શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

ચૂતપ્રવાલબર્હસ્તબક્ ઉત્પલાબ્જ માલાનુપૃક્તપરિધાન વિચિત્રવેશૌ । મધ્યે વિરેજતુરલં પશુપાલગોષ્ઠ્યાં રઙ્‌ગે યથા નટવરૌ ક્વ ચ ગાયમાનૌ

કાચાં કેરીનાં ડાળ, નરમ પાંદડા, મોરપાંખ, કમળ અને કુમુદની માળા, વનમાંના ફૂલોની શોભાવાળા વસ્ત્ર પહેરી, એ બે મિત્રો ગોપાળક મંડળીમાં એવાં તેજસ્વી લાગતા, જાણે રંગમંચ પરના બે શ્રેષ્ઠ નટ, ગીત ગાતા.

ગોપ્યઃ કિમાચરદયં કુશલં સ્મ વેણુઃ દામોદરાધરસુધામપિ ગોપિકાનામ્ । ભુઙ્‌ક્તે સ્વયં યદવશિષ્ટરસં હ્રદિન્યો હૃષ્યત્ત્વચોઽશ્રુ મુમુચુસ્તરવો યથાઽઽર્યાઃ

સખી, આ વાંસળીનું કેટલું સદભાગ્ય છે! દામોદરનાં હોઠોની અમૃતધારા, જેને ગોપીઓ પણ ઈચ્છે છે, એ તો આ વાંસળી જ પી જાય છે. નદીઓ પણ એની બાકી રહેલી મીઠાસ માણીને આનંદે તરબતર થાય છે, તેમનાં પાણી કાંપે છે અને વૃક્ષો વડીલની જેમ આંસુ વહાવે છે.

વૃન્દાવનં સખિ ભુવો વિતનોતિ કીર્તિં યદ્ દેવકીસુતપદામ્બુ જલબ્ધલક્ષ્મિ । ગોવિન્દવેણુમનુ મત્તમયૂરનૃત્યં પ્રેક્ષ્યાદ્રિસાન્વવરતાન્યસમસ્તસત્ત્વમ્

સખી, વ્રિંદાવનનું નામ ધરતી પર પ્રસિદ્ધ છે, કારણ કે દેવકીપુત્રના પગલાંનું પાણી એ જમીનને પવિત્ર કરે છે. ગોવિંદ વાંસળી વગાડે છે ત્યારે મસ્ત મોરો નાચે છે અને પર્વતોની ઢાળીઓ પર બધા જીવ શાંત થઈ જાય છે.

ધન્યાઃ સ્મ મૂઢમતયોઽપિ હરિણ્ય એતા યા નન્દનન્દનમુપાત્ત વિચિત્રવેશમ્ । આકર્ણ્ય વેણુરણિતં સહકૃષ્ણસારાઃ પૂજાં દધુર્વિરચિતાં પ્રણયાવલોકૈઃ

અમે તો માનીએ છીએ કે એ જંગલની હરણીઓ પણ ધન્ય છે—even જો એમને સમજ ઓછું હોય. નંદનંદનને રંગબેરંગી વેશમાં જોઈને અને વાંસળીનો અવાજ સાંભળીને, પોતાના કાળિયા સારો સાથે, એ હરણીઓ પ્રેમભરી નજરથી પૂજા કરે છે.

કૃષ્ણં નિરીક્ષ્ય વનિતોત્સવરૂપશીલં શ્રુત્વા ચ તત્ક્વણિતવેણુ વિવિક્તગીતમ્ । દેવ્યો વિમાનગતયઃ સ્મરનુન્નસારા ભ્રશ્યત્ પ્રસૂનકબરા મુમુહુર્વિનીવ્યઃ

શ્રીકૃષ્ણના રૂપ અને વર્તન, જે આંખો માટે ઉત્સવ છે, એને જોઈને અને વાંસળીનું મીઠું, એકાંત ગીત સાંભળીને, સ્વર્ગની દેવીઓ vimaano પર બેઠી, પ્રેમથી મન ઉછળી ગયું, ફૂલની માળા ખસી પડી અને વસ્ત્રો ઢીલા પડી ગયા, અને એ બેભાન થઈ ગઈ.

