શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

ઉદહૃષ્યન્ વારિજાનિ સૂર્યોત્થાને કુમુદ્‌ વિના । રાજ્ઞા તુ નિર્ભયા લોકા યથા દસ્યૂન્ વિના નૃપ

સૂર્ય ઉગતાં કમળ ફૂલ ખુશખુશાલ થયા, પણ કુમુદ નહીં; એ જ રીતે રાજા હોય ત્યારે લોકો નિર્ભય રહે, પણ ચોર હોય ત્યારે નહીં.

પુરગ્રામેષ્વાગ્રયણૈઃ ઇન્દ્રિયૈશ્ચ મહોત્સવૈઃ । બભૌ ભૂઃ પક્વસસ્યાઢ્યા કલાભ્યાં નિતરાં હરેઃ

શહેર અને ગામડાંમાં ઉત્સવો અને આનંદથી, પક્વ પાકથી ભરેલી ધરા હરિની કલાથી વિશેષ તેજસ્વી લાગી.

વણિઙ્‌મુનિ નૃપસ્નાતા નિર્ગમ્યાર્થાન્ પ્રપેદિરે । વર્ષરુદ્ધા યથા સિદ્ધાઃ સ્વપિણ્ડાન્ કાલ આગતે

વાણિયો, મુનિઓ અને રાજાઓએ સ્નાન કરીને પોતાના કાર્યો માટે બહાર પડ્યા, જેમ સિદ્ધો વરસાદથી રોકાયા પછી સમય આવતાં પોતાના શરીર શોધે છે.

તેભ્યઃ સોઽસૃજત્સ્વીયં પુરં પુરુષમાત્મવાન્ । તાન્ દૃષ્ટ્વા યે પુરા સૃષ્ટાઃ પ્રશશંસુઃ પ્રજાપતિમ્

એ આત્માવાન્‌એ તેમના માટે પોતાનું શહેર અને લોકો સર્જ્યા; અગાઉ સર્જાયેલા લોકોને જોઈ, તેમણે પ્રજાપતિની સ્તુતિ કરી.

અહો એતત્ જગત્સ્રષ્ટઃ સુકૃતં બત તે કૃતમ્ । પ્રતિષ્ઠિતાઃ ક્રિયા યસ્મિન્ સાકં અન્નમદામ હે

અરે, જગતના સર્જનહાર, તારો કાર્ય કેટલું ઉત્તમ છે! જેમાં સર્વ વિધિ સ્થાપિત છે, ચાલો આપણે સાથે મળીને અન્ન ગ્રહણ કરીએ.

તપસા વિદ્યયા યુક્તો યોગેન સુસમાધિના । ઋષીન્ ઋષિઃ હૃષીકેશઃ સસર્જાભિમતાઃ પ્રજાઃ

તપ, વિદ્યા અને યોગથી સુસજ્જ, હૃષીકેશે, જે ઋષિમાં શ્રેષ્ઠ છે, ઇચ્છિત પ્રજાઓનું સર્જન કર્યું.

તેભ્યશ્ચૈકૈકશઃ સ્વસ્ય દેહસ્યાંશમદાદજઃ । યત્તત્ સમાધિયોગર્દ્ધિ તપોવિદ્યાવિરક્તિમત્

એ અજન્મા ભગવાને દરેકને પોતાના શરીરનો એક ભાગ આપ્યો—એ શું છે? ધ્યાન અને યોગથી મળતી સમૃદ્ધિ, તપ, જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય.

વેણુગીતમ્ - ભગવતો મધુરં વેણુનાદં આકર્ણ્ય ગોપીભિઃ તદ્‌ગુણગાનમ્ શ્રીશુક ઉવાચ । ( અનુષ્ટુપ્ ) ઇત્થં શરત્ સ્વચ્છજલં પદ્માકરસુગન્ધિના । ન્યવિશદ્ વાયુના વાતં સ ગોગોપાલકોઽચ્યુતઃ

શ્રીશુકદેવજી કહે છે: શરદ ઋતુમાં, સાફ પાણી અને ખીલેલા કમળોની સુગંધથી ભરેલા વનમાં, અચ્યૂત શ્રીકૃષ્ણ ગાય અને ગોપાળક છોકરાઓ સાથે ઠંડા પવનવાળું વન પ્રવેશ્યા.

