શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

પ્રાયો બતામ્બ વિહગા મુનયો વનેઽસ્મિન્ કૃષ્ણેક્ષિતં તદુદિતં કલવેણુગીતમ્ । આરુહ્ય યે દ્રુમભુજાન્ રુચિરપ્રવાલાન્ શ્રૃણ્વત્યમીલિતદૃશો વિગતાન્યવાચઃ

માતા, આ વનમાંના પક્ષીઓ પણ જાણે મહાન ઋષિ છે. સુંદર પાંદડાવાળા વૃક્ષોની ડાળ પર બેઠા, શ્રીકૃષ્ણના વાંસળીના મીઠા ગીતને સાંભળે છે, આંખો મીંચી, બધું ભૂલી જાય છે.

નદ્યસ્તદા તદુપધાર્ય મુકુન્દગીતમ્ આવર્તલક્ષિત મનોભવભગ્નવેગાઃ । આલિઙ્‌ગનસ્થગિતમૂર્મિભુજૈર્મુરારેઃ ગૃહ્ણન્તિ પાદયુગલં કમલોપહારાઃ

નદીઓએ મુકુંદનું ગીત સાંભળ્યું, તો એમના વહેણમાં ગોળ ચિહ્નો દેખાયા, મનના ઉલ્લાસને શાંત કરી દીધો. એ નદીઓ તરંગોના હાથથી મુરારીને લપટાઈ જાય છે અને કમળો અર્પણ કરે છે.

દૃષ્ટ્વાઽઽતપે વ્રજપશૂન્ સહ રામગોપૈઃ સઞ્ચારયન્તમનુ વેણુમુદીરયન્તમ્ । પ્રેમપ્રવૃદ્ધ ઉદિતઃ કુસુમાવલીભિઃ સખ્યુર્વ્યધાત્ સ્વવપુષામ્બુદ આતપત્રમ્

રામ અને ગોપાળક છોકરાઓ સાથે, વ્રજની ગાયોને તડકામાં ચરાવતો, વાંસળી વગાડતો શ્રીકૃષ્ણ જોઈને, વૃક્ષો પ્રેમથી ભરાઈ ગયા. તેઓ ફૂલોથી ભરેલી ડાળીઓ ઉંચી કરીને પોતાનું શરીર છાંયડો બનાવી, મિત્ર માટે છત્ર બનાવી દીધું.

પૂર્ણાઃ પુલિન્દ્ય ઉરુગાયપદાબ્જરાગ શ્રીકુઙ્‌કુમેન દયિતાસ્તનમણ્ડિતેન । તદ્દર્શનસ્મરરુજસ્તૃણરૂષિતેન લિમ્પન્ત્ય આનનકુચેષુ જહુસ્તદાધિમ્

પુલિંદા સ્ત્રીઓએ, મહાન ગાયક શ્રીકૃષ્ણના પગલાંનું કુંકુમ, જે તેમના પ્રિયજનના સ્તન પર લાગેલું અને ઘાસ પર પડેલું હતું, પોતાના ચહેરા અને છાતી પર લગાવ્યું. એમને શ્રીકૃષ્ણને જોઈને જે પ્રેમનો દુઃખ થયો હતો, એ કુંકુમ લગાવીને ઓગાળી દીધો.

હન્તાયમદ્રિરબલા હરિદાસવર્યો યદ્ રામકૃષ્ણચરણસ્પરશપ્રમોદઃ । માનં તનોતિ સહગોગણયોસ્તયોર્યત્ પાનીયસૂયવસ કન્દરકન્દમૂલૈઃ

આ પર્વતને જુઓ, હરિના સેવકોમાં શ્રેષ્ઠ છે. રામ અને કૃષ્ણના પાવન પગલાંના સ્પર્શથી આનંદિત થઈ, એ પર્વત એમને, એમના ગાયોને અને સાથીઓને પાણી, નરમ ઘાસ અને મૂળોથી માન આપે છે.