ગાવશ્ચ કૃષ્ણમુખનિર્ગતવેણુગીત પીયૂષમુત્તભિતકર્ણપુટૈઃ પિબન્ત્યઃ । શાવાઃ સ્નુતસ્તનપયઃકવલાઃ સ્મ તસ્થુઃ ગોવિન્દમાત્મનિ દૃશાશ્રુકલાઃ સ્પૃશન્ત્યઃ

ગાયો, શ્રીકૃષ્ણના મોઢેથી નીકળતું વાંસળીનું અમૃત કાન ઊંચા કરીને પીતી રહી. એમના વાછરડા પણ દૂધ મોઢામાં રાખીને ઊભાં રહી ગયા. ગાયોની આંખોમાં આંસુ છલકાઈ આવ્યા, જાણે હૃદયથી ગોવિંદને લપટાઈ જાય છે.

પ્રાયો બતામ્બ વિહગા મુનયો વનેઽસ્મિન્ કૃષ્ણેક્ષિતં તદુદિતં કલવેણુગીતમ્ । આરુહ્ય યે દ્રુમભુજાન્ રુચિરપ્રવાલાન્ શ્રૃણ્વત્યમીલિતદૃશો વિગતાન્યવાચઃ

માતા, આ વનમાંના પક્ષીઓ પણ જાણે મહાન ઋષિ છે. સુંદર પાંદડાવાળા વૃક્ષોની ડાળ પર બેઠા, શ્રીકૃષ્ણના વાંસળીના મીઠા ગીતને સાંભળે છે, આંખો મીંચી, બધું ભૂલી જાય છે.

નદ્યસ્તદા તદુપધાર્ય મુકુન્દગીતમ્ આવર્તલક્ષિત મનોભવભગ્નવેગાઃ । આલિઙ્‌ગનસ્થગિતમૂર્મિભુજૈર્મુરારેઃ ગૃહ્ણન્તિ પાદયુગલં કમલોપહારાઃ

નદીઓએ મુકુંદનું ગીત સાંભળ્યું, તો એમના વહેણમાં ગોળ ચિહ્નો દેખાયા, મનના ઉલ્લાસને શાંત કરી દીધો. એ નદીઓ તરંગોના હાથથી મુરારીને લપટાઈ જાય છે અને કમળો અર્પણ કરે છે.

દૃષ્ટ્વાઽઽતપે વ્રજપશૂન્ સહ રામગોપૈઃ સઞ્ચારયન્તમનુ વેણુમુદીરયન્તમ્ । પ્રેમપ્રવૃદ્ધ ઉદિતઃ કુસુમાવલીભિઃ સખ્યુર્વ્યધાત્ સ્વવપુષામ્બુદ આતપત્રમ્

રામ અને ગોપાળક છોકરાઓ સાથે, વ્રજની ગાયોને તડકામાં ચરાવતો, વાંસળી વગાડતો શ્રીકૃષ્ણ જોઈને, વૃક્ષો પ્રેમથી ભરાઈ ગયા. તેઓ ફૂલોથી ભરેલી ડાળીઓ ઉંચી કરીને પોતાનું શરીર છાંયડો બનાવી, મિત્ર માટે છત્ર બનાવી દીધું.

પૂર્ણાઃ પુલિન્દ્ય ઉરુગાયપદાબ્જરાગ શ્રીકુઙ્‌કુમેન દયિતાસ્તનમણ્ડિતેન । તદ્દર્શનસ્મરરુજસ્તૃણરૂષિતેન લિમ્પન્ત્ય આનનકુચેષુ જહુસ્તદાધિમ્

પુલિંદા સ્ત્રીઓએ, મહાન ગાયક શ્રીકૃષ્ણના પગલાંનું કુંકુમ, જે તેમના પ્રિયજનના સ્તન પર લાગેલું અને ઘાસ પર પડેલું હતું, પોતાના ચહેરા અને છાતી પર લગાવ્યું. એમને શ્રીકૃષ્ણને જોઈને જે પ્રેમનો દુઃખ થયો હતો, એ કુંકુમ લગાવીને ઓગાળી દીધો.

હન્તાયમદ્રિરબલા હરિદાસવર્યો યદ્ રામકૃષ્ણચરણસ્પરશપ્રમોદઃ । માનં તનોતિ સહગોગણયોસ્તયોર્યત્ પાનીયસૂયવસ કન્દરકન્દમૂલૈઃ

આ પર્વતને જુઓ, હરિના સેવકોમાં શ્રેષ્ઠ છે. રામ અને કૃષ્ણના પાવન પગલાંના સ્પર્શથી આનંદિત થઈ, એ પર્વત એમને, એમના ગાયોને અને સાથીઓને પાણી, નરમ ઘાસ અને મૂળોથી માન આપે છે.