( પુષ્પિતાગ્રા ) કુસુમિતવનરાજિશુષ્મિભૃઙ્‌ગ દ્વિજકુલઘુષ્ટસરઃસરિન્મહીધ્રમ્ । મધુપતિરવગાહ્ય ચારયન્ ગાઃ સહપશુપાલબલશ્ચુકૂજ વેણુમ્

ફૂલેલા વૃક્ષો, ભમરાંની ગુંજ અને પક્ષીઓના કલરવથી ગુંજતા સરોવર-નદીઓવાળા વનમાં, મધના સ્વામી શ્રીકૃષ્ણ પોતાના મિત્રો સાથે ગાયોને ચરાવતા અંદર ગયા અને વાંસળી વગાડવા લાગ્યા.

( અનુષ્ટુપ્ ) તદ્ વ્રજસ્ત્રિય આશ્રુત્ય વેણુગીતં સ્મરોદયમ્ । કાશ્ચિત્ પરોક્ષં કૃષ્ણસ્ય સ્વસખીભ્યોઽન્વવર્ણયન્

વ્રજની સ્ત્રીઓએ જ્યારે એ વાંસળીનું ગીત સાંભળ્યું, જે પ્રેમ જગાડે છે, ત્યારે કેટલીકએ, શ્રીકૃષ્ણને નજરે ન પડે એ રીતે, પોતાના સખીઓને એનું વર્ણન કર્યું.

તદ્ વર્ણયિતુમારબ્ધાઃ સ્મરન્ત્યઃ કૃષ્ણચેષ્ટિતમ્ । નાશકન્ સ્મરવેગેન વિક્ષિપ્તમનસો નૃપ

તેઓ વર્ણન કરવાનું શરૂ તો કર્યું, પણ શ્રીકૃષ્ણના કાર્યો યાદ કરતાં, પ્રેમના જોરથી મન ઉછળી ગયું અને, રાજા, એ વર્ણન પૂરું કરી શક્યા નહીં.

( મંદાક્રાંતા ) બર્હાપીડં નટવરવપુઃ કર્ણયોઃ કર્ણિકારં । બિભ્રદ્ વાસઃ કનકકપિશં વૈજયન્તીં ચ માલામ્ । રન્ધ્રાન્ વેણોરધરસુધયાપૂરયન્ ગોપવૃન્દૈઃ । વૃન્દારણ્યં સ્વપદરમણં પ્રાવિશદ્ ગીતકીર્તિઃ

મોરપિછ ધારણ કરેલું, સુંદર નટવરની કાયામાં, કાનમાં કર્ણિકારના ફૂલ, સોનાં જેવાં પીળાં વસ્ત્ર અને વૈજયંતી માળા પહેરી, વાંસળીના છિદ્રોમાંથી હોઠની અમૃતધારા વહાવી, ગોપમંડળી સાથે શ્રીકૃષ્ણ વ્રિંદાવનનાં વનમાં પ્રવેશ્યા, પોતાના પગલાંથી વનને પવિત્ર અને ગીતથી પ્રસિદ્ધ કરી દીધું.

( અનુષ્ટુપ્ ) ઇતિ વેણુરવં રાજન્ સર્વભૂતમનોહરમ્ । શ્રુત્વા વ્રજસ્ત્રિયઃ સર્વા વર્ણયન્ત્યોઽભિરેભિરે

રાજા, એ વાંસળીનો અવાજ બધાં જીવને મોહી લે એવો હતો. વ્રજની બધી સ્ત્રીઓએ એ સાંભળીને, એનું વર્ણન કરતા કરતા એમાં જ લીન થઈ ગઈ.

