શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

વ્યોમ્નોઽબ્ભ્રં ભૂતશાબલ્યં ભુવઃ પઙ્‌કમપાં મલમ્ । શરત્ જહારાશ્રમિણાં કૃષ્ણે ભક્તિર્યથાશુભમ્

શરદ ઋતુએ આકાશમાંથી વાદળો, ધરતીમાંથી માટીનો કાદવ અને પાણીમાંથી મલિનતા દૂર કરી; એ જ રીતે કૃષ્ણભક્તિ સાધુઓના મનમાંથી અશુદ્ધિ દૂર કરે છે.

સર્વસ્વં જલદા હિત્વા વિરેજુઃ શુભ્રવર્ચસઃ । યથા ત્યક્તૈષણાઃ શાન્તા મુનયો મુક્તકિલ્બિષાઃ

બધું જ છોડી દેતાં, તેઓ શુદ્ધ તેજથી ઝગમગ્યા, જેમ કે સર્વ ઈચ્છાઓ ત્યાગી શાંત અને પાપમુક્ત મુનિઓ.

ગિરયો મુમુચુસ્તોયં ક્વચિન્ન મુમુચુઃ શિવમ્ । યથા જ્ઞાનામૃતં કાલે જ્ઞાનિનો દદતે ન વા

પર્વતોએ પોતાનું પાણી છોડ્યું, પણ ક્યારેક શુભ પાણી રોકી લીધું; એ જ રીતે જ્ઞાની લોકો યોગ્ય સમયે જ જ્ઞાનરૂપ અમૃત આપે છે, ક્યારેક નથી આપતા.

નૈવાવિદન્ ક્ષીયમાણં જલં ગાધજલેચરાઃ । યથાઽઽયુરન્વહં ક્ષય્યં નરા મૂઢાઃ કુટુમ્બિનઃ

ગાઢ પાણીમાં રહેતા જીવોને પાણી ઓછું થતું સમજાયું નહીં, જેમ