શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

ન તે મામઙ્ગ જાનન્તિ હૃદિસ્થં ય ઇદં યતઃ। ઉક્થશસ્ત્રા હ્યસુતૃપો યથા નીહારચક્ષુષઃ

પ્રિય, એ લોકો મને ઓળખતા નથી, હું તો એમના હૃદયમાં રહું છું અને આ બધું જ મારી પાસેથી ઊભું થયું છે; જેમ યજ્ઞ અને સ્તોત્રોથી તૃપ્ત ન થનારા લોકો ધુમ્મસથી આંખે ન જોઈ શકે.

તે મે મતમવિજ્ઞાય પરોક્ષં વિષયાત્મકાઃ। હિંસાયાં યદિ રાગઃ સ્યાદ્યજ્ઞ એવ ન ચોદના

મારા પરોક્ષ અર્થને ન સમજતા અને વિષયોમાં મગ્ન એવા લોકો જો હિંસામાં આસક્ત થાય, તો એમને માટે તો યજ્ઞ પણ યોગ્ય નથી.

હિંસાવિહારા હ્યાલબ્ધૈઃ પશુભિઃ સ્વસુખેચ્છયા। યજન્તે દેવતા યજ્ઞૈઃ પિતૃભૂતપતીન્ખલાઃ

નિષ્ઠુર લોકો પોતાના સુખ માટે હિંસાથી મેળવેલા પશુઓથી દેવ, પિતૃ અને ભૂતપતિઓ માટે યજ્ઞ કરે છે.

સ્વપ્નોપમમમું લોકમસન્તં શ્રવણપ્રિયમ્। આશિષો હૃદિ સઙ્કલ્પ્ય ત્યજન્ત્યર્થાન્યથા વણિક્

જેમ વેપારી સત્ય ધન છોડીને સ્વપ્નને પસંદ કરે છે, તેમ એ લોકો પોતાના હૃદયમાં આશીર્વાદની કલ્પના કરે છે, પણ એ લોક તો સ્વપ્ન જેવો છે, સાંભળવામાં મીઠો લાગે છે પણ અસત્ય છે.

રજઃસત્ત્વતમોનિષ્ઠા રજઃસત્ત્વતમોજુષઃ। ઉપાસત ઇન્દ્ર મુખ્યાન્દેવાદીન્ન યથૈવ મામ્

જે લોકો રજ, સત્ત્વ અને તમમાં સ્થિર છે અને એ ગુણોને પસંદ કરે છે, એ ઇન્દ્ર અને બીજા મુખ્ય દેવતાઓની પૂજા કરે છે, પણ મને સાચી રીતે નથી પૂજતા.

ઇષ્ટ્વેહ દેવતા યજ્ઞૈર્ગત્વા રંસ્યામહે દિવિ। તસ્યાન્ત ઇહ ભૂયાસ્મ મહાશાલા મહાકુલાઃ

અહીં દેવતાઓની પૂજા કરીને, 'અમે સ્વર્ગમાં આનંદ માણીશું' એમ માને છે; અને જ્યારે એ પૂરું થાય, ત્યારે ફરીથી પૃથ્વી પર ધનવાન અને ઉંચા કુળમાં જન્મવાની ઈચ્છા રાખે છે.

એવં પુષ્પિતયા વાચા વ્યાક્ષિપ્તમનસાં નૃણામ્। માનિનાં ચાતિલુબ્ધાનાં મદ્વાર્તાપિ ન રોચતે

આ રીતે, ફૂલ જેવા મીઠા વચનોમાં મન ડૂબેલા, અભિમાની અને અત્યંત લોભી લોકો માટે તો મારી વાત પણ ગમતી નથી.

વેદા બ્રહ્માત્મવિષયાસ્ત્રિકાણ્ડવિષયા ઇમે। પરોક્ષવાદા ઋષયઃ પરોક્ષં મમ ચ પ્રિયમ્

આ વેદો ત્રણ વિભાગવાળા છે અને બ્રહ્મ, આત્મા અને દેવતાઓના વિષયમાં છે; ઋષિઓ પરોક્ષ રીતે બોલે છે અને મને પણ પરોક્ષ વાણી પ્રિય છે.

શબ્દબ્રહ્મ સુદુર્બોધં પ્રાણેન્દ્રિયમનોમયમ્। અનન્તપારં ગમ્ભીરં દુર્વિગાહ્યં સમુદ્રવત્

શબ્દરૂપ બ્રહ્મ સમજવું બહુ જ મુશ્કેલ છે. એ પ્રાણ, ઇન્દ્રિયો અને મનથી બનેલું છે. એ અનંત છે, એની કોઈ પાર નથી, એ ઊંડું છે અને મહાસાગર જેવું પાર પાડી શકાતું નથી.