ગા ગોપકૈરનુવનં નયતોરુદાર વેણુસ્વનૈઃ કલપદૈસ્તનુભૃત્સુ સખ્યઃ । અસ્પન્દનં ગતિમતાં પુલકસ્તરુણાં નિર્યોગપાશકૃત લક્ષણયોર્વિચિત્રમ્

રામ અને કૃષ્ણ ગોપાળ બાલકો સાથે ગાયો ને વનમાં લઈ જાય છે ત્યારે એમના વાંસળીના મીઠા સૂરથી બધાં જીવ જ મંત્રમુગ્ધ થઈ જાય છે; ચાલતા જીવ પણ શાંત થઈ જાય છે, વૃક્ષોમાં આનંદની લહેર દોડે છે અને બંધનના ચિહ્નો પણ અદૃશ્ય થઈ જાય છે.

( અનુષ્ટુપ્ ) એવંવિધા ભગવતો યા વૃન્દાવનચારિણઃ । વર્ણયન્ત્યો મિથો ગોપ્યઃ ક્રીડાસ્તન્મયતાં યયુઃ

આ રીતે, જ્યારે ગોપીઓ પરસ્પર ભગવાનના વ્રજમાં રમતા લીલાઓનું વર્ણન કરતી હતી, ત્યારે એમનું મન એ રમણીઓમાં લીન થઈ જતું.

ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં સંહિતાયાં દશમસ્કન્ધે પૂર્વાર્ધે એકવિંશોઽધ્યાયઃ

આ રીતે પરમહંસો માટેના શ્રીમદ્ ભાગવત મહાપુરાણના દશમ સ્કંધના પ્રથમ ભાગનો એકવીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.

વિષયાભિનિવેશેન નાત્માનં વેદ નાપરમ્। વૃક્ષ જીવિકયા જીવન્વ્યર્થં ભસ્ત્રેવ યઃ શ્વસન્

જે મનુષ્ય વિષયોમાં જ મગ્ન રહે છે, એ પોતાને કે ઊંચા તત્ત્વને ઓળખતો નથી; માત્ર શરીર માટે જીવતો, એ ફૂંક મારતી ધોકળી જેવો નિષ્ફળ જીવન જીવે છે.

ફલશ્રુતિરિયં નૄણાં ન શ્રેયો રોચનં પરમ્। શ્રેયોવિવક્ષયા પ્રોક્તં યથા ભૈષજ્યરોચનમ્

આ ફળરૂપ પરિણામ મનુષ્યો માટે શ્રેષ્ઠ કલ્યાણ નથી, પણ એમને આકર્ષવા માટે કહેવામાં આવ્યું છે, જેમ દવા સ્વાદિષ્ટ બનાવીને પીવડાવવામાં આવે છે.

ઉત્પત્ત્યૈવ હિ કામેષુ પ્રાણેષુ સ્વજનેષુ ચ। આસક્તમનસો મર્ત્યા આત્મનોઽનર્થહેતુષુ

માણસ જન્મથી જ મનથી ઇચ્છાઓ, પ્રાણ અને પોતાના લોકોમાં આસક્ત રહે છે, જ્યારે એ બધું જ એની દુઃખનું કારણ છે.

ન તાનવિદુષઃ સ્વાર્થં ભ્રામ્યતો વૃજિનાધ્વનિ। કથં યુઞ્જ્યાત્પુનસ્તેષુ તાંસ્તમો વિશતો બુધઃ

જે પોતાનું સત્ય હિત જાણતા નથી, એ દુઃખના રસ્તા પર ભટકતા રહે છે; જ્ઞાની માણસ કેમ ફરીથી એમને એ જ અંધકારભર્યા કામોમાં લગાડે?

એવં વ્યવસિતં કેચિદવિજ્ઞાય કુબુદ્ધયઃ। ફલશ્રુતિં કુસુમિતાં ન વેદજ્ઞા વદન્તિ હિ

આ રીતે, કેટલાક અજ્ઞાન અને ભ્રાંતિગ્રસ્ત મનવાળા લોકો ફળના સુગંધિત વચનો બોલતા નથી, કારણ કે વેદ જાણનારા એનું વખાણ કરતા નથી.

કામિનઃ કૃપણા લુબ્ધાઃ પુષ્પેષુ ફલબુદ્ધયઃ। અગ્નિમુગ્ધા ધૂમતાન્તાઃ સ્વં લોકં ન વિદન્તિ તે

જે કામી, દયનીય અને લોભી છે, ફૂલમાં જ મન લગાવનાર છે, એ અગ્નિમાં પડતા પતંગિયાં જેવા છે; એમને પોતાનું સાચું સ્થાન ખબર નથી.