ગા ગોપકૈરનુવનં નયતોરુદાર વેણુસ્વનૈઃ કલપદૈસ્તનુભૃત્સુ સખ્યઃ । અસ્પન્દનં ગતિમતાં પુલકસ્તરુણાં નિર્યોગપાશકૃત લક્ષણયોર્વિચિત્રમ્

રામ અને કૃષ્ણ ગોપાળ બાલકો સાથે ગાયો ને વનમાં લઈ જાય છે ત્યારે એમના વાંસળીના મીઠા સૂરથી બધાં જીવ જ મંત્રમુગ્ધ થઈ જાય છે; ચાલતા જીવ પણ શાંત થઈ જાય છે, વૃક્ષોમાં આનંદની લહેર દોડે છે અને બંધનના ચિહ્નો પણ અદૃશ્ય થઈ જાય છે.

( અનુષ્ટુપ્ ) એવંવિધા ભગવતો યા વૃન્દાવનચારિણઃ । વર્ણયન્ત્યો મિથો ગોપ્યઃ ક્રીડાસ્તન્મયતાં યયુઃ

આ રીતે, જ્યારે ગોપીઓ પરસ્પર ભગવાનના વ્રજમાં રમતા લીલાઓનું વર્ણન કરતી હતી, ત્યારે એમનું મન એ રમણીઓમાં લીન થઈ જતું.

ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં સંહિતાયાં દશમસ્કન્ધે પૂર્વાર્ધે એકવિંશોઽધ્યાયઃ

આ રીતે પરમહંસો માટેના શ્રીમદ્ ભાગવત મહાપુરાણના દશમ સ્કંધના પ્રથમ ભાગનો એકવીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.

વિષયાભિનિવેશેન નાત્માનં વેદ નાપરમ્। વૃક્ષ જીવિકયા જીવન્વ્યર્થં ભસ્ત્રેવ યઃ શ્વસન્

જે મનુષ્ય વિષયોમાં જ મગ્ન રહે છે, એ પોતાને કે ઊંચા તત્ત્વને ઓળખતો નથી; માત્ર શરીર માટે જીવતો, એ ફૂંક મારતી ધોકળી જેવો નિષ્ફળ જીવન જીવે છે.

ફલશ્રુતિરિયં નૄણાં ન શ્રેયો રોચનં પરમ્। શ્રેયોવિવક્ષયા પ્રોક્તં યથા ભૈષજ્યરોચનમ્

આ ફળરૂપ પરિણામ મનુષ્યો માટે શ્રેષ્ઠ કલ્યાણ નથી, પણ એમને આકર્ષવા માટે કહેવામાં આવ્યું છે, જેમ દવા સ્વાદિષ્ટ બનાવીને પીવડાવવામાં આવે છે.

ઉત્પત્ત્યૈવ હિ કામેષુ પ્રાણેષુ સ્વજનેષુ ચ। આસક્તમનસો મર્ત્યા આત્મનોઽનર્થહેતુષુ

માણસ જન્મથી જ મનથી ઇચ્છાઓ, પ્રાણ અને પોતાના લોકોમાં આસક્ત રહે છે, જ્યારે એ બધું જ એની દુઃખનું કારણ છે.

ન તાનવિદુષઃ સ્વાર્થં ભ્રામ્યતો વૃજિનાધ્વનિ। કથં યુઞ્જ્યાત્પુનસ્તેષુ તાંસ્તમો વિશતો બુધઃ

જે પોતાનું સત્ય હિત જાણતા નથી, એ દુઃખના રસ્તા પર ભટકતા રહે છે; જ્ઞાની માણસ કેમ ફરીથી એમને એ જ અંધકારભર્યા કામોમાં લગાડે?

એવં વ્યવસિતં કેચિદવિજ્ઞાય કુબુદ્ધયઃ। ફલશ્રુતિં કુસુમિતાં ન વેદજ્ઞા વદન્તિ હિ

આ રીતે, કેટલાક અજ્ઞાન અને ભ્રાંતિગ્રસ્ત મનવાળા લોકો ફળના સુગંધિત વચનો બોલતા નથી, કારણ કે વેદ જાણનારા એનું વખાણ કરતા નથી.