શ્રીગોપ્ય ઊચુઃ । ( વસંતતિલકા ) અક્ષણ્વતાં ફલમિદં ન પરં વિદામઃ સખ્યઃ પશૂનનુ વિવેશયતોર્વયસ્યૈઃ । વક્ત્રં વ્રજેશસુતયોરનવેણુજુષ્ટં યૈર્વા નિપીતમનુરક્ત-કટાક્ષમોક્ષમ્

ગોપીઓએ કહ્યું: સખી, આંખો માટે એથી મોટું ફળ બીજું કયું? વ્રજના સ્વામીના બે પુત્રો, પોતાના મિત્રો સાથે ગાયોને ચરાવતા જાય છે, તેમના ચહેરા વાંસળીથી શોભે છે અને પ્રેમભર્યા દ્રષ્ટિથી સૌને નિહાળે છે—આ જોઈ શકવું એ જ સાચું ફળ છે.

ચૂતપ્રવાલબર્હસ્તબક્ ઉત્પલાબ્જ માલાનુપૃક્તપરિધાન વિચિત્રવેશૌ । મધ્યે વિરેજતુરલં પશુપાલગોષ્ઠ્યાં રઙ્‌ગે યથા નટવરૌ ક્વ ચ ગાયમાનૌ

કાચાં કેરીનાં ડાળ, નરમ પાંદડા, મોરપાંખ, કમળ અને કુમુદની માળા, વનમાંના ફૂલોની શોભાવાળા વસ્ત્ર પહેરી, એ બે મિત્રો ગોપાળક મંડળીમાં એવાં તેજસ્વી લાગતા, જાણે રંગમંચ પરના બે શ્રેષ્ઠ નટ, ગીત ગાતા.

ગોપ્યઃ કિમાચરદયં કુશલં સ્મ વેણુઃ દામોદરાધરસુધામપિ ગોપિકાનામ્ । ભુઙ્‌ક્તે સ્વયં યદવશિષ્ટરસં હ્રદિન્યો હૃષ્યત્ત્વચોઽશ્રુ મુમુચુસ્તરવો યથાઽઽર્યાઃ

સખી, આ વાંસળીનું કેટલું સદભાગ્ય છે! દામોદરનાં હોઠોની અમૃતધારા, જેને ગોપીઓ પણ ઈચ્છે છે, એ તો આ વાંસળી જ પી જાય છે. નદીઓ પણ એની બાકી રહેલી મીઠાસ માણીને આનંદે તરબતર થાય છે, તેમનાં પાણી કાંપે છે અને વૃક્ષો વડીલની જેમ આંસુ વહાવે છે.

વૃન્દાવનં સખિ ભુવો વિતનોતિ કીર્તિં યદ્ દેવકીસુતપદામ્બુ જલબ્ધલક્ષ્મિ । ગોવિન્દવેણુમનુ મત્તમયૂરનૃત્યં પ્રેક્ષ્યાદ્રિસાન્વવરતાન્યસમસ્તસત્ત્વમ્

સખી, વ્રિંદાવનનું નામ ધરતી પર પ્રસિદ્ધ છે, કારણ કે દેવકીપુત્રના પગલાંનું પાણી એ જમીનને પવિત્ર કરે છે. ગોવિંદ વાંસળી વગાડે છે ત્યારે મસ્ત મોરો નાચે છે અને પર્વતોની ઢાળીઓ પર બધા જીવ શાંત થઈ જાય છે.

ધન્યાઃ સ્મ મૂઢમતયોઽપિ હરિણ્ય એતા યા નન્દનન્દનમુપાત્ત વિચિત્રવેશમ્ । આકર્ણ્ય વેણુરણિતં સહકૃષ્ણસારાઃ પૂજાં દધુર્વિરચિતાં પ્રણયાવલોકૈઃ

અમે તો માનીએ છીએ કે એ જંગલની હરણીઓ પણ ધન્ય છે—even જો એમને સમજ ઓછું હોય. નંદનંદનને રંગબેરંગી વેશમાં જોઈને અને વાંસળીનો અવાજ સાંભળીને, પોતાના કાળિયા સારો સાથે, એ હરણીઓ પ્રેમભરી નજરથી પૂજા કરે છે.