મયોપબૃંહિતં ભૂમ્ના બ્રહ્મણાનન્તશક્તિના। ભૂતેષુ ઘોષરૂપેણ બિસેષૂર્ણેવ લક્ષ્યતે

હું, અનંત શક્તિ ધરાવતો બ્રહ્મ, એનું વિસ્તરણ કરું છું. સર્વ જીવોમાં એ ધ્વનિરૂપે દેખાય છે, જેમ કમળની ડાંડીમાં સૂત્ર છુપાયેલું હોય છે.

યથોર્ણનાભિર્હૃદયાદૂર્ણામુદ્વમતે મુખાત્। આકાશાદ્ઘોષવાન્પ્રાણો મનસા સ્પર્શરૂપિણા

જેમ જાળ બનાવનાર કીડો પોતાના હૃદયમાંથી જાળ કાઢે છે, તેમ પ્રાણ પણ મનથી સ્પર્શરૂપે, આકાશમાંથી ધ્વનિ લઈને બહાર આવે છે.

છન્દોમયોઽમૃતમયઃ સહસ્રપદવીં પ્રભુઃ। ૐકારાદ્વ્યઞ્જિતસ્પર્શ સ્વરોષ્માન્તસ્થભૂષિતામ્

પ્રભુ છંદ અને અમૃતથી બનેલા છે, તેઓ પાસે હજારો માર્ગો છે. 'ઑમ'થી શરૂ થઈને વ્યંજન, સ્વર, ઉષ્મ અને અન્ય ધ્વનિઓથી તેઓ અંદર સ્થિર છે.

વિચિત્રભાષાવિતતાં છન્દોભિશ્ચતુરુત્તરૈઃ। અનન્તપારાં બૃહતીં સૃજત્યાક્ષિપતે સ્વયમ્

તે પ્રભુ જાતે જ વિવિધ ભાષાઓમાં ફેલાયેલ, ચાર-ચાર અક્ષર વધતા છંદોથી બનેલી, અનંત અને વિશાળ વાણીનું સર્જન અને સંહાર કરે છે.

ગાયત્ર્યુષ્ણિગનુષ્ટુપ્ચ બૃહતી પઙ્ક્તિરેવ ચ। ત્રિષ્ટુબ્જગત્યતિચ્છન્દો હ્યત્યષ્ટ્યતિજગદ્વિરાટ્

ગાયત્રી, ઉષ્ણિક, અનુષ્ટુપ, બૃહતી, પંક્તિ, તૃષ્ટુપ, જગતી, અતિછંદસ, અત્યષ્ટિ, અતિજગત અને વિરાટ — આ બધા છંદ છે.

કિં વિધત્તે કિમાચષ્ટે કિમનૂદ્ય વિકલ્પયેત્। ઇત્યસ્યા હૃદયં લોકે નાન્યો મદ્વેદ કશ્ચન

આ વાણી શું સ્થાપે છે, શું કહે છે, શું સંકેત આપે છે, શું અલગ પાડે છે — એનું સાચું હૃદય દુનિયામાં મારા સિવાય બીજાને ખબર નથી.

માં વિધત્તેઽભિધત્તે માં વિકલ્પ્યાપોહ્યતે ત્વહમ્। એતાવાન્સર્વવેદાર્થઃ શબ્દ આસ્થાય માં ભિદામ્ । માયામાત્રમનૂદ્યાન્તે પ્રતિષિધ્ય પ્રસીદતિ

એ મને સ્થાપે છે, મને દર્શાવે છે, મને અલગ પાડે છે અને મને નકારે છે. વેદનો આખો અર્થ એ છે કે ધ્વનિ મારફતે મને ઓળખાય છે, માયા માત્રનું ઉલ્લેખ કરીને અંતે એને નકારીને કૃપાળુ બને છે.

તથૈવ હરિણૈઃ ક્રોડૈઃ શ્વાવિત્ ગવય કુઞ્જરૈઃ । ગોપુચ્છૈઃ હરિભિઃ મર્કૈઃ નકુલૈઃ નાભિભિર્વૃતમ્

એ જ રીતે, એ વાણી હરણ, વનદૂધ, જંગલી શ્વાન, ગાય, મહિષ, હાથી, ગાયની પૂંછડી, વાંદરો, નકુલ અને સાપથી ઘેરાયેલી છે.

પ્રવિશ્ય તત્તીર્થવરં આદિરાજઃ સહાત્મજઃ । દદર્શ મુનિમાસીનં તસ્મિન્ હુતહુતાશનમ્

પછી રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા રાજાએ પોતાના પુત્રો સાથે એ પવિત્ર તીર્થમાં પ્રવેશ કર્યો અને ત્યાં બેઠેલા મુનિને યજ્ઞાગ્નિ સાથે જોયા.

વિદ્યોતમાનં વપુષા તપસિ ઉગ્રયુજા ચિરમ્ । નાતિક્ષામં ભગવતઃ સ્નિગ્ધાપાઙ્ગાવલોકનાત્ । તદ્વ્યાહૃતામૃતકલા પીયૂષશ્રવણેન ચ

એ મુનિ લાંબા સમયથી કઠિન તપસ્યામાં લીન હોવાથી તેજસ્વી દેખાતા હતા, પણ ભગવાનના પ્રેમભર્યા દૃષ્ટિ અને અમૃત સમાન વચનોથી તેઓ બહુ દુર્બળ લાગતા નહોતા.

