્યુરત્યન્તવિસ્મૃતિઃ

ઇન્દ્રિયોના વિષયોમાં મન લગાડવાથી જીવ પોતાને ફરી યાદ કરતો નથી; કોઈ કારણસર, મૃત્યુ એ સર્વસ્વ ભૂલવાનું છે.

જન્મ ત્વાત્મતયા પુંસઃ સર્વભાવેન ભૂરિદ। વિષયસ્વીકૃતિં પ્રાહુર્યથા સ્વપ્નમનોરથઃ

મનુષ્ય પોતાને આખા હૃદયથી જન્મ માનતો હોય, છતાં પણ, વિષયોને સ્વીકારવું એ સ્વપ્ન કે કલ્પના જેવું જ કહેવાય છે.

સ્વપ્નં મનોરથં ચેત્થં પ્રાક્તનં ન સ્મરત્યસૌ। તત્ર પૂર્વમિવાત્માનમપૂર્વં ચાનુપશ્યતિ

જેમ માણસ ભૂતકાળના સ્વપ્ન કે કલ્પનાને યાદ રાખતો નથી, તેમ એ સ્થિતિમાં પોતાને પહેલાની જેમ નહીં, પણ નવા રૂપે જોતો રહે છે.

ઇન્દ્રિયાયનસૃષ્ટ્યેદં ત્રૈવિધ્યં ભાતિ વસ્તુનિ। બહિરન્તર્ભિદાહેતુર્જનોઽસજ્જનકૃદ્યથા

ઇન્દ્રિયો, તેમના વિષયો અને મન – આ ત્રણ પ્રકારની રચના વસ્તુમાં દેખાય છે; અંદર-બહારનો ભેદ માણસો જ કરે છે, જેમ સારા-ખરાબ કર્મો માણસો કરે છે.

નિત્યદા હ્યઙ્ગ ભૂતાનિ ભવન્તિ ન ભવન્તિ ચ। કાલેનાલક્ષ્યવેગેન સૂક્ષ્મત્વાત્તન્ન દૃશ્યતે

હે પ્રિય, સર્વ જીવ સદા જન્મે છે અને નાશ પામે છે; સમયની અદૃશ્ય અને ઝડપી ગતિને કારણે એ દેખાતું નથી.

યથાર્ચિષાં સ્રોતસાં ચ ફલાનાં વા વનસ્પતેઃ। તથૈવ સર્વભૂતાનાં વયોઽવસ્થાદયઃ કૃતાઃ

જેમ દીવોની જ્યોત, નદીનું વહેણ અને વૃક્ષના ફળો બદલાય છે, તેમ સર્વ જીવના વય અને અવસ્થાઓ પણ નિર્ધારિત છે.

સોઽયં દીપોઽર્ચિષાં યદ્વત્સ્રોતસાં તદિદં જલમ્। સોઽયં પુમાનિતિ નૃણાં મૃષા ગીર્ધીર્મૃષાયુષામ્

આ દીપકને જ્યોત કહેવું, આ પાણીને વહેણ કહેવું અને આ મનુષ્યને પુરુષ કહેવું – આવી વાતો ખોટી છે, જેમ કે જીવનને ચિરંજીવી માનવું ખોટું છે.

મા સ્વસ્ય કર્મબીજેન જાયતે સોઽપ્યયં પુમાન્। મ્રિયતે વામરો ભ્રાન્ત્યા યથાગ્નિર્દારુસંયુતઃ

આ મનુષ્ય પોતાના કર્મના બીજથી જન્મે છે કે મરે છે એમ માનવું યોગ્ય નથી; એ તો ભ્રમ છે, જેમ લાકડાંમાં અગ્નિ દેખાય છે અને મટે છે.

નિષેકગર્ભજન્માનિ બાલ્યકૌમારયૌવનમ્। વયોમધ્યં જરા મૃત્યુરિત્યવસ્થાસ્તનોર્નવ

નિષેક, ગર્ભ, જન્મ, બાળપણ, કિશોરાવસ્થા, યુવાની, મધ્યવય, વૃત્તાપક અને મૃત્યુ – આ શરીરની નવ અવસ્થાઓ છે.

એતા મનોરથમયીર્હાન્યસ્યોચ્ચાવચાસ્તનૂઃ। ગુણસઙ્ગાદુપાદત્તે ક્વચિત્કશ્ચિજ્જહાતિ ચ

આ ઉંચી-નીચી અનેક દેહો કલ્પનાથી બનેલા છે; ગુણોના સંગથી કોઈક એ મેળવે છે અને ક્યારેક કોઈક તેને ત્યાગે છે.

આત્મનઃ પિતૃપુત્રાભ્યામનુમેયૌ ભવાપ્યયૌ। ન ભવાપ્યયવસ્તૂનામભિજ્ઞો દ્વયલક્ષણઃ

આત્માનો જન્મ અને નાશ પિતા અને પુત્રથી અનુમાનવામાં આવે છે; પણ જે સત્યને જાણે છે, એ આવનારા-જતાં વસ્તુઓથી બંધાયેલો નથી.

તરોર્બીજવિપાકાભ્યાં યો વિદ્વાઞ્જન્મસંયમૌ। તરોર્વિલક્ષણો દ્રષ્ટા એવં દ્રષ્ટા તનોઃ પૃથક્

જેવી રીતે વૃક્ષના બીજ અને ફળ જાણનારો જન્મ અને નાશને સમજતો હોય છતાં વૃક્ષથી અલગ રહે છે, તેમ દ્રષ્ટા પણ શરીરથી અલગ છે.