કૃષ્ણં નિરીક્ષ્ય વનિતોત્સવરૂપશીલં શ્રુત્વા ચ તત્ક્વણિતવેણુ વિવિક્તગીતમ્ । દેવ્યો વિમાનગતયઃ સ્મરનુન્નસારા ભ્રશ્યત્ પ્રસૂનકબરા મુમુહુર્વિનીવ્યઃ

શ્રીકૃષ્ણના રૂપ અને વર્તન, જે આંખો માટે ઉત્સવ છે, એને જોઈને અને વાંસળીનું મીઠું, એકાંત ગીત સાંભળીને, સ્વર્ગની દેવીઓ vimaano પર બેઠી, પ્રેમથી મન ઉછળી ગયું, ફૂલની માળા ખસી પડી અને વસ્ત્રો ઢીલા પડી ગયા, અને એ બેભાન થઈ ગઈ.

ગાવશ્ચ કૃષ્ણમુખનિર્ગતવેણુગીત પીયૂષમુત્તભિતકર્ણપુટૈઃ પિબન્ત્યઃ । શાવાઃ સ્નુતસ્તનપયઃકવલાઃ સ્મ તસ્થુઃ ગોવિન્દમાત્મનિ દૃશાશ્રુકલાઃ સ્પૃશન્ત્યઃ

ગાયો, શ્રીકૃષ્ણના મોઢેથી નીકળતું વાંસળીનું અમૃત કાન ઊંચા કરીને પીતી રહી. એમના વાછરડા પણ દૂધ મોઢામાં રાખીને ઊભાં રહી ગયા. ગાયોની આંખોમાં આંસુ છલકાઈ આવ્યા, જાણે હૃદયથી ગોવિંદને લપટાઈ જાય છે.

પ્રાયો બતામ્બ વિહગા મુનયો વનેઽસ્મિન્ કૃષ્ણેક્ષિતં તદુદિતં કલવેણુગીતમ્ । આરુહ્ય યે દ્રુમભુજાન્ રુચિરપ્રવાલાન્ શ્રૃણ્વત્યમીલિતદૃશો વિગતાન્યવાચઃ

માતા, આ વનમાંના પક્ષીઓ પણ જાણે મહાન ઋષિ છે. સુંદર પાંદડાવાળા વૃક્ષોની ડાળ પર બેઠા, શ્રીકૃષ્ણના વાંસળીના મીઠા ગીતને સાંભળે છે, આંખો મીંચી, બધું ભૂલી જાય છે.

નદ્યસ્તદા તદુપધાર્ય મુકુન્દગીતમ્ આવર્તલક્ષિત મનોભવભગ્નવેગાઃ । આલિઙ્‌ગનસ્થગિતમૂર્મિભુજૈર્મુરારેઃ ગૃહ્ણન્તિ પાદયુગલં કમલોપહારાઃ

નદીઓએ મુકુંદનું ગીત સાંભળ્યું, તો એમના વહેણમાં ગોળ ચિહ્નો દેખાયા, મનના ઉલ્લાસને શાંત કરી દીધો. એ નદીઓ તરંગોના હાથથી મુરારીને લપટાઈ જાય છે અને કમળો અર્પણ કરે છે.

દૃષ્ટ્વાઽઽતપે વ્રજપશૂન્ સહ રામગોપૈઃ સઞ્ચારયન્તમનુ વેણુમુદીરયન્તમ્ । પ્રેમપ્રવૃદ્ધ ઉદિતઃ કુસુમાવલીભિઃ સખ્યુર્વ્યધાત્ સ્વવપુષામ્બુદ આતપત્રમ્

રામ અને ગોપાળક છોકરાઓ સાથે, વ્રજની ગાયોને તડકામાં ચરાવતો, વાંસળી વગાડતો શ્રીકૃષ્ણ જોઈને, વૃક્ષો પ્રેમથી ભરાઈ ગયા. તેઓ ફૂલોથી ભરેલી ડાળીઓ ઉંચી કરીને પોતાનું શરીર છાંયડો બનાવી, મિત્ર માટે છત્ર બનાવી દીધું.