પ્રાંશું પદ્મપલાશાક્ષં જટિલં ચીરવાસસમ્ । ઉપસંશ્રિત્ય મલિનં યથાર્હણં અસંસ્કૃતમ્

મુનિ ઊંચા કદરના, કમળની પાંખડી જેવા નેત્રવાળા, જટાવાળાં, વાઘેરી વસ્ત્ર પહેરેલા, યથાયોગ્ય અસ્વચ્છ અને અલંકાર વિહિન હતા.

અથોટજમુપાયાતં નૃદેવં પ્રણતં પુરઃ । સપર્યયા પર્યગૃહ્ણાત્ પ્રતિનન્દ્યાનુરૂપયા

પછી, જ્યારે રાજા ઋષિની કૂટિયામાં આવ્યા અને નમસ્કાર કર્યા, ત્યારે ઋષિએ યોગ્ય આથિથ્ય અને અભિવાદનથી તેમનું સ્વાગત કર્યું.

ગૃહીતાર્હણમાસીનં સંયતં પ્રીણયન્ મુનિઃ । સ્મરન્ ભગવદાદેશં ઇત્યાહ શ્લક્ષ્ણયા ગિરા

મુનિએ યોગ્ય રીતે પૂજા સ્વીકારી, આત્મસંયમી રાજાને બેઠાડ્યા અને ભગવાનની આજ્ઞા યાદ કરી, મૃદુ વચનોથી તેમનો સન્માન કર્યો.

નૂનં ચઙ્ક્રમણં દેવ સતાં સંરક્ષણાય તે । વધાય ચાસતાં યસ્ત્વં હરેઃ શક્તિર્હિ પાલિની

હે દેવ, નિશ્ચયે તારો સંચાર સજ્જનોની રક્ષા અને દુર્જનોના વિનાશ માટે છે; કારણ કે તું હરિની પાલનશક્તિ છે.

યોઽર્કેન્દુ અગ્નીન્દ્રવાયૂનાં યમધર્મપ્રચેતસામ્ । રૂપાણિ સ્થાન આધત્સે તસ્મૈ શુક્લાય તે નમઃ

તમે સૂર્ય, ચંદ્ર, અગ્નિ, ઇન્દ્ર, વાયુ, યમ, ધર્મ અને વરુણના રૂપ અને સ્થાન ધારણ કરો છો — એ શુદ્ધ સ્વરૂપને નમન છે.

ન યદા રથમાસ્થાય જૈત્રં મણિગણાર્પિતમ્ । વિસ્ફૂર્જત્ ચણ્ડકોદણ્ડો રથેન ત્રાસયન્ અઘાન્

જ્યારે તમે રત્નોથી શોભિત વિજયરથ પર બેસતા નથી અને ભયાનક ધનુષ્ય હલાવતા નથી, ત્યારે પણ તમારો રથ દુર્જનોને ભયભીત કરે છે.

સ્વસૈન્યચરણક્ષુણ્ણં વેપયન્ મણ્ડલં ભુવઃ । વિકર્ષન્ બૃહતીં સેનાં પર્યટસિ અંશુમાનિવ

તમારી સેના જમીનને પગથી દબાવે છે, ધરા ડોલી ઊઠે છે, અને વિશાળ સેનાને ખેંચી લાવે છે; તમે તેજસ્વી સૂર્યની જેમ ફરો છો.

તદૈવ સેતવઃ સર્વે વર્ણાશ્રમનિબન્ધનાઃ । ભગવદ્ રચિતા રાજન્ ભિદ્યેરન્ બત દસ્યુભિઃ

એ સમયે, રાજા, ભગવાને બનાવેલા વર્ણ અને આશ્રમના બધા નિયમો દસ્યુઓ દ્વારા તૂટી જશે.

અધર્મશ્ચ સમેધેત લોલુપૈર્વ્યઙ્કુશૈર્નૃભિઃ । શયાને ત્વયિ લોકોઽયં દસ્યુગ્રસ્તો વિનઙ્ક્ષ્યતિ

લોભી અને અણઘડ મનુષ્યોના કારણે અધર્મ વધશે; જો તમે નિર્વિકાર રહેશો તો આ દુનિયા દસ્યુઓના હાથમાં પડીને નાશ પામશે.

અથાપિ પૃચ્છે ત્વાં વીર યદર્થં ત્વં ઇહાગતઃ । તદ્વયં નિર્વ્યલીકેન પ્રતિપદ્યામહે હૃદા

છતાં પણ, વીર, હું તને પૂછું છું કે તું અહીં શા માટે આવ્યો છે; આપણે નિષ્કપટ હૃદયથી તે પ્રમાણે વર્તવું જોઈએ.