કામિનઃ કૃપણા લુબ્ધાઃ પુષ્પેષુ ફલબુદ્ધયઃ। અગ્નિમુગ્ધા ધૂમતાન્તાઃ સ્વં લોકં ન વિદન્તિ તે

જે કામી, દયનીય અને લોભી છે, ફૂલમાં જ મન લગાવનાર છે, એ અગ્નિમાં પડતા પતંગિયાં જેવા છે; એમને પોતાનું સાચું સ્થાન ખબર નથી.

ન તે મામઙ્ગ જાનન્તિ હૃદિસ્થં ય ઇદં યતઃ। ઉક્થશસ્ત્રા હ્યસુતૃપો યથા નીહારચક્ષુષઃ

પ્રિય, એ લોકો મને ઓળખતા નથી, હું તો એમના હૃદયમાં રહું છું અને આ બધું જ મારી પાસેથી ઊભું થયું છે; જેમ યજ્ઞ અને સ્તોત્રોથી તૃપ્ત ન થનારા લોકો ધુમ્મસથી આંખે ન જોઈ શકે.

તે મે મતમવિજ્ઞાય પરોક્ષં વિષયાત્મકાઃ। હિંસાયાં યદિ રાગઃ સ્યાદ્યજ્ઞ એવ ન ચોદના

મારા પરોક્ષ અર્થને ન સમજતા અને વિષયોમાં મગ્ન એવા લોકો જો હિંસામાં આસક્ત થાય, તો એમને માટે તો યજ્ઞ પણ યોગ્ય નથી.

હિંસાવિહારા હ્યાલબ્ધૈઃ પશુભિઃ સ્વસુખેચ્છયા। યજન્તે દેવતા યજ્ઞૈઃ પિતૃભૂતપતીન્ખલાઃ

નિષ્ઠુર લોકો પોતાના સુખ માટે હિંસાથી મેળવેલા પશુઓથી દેવ, પિતૃ અને ભૂતપતિઓ માટે યજ્ઞ કરે છે.

સ્વપ્નોપમમમું લોકમસન્તં શ્રવણપ્રિયમ્। આશિષો હૃદિ સઙ્કલ્પ્ય ત્યજન્ત્યર્થાન્યથા વણિક્

જેમ વેપારી સત્ય ધન છોડીને સ્વપ્નને પસંદ કરે છે, તેમ એ લોકો પોતાના હૃદયમાં આશીર્વાદની કલ્પના કરે છે, પણ એ લોક તો સ્વપ્ન જેવો છે, સાંભળવામાં મીઠો લાગે છે પણ અસત્ય છે.

રજઃસત્ત્વતમોનિષ્ઠા રજઃસત્ત્વતમોજુષઃ। ઉપાસત ઇન્દ્ર મુખ્યાન્દેવાદીન્ન યથૈવ મામ્

જે લોકો રજ, સત્ત્વ અને તમમાં સ્થિર છે અને એ ગુણોને પસંદ કરે છે, એ ઇન્દ્ર અને બીજા મુખ્ય દેવતાઓની પૂજા કરે છે, પણ મને સાચી રીતે નથી પૂજતા.

ઇષ્ટ્વેહ દેવતા યજ્ઞૈર્ગત્વા રંસ્યામહે દિવિ। તસ્યાન્ત ઇહ ભૂયાસ્મ મહાશાલા મહાકુલાઃ

અહીં દેવતાઓની પૂજા કરીને, 'અમે સ્વર્ગમાં આનંદ માણીશું' એમ માને છે; અને જ્યારે એ પૂરું થાય, ત્યારે ફરીથી પૃથ્વી પર ધનવાન અને ઉંચા કુળમાં જન્મવાની ઈચ્છા રાખે છે.

એવં પુષ્પિતયા વાચા વ્યાક્ષિપ્તમનસાં નૃણામ્। માનિનાં ચાતિલુબ્ધાનાં મદ્વાર્તાપિ ન રોચતે

આ રીતે, ફૂલ જેવા મીઠા વચનોમાં મન ડૂબેલા, અભિમાની અને અત્યંત લોભી લોકો માટે તો મારી વાત પણ ગમતી નથી.