પૂર્ણાઃ પુલિન્દ્ય ઉરુગાયપદાબ્જરાગ શ્રીકુઙ્‌કુમેન દયિતાસ્તનમણ્ડિતેન । તદ્દર્શનસ્મરરુજસ્તૃણરૂષિતેન લિમ્પન્ત્ય આનનકુચેષુ જહુસ્તદાધિમ્

પુલિંદા સ્ત્રીઓએ, મહાન ગાયક શ્રીકૃષ્ણના પગલાંનું કુંકુમ, જે તેમના પ્રિયજનના સ્તન પર લાગેલું અને ઘાસ પર પડેલું હતું, પોતાના ચહેરા અને છાતી પર લગાવ્યું. એમને શ્રીકૃષ્ણને જોઈને જે પ્રેમનો દુઃખ થયો હતો, એ કુંકુમ લગાવીને ઓગાળી દીધો.

હન્તાયમદ્રિરબલા હરિદાસવર્યો યદ્ રામકૃષ્ણચરણસ્પરશપ્રમોદઃ । માનં તનોતિ સહગોગણયોસ્તયોર્યત્ પાનીયસૂયવસ કન્દરકન્દમૂલૈઃ

આ પર્વતને જુઓ, હરિના સેવકોમાં શ્રેષ્ઠ છે. રામ અને કૃષ્ણના પાવન પગલાંના સ્પર્શથી આનંદિત થઈ, એ પર્વત એમને, એમના ગાયોને અને સાથીઓને પાણી, નરમ ઘાસ અને મૂળોથી માન આપે છે.

ગા ગોપકૈરનુવનં નયતોરુદાર વેણુસ્વનૈઃ કલપદૈસ્તનુભૃત્સુ સખ્યઃ । અસ્પન્દનં ગતિમતાં પુલકસ્તરુણાં નિર્યોગપાશકૃત લક્ષણયોર્વિચિત્રમ્

રામ અને કૃષ્ણ ગોપાળ બાલકો સાથે ગાયો ને વનમાં લઈ જાય છે ત્યારે એમના વાંસળીના મીઠા સૂરથી બધાં જીવ જ મંત્રમુગ્ધ થઈ જાય છે; ચાલતા જીવ પણ શાંત થઈ જાય છે, વૃક્ષોમાં આનંદની લહેર દોડે છે અને બંધનના ચિહ્નો પણ અદૃશ્ય થઈ જાય છે.

( અનુષ્ટુપ્ ) એવંવિધા ભગવતો યા વૃન્દાવનચારિણઃ । વર્ણયન્ત્યો મિથો ગોપ્યઃ ક્રીડાસ્તન્મયતાં યયુઃ

આ રીતે, જ્યારે ગોપીઓ પરસ્પર ભગવાનના વ્રજમાં રમતા લીલાઓનું વર્ણન કરતી હતી, ત્યારે એમનું મન એ રમણીઓમાં લીન થઈ જતું.

ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં સંહિતાયાં દશમસ્કન્ધે પૂર્વાર્ધે એકવિંશોઽધ્યાયઃ

આ રીતે પરમહંસો માટેના શ્રીમદ્ ભાગવત મહાપુરાણના દશમ સ્કંધના પ્રથમ ભાગનો એકવીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.

વિષયાભિનિવેશેન નાત્માનં વેદ નાપરમ્। વૃક્ષ જીવિકયા જીવન્વ્યર્થં ભસ્ત્રેવ યઃ શ્વસન્

જે મનુષ્ય વિષયોમાં જ મગ્ન રહે છે, એ પોતાને કે ઊંચા તત્ત્વને ઓળખતો નથી; માત્ર શરીર માટે જીવતો, એ ફૂંક મારતી ધોકળી જેવો નિષ્ફળ જીવન જીવે છે.