ન તે મામઙ્ગ જાનન્તિ હૃદિસ્થં ય ઇદં યતઃ। ઉક્થશસ્ત્રા હ્યસુતૃપો યથા નીહારચક્ષુષઃ

પ્રિય, એ લોકો મને ઓળખતા નથી, હું તો એમના હૃદયમાં રહું છું અને આ બધું જ મારી પાસેથી ઊભું થયું છે; જેમ યજ્ઞ અને સ્તોત્રોથી તૃપ્ત ન થનારા લોકો ધુમ્મસથી આંખે ન જોઈ શકે.

તે મે મતમવિજ્ઞાય પરોક્ષં વિષયાત્મકાઃ। હિંસાયાં યદિ રાગઃ સ્યાદ્યજ્ઞ એવ ન ચોદના

મારા પરોક્ષ અર્થને ન સમજતા અને વિષયોમાં મગ્ન એવા લોકો જો હિંસામાં આસક્ત થાય, તો એમને માટે તો યજ્ઞ પણ યોગ્ય નથી.

હિંસાવિહારા હ્યાલબ્ધૈઃ પશુભિઃ સ્વસુખેચ્છયા। યજન્તે દેવતા યજ્ઞૈઃ પિતૃભૂતપતીન્ખલાઃ

નિષ્ઠુર લોકો પોતાના સુખ માટે હિંસાથી મેળવેલા પશુઓથી દેવ, પિતૃ અને ભૂતપતિઓ માટે યજ્ઞ કરે છે.

સ્વપ્નોપમમમું લોકમસન્તં શ્રવણપ્રિયમ્। આશિષો હૃદિ સઙ્કલ્પ્ય ત્યજન્ત્યર્થાન્યથા વણિક્

જેમ વેપારી સત્ય ધન છોડીને સ્વપ્નને પસંદ કરે છે, તેમ એ લોકો પોતાના હૃદયમાં આશીર્વાદની કલ્પના કરે છે, પણ એ લોક તો સ્વપ્ન જેવો છે, સાંભળવામાં મીઠો લાગે છે પણ અસત્ય છે.

રજઃસત્ત્વતમોનિષ્ઠા રજઃસત્ત્વતમોજુષઃ। ઉપાસત ઇન્દ્ર મુખ્યાન્દેવાદીન્ન યથૈવ મામ્

જે લોકો રજ, સત્ત્વ અને તમમાં સ્થિર છે અને એ ગુણોને પસંદ કરે છે, એ ઇન્દ્ર અને બીજા મુખ્ય દેવતાઓની પૂજા કરે છે, પણ મને સાચી રીતે નથી પૂજતા.

ઇષ્ટ્વેહ દેવતા યજ્ઞૈર્ગત્વા રંસ્યામહે દિવિ। તસ્યાન્ત ઇહ ભૂયાસ્મ મહાશાલા મહાકુલાઃ

અહીં દેવતાઓની પૂજા કરીને, 'અમે સ્વર્ગમાં આનંદ માણીશું' એમ માને છે; અને જ્યારે એ પૂરું થાય, ત્યારે ફરીથી પૃથ્વી પર ધનવાન અને ઉંચા કુળમાં જન્મવાની ઈચ્છા રાખે છે.

એવં પુષ્પિતયા વાચા વ્યાક્ષિપ્તમનસાં નૃણામ્। માનિનાં ચાતિલુબ્ધાનાં મદ્વાર્તાપિ ન રોચતે

આ રીતે, ફૂલ જેવા મીઠા વચનોમાં મન ડૂબેલા, અભિમાની અને અત્યંત લોભી લોકો માટે તો મારી વાત પણ ગમતી નથી.

વેદા બ્રહ્માત્મવિષયાસ્ત્રિકાણ્ડવિષયા ઇમે। પરોક્ષવાદા ઋષયઃ પરોક્ષં મમ ચ પ્રિયમ્

આ વેદો ત્રણ વિભાગવાળા છે અને બ્રહ્મ, આત્મા અને દેવતાઓના વિષયમાં છે; ઋષિઓ પરોક્ષ રીતે બોલે છે અને મને પણ પરોક્ષ વાણી પ્રિય છે.

શબ્દબ્રહ્મ સુદુર્બોધં પ્રાણેન્દ્રિયમનોમયમ્। અનન્તપારં ગમ્ભીરં દુર્વિગાહ્યં સમુદ્રવત્

શબ્દરૂપ બ્રહ્મ સમજવું બહુ જ મુશ્કેલ છે. એ પ્રાણ, ઇન્દ્રિયો અને મનથી બનેલું છે. એ અનંત છે, એની કોઈ પાર નથી, એ ઊંડું છે અને મહાસાગર જેવું પાર પાડી શકાતું નથી.