પ્રકૃતેરેવમાત્માનમવિવિચ્યાબુધઃ પુમાન્। તત્ત્વેન સ્પર્શસમ્મૂઢઃ સંસારં પ્રતિપદ્યતે

જે મનુષ્ય આત્મા અને પ્રકૃતિ વચ્ચે ભેદ નથી જાણતો અને સ્પર્શથી મૂઢ બને છે, એ સંસારમાં ફસાઈ જાય છે.

સત્ત્વસઙ્ગાદૃષીન્દેવાન્રજસાસુરમાનુષાન્। તમસા ભૂતતિર્યક્ત્વં ભ્રામિતો યાતિ કર્મભિઃ

સત્ત્વના સંગથી દેવતાઓની પ્રાપ્તિ થાય છે, રજોગુણથી અસુરો અને માનવો મળે છે, અને તમોગુણથી ભૂત અને પ્રાણીઓમાં જન્મ મળે છે. કર્મો દ્વારા જીવ આ બધામાં ફરતો રહે છે.

નૃત્યતો ગાયતઃ પશ્યન્યથૈવાનુકરોતિ તાન્। એવં બુદ્ધિગુણાન્પશ્યન્નનીહોઽપ્યનુકાર્યતે

જેમ કોઈને નૃત્ય કરતા કે ગીત ગાતા જોઈને બીજાઓ પણ એમ જ કરે છે, તેમ જ બુદ્ધિના ગુણોને જોઈને—even જો કોઈ કશું ન કરે—તો પણ તે એમ જ વર્તે છે.

યથામ્ભસા પ્રચલતા તરવોઽપિ ચલા ઇવ। ચક્ષુષા ભ્રામ્યમાણેન દૃશ્યતે ભ્રમતીવ ભૂઃ

જેમ પાણી વહે ત્યારે વૃક્ષો હલતા હોય એમ લાગે છે, અને આંખો ફરતી હોય ત્યારે ધરતી પણ ફરતી હોય એમ દેખાય છે, તેમ જ આપણું અનુભવ પણ ભ્રમથી બદલાઈ જાય છે.

યથા મનોરથધિયો વિષયાનુભવો મૃષા। સ્વપ્નદૃષ્ટાશ્ચ દાશાર્હ તથા સંસાર આત્મનઃ

જેમ મનમાં કલ્પના કરીને વિષયોના અનુભવ ખોટા હોય છે, અને સ્વપ્નમાં જોયેલી વસ્તુઓ પણ અસત્ય હોય છે, એ જ રીતે, દાશાર્હ, આત્મા માટે સંસાર પણ ખોટો છે.

અર્થે હ્યવિદ્યમાનેઽપિ સંસૃતિર્ન નિવર્તતે। ધ્યાયતો વિષયાનસ્ય સ્વપ્નેઽનર્થાગમો યથા

જ્યારે વિષય હકીકતમાં હોય જ નહીં, ત્યારે પણ સંસારનો ફેરો અટકતો નથી; જે મનુષ્ય વિષયોની કલ્પના કરે છે, તેને સ્વપ્નમાં પણ દુઃખ મળે છે, એ જ રીતે જાગૃત અવસ્થામાં મળે છે.

તસ્માદુદ્ધવ મા ભુઙ્ક્ષ્વ વિષયાનસદિન્દ્રિયૈઃ। આત્માગ્રહણનિર્ભાતં પશ્ય વૈકલ્પિકં ભ્રમમ્

ઉદ્ધવ, તેથી તું ખોટા ઇન્દ્રિયોથી વિષયોમાં મઝા ન લે. આત્માને પકડી રાખવાથી જે ભ્રમ ઊપજે છે, એ ભ્રમને સાચો સમજ.

ક્ષિપ્તોઽવમાનિતોઽસદ્ભિઃ પ્રલબ્ધોઽસૂયિતોઽથ વા। તાડિતઃ સન્નિરુદ્ધો વા વૃત્ત્યા વા પરિહાપિતઃ

જ્યારે કોઈ તને બહાર કાઢે, દુષ્ટ લોકો તને અપમાન કરે, ઉપહાસ કરે, ઈર્ષા કરે, માર મારે, રોકે કે રોજગારથી વંચિત કરે—

નિષ્ઠ્યુતો મૂત્રિતો વાજ્ઞૈર્બહુધૈવં પ્રકમ્પિતઃ। શ્રેયસ્કામઃ કૃચ્છ્રગત આત્મનાત્માનમુદ્ધરેત્

અજ્ઞાનીઓ તને થૂકે, મૂત્ર કરે, કે અનેક રીતે તને હલાવે—ત્યારે પણ, જેને કલ્યાણની ઈચ્છા હોય, એ માણસ મુશ્કેલીમાં પણ પોતે પોતાને ઊંચો ઉઠાવવો જોઈએ.

શ્રીઉદ્ધવ ઉવાચ। યથૈવમનુબુધ્યેયં વદ નો વદતાં વર

શ્રી ઉદ્ધવે કહ્યું: હે શ્રેષ્ઠ વક્તા, હું આને કેવી રીતે સમજું? કૃપા કરીને અમને કહો.