વેદા બ્રહ્માત્મવિષયાસ્ત્રિકાણ્ડવિષયા ઇમે। પરોક્ષવાદા ઋષયઃ પરોક્ષં મમ ચ પ્રિયમ્

આ વેદો ત્રણ વિભાગવાળા છે અને બ્રહ્મ, આત્મા અને દેવતાઓના વિષયમાં છે; ઋષિઓ પરોક્ષ રીતે બોલે છે અને મને પણ પરોક્ષ વાણી પ્રિય છે.

શબ્દબ્રહ્મ સુદુર્બોધં પ્રાણેન્દ્રિયમનોમયમ્। અનન્તપારં ગમ્ભીરં દુર્વિગાહ્યં સમુદ્રવત્

શબ્દરૂપ બ્રહ્મ સમજવું બહુ જ મુશ્કેલ છે. એ પ્રાણ, ઇન્દ્રિયો અને મનથી બનેલું છે. એ અનંત છે, એની કોઈ પાર નથી, એ ઊંડું છે અને મહાસાગર જેવું પાર પાડી શકાતું નથી.

મયોપબૃંહિતં ભૂમ્ના બ્રહ્મણાનન્તશક્તિના। ભૂતેષુ ઘોષરૂપેણ બિસેષૂર્ણેવ લક્ષ્યતે

હું, અનંત શક્તિ ધરાવતો બ્રહ્મ, એનું વિસ્તરણ કરું છું. સર્વ જીવોમાં એ ધ્વનિરૂપે દેખાય છે, જેમ કમળની ડાંડીમાં સૂત્ર છુપાયેલું હોય છે.

યથોર્ણનાભિર્હૃદયાદૂર્ણામુદ્વમતે મુખાત્। આકાશાદ્ઘોષવાન્પ્રાણો મનસા સ્પર્શરૂપિણા

જેમ જાળ બનાવનાર કીડો પોતાના હૃદયમાંથી જાળ કાઢે છે, તેમ પ્રાણ પણ મનથી સ્પર્શરૂપે, આકાશમાંથી ધ્વનિ લઈને બહાર આવે છે.

છન્દોમયોઽમૃતમયઃ સહસ્રપદવીં પ્રભુઃ। ૐકારાદ્વ્યઞ્જિતસ્પર્શ સ્વરોષ્માન્તસ્થભૂષિતામ્

પ્રભુ છંદ અને અમૃતથી બનેલા છે, તેઓ પાસે હજારો માર્ગો છે. 'ઑમ'થી શરૂ થઈને વ્યંજન, સ્વર, ઉષ્મ અને અન્ય ધ્વનિઓથી તેઓ અંદર સ્થિર છે.

વિચિત્રભાષાવિતતાં છન્દોભિશ્ચતુરુત્તરૈઃ। અનન્તપારાં બૃહતીં સૃજત્યાક્ષિપતે સ્વયમ્

તે પ્રભુ જાતે જ વિવિધ ભાષાઓમાં ફેલાયેલ, ચાર-ચાર અક્ષર વધતા છંદોથી બનેલી, અનંત અને વિશાળ વાણીનું સર્જન અને સંહાર કરે છે.

ગાયત્ર્યુષ્ણિગનુષ્ટુપ્ચ બૃહતી પઙ્ક્તિરેવ ચ। ત્રિષ્ટુબ્જગત્યતિચ્છન્દો હ્યત્યષ્ટ્યતિજગદ્વિરાટ્

ગાયત્રી, ઉષ્ણિક, અનુષ્ટુપ, બૃહતી, પંક્તિ, તૃષ્ટુપ, જગતી, અતિછંદસ, અત્યષ્ટિ, અતિજગત અને વિરાટ — આ બધા છંદ છે.

કિં વિધત્તે કિમાચષ્ટે કિમનૂદ્ય વિકલ્પયેત્। ઇત્યસ્યા હૃદયં લોકે નાન્યો મદ્વેદ કશ્ચન

આ વાણી શું સ્થાપે છે, શું કહે છે, શું સંકેત આપે છે, શું અલગ પાડે છે — એનું સાચું હૃદય દુનિયામાં મારા સિવાય બીજાને ખબર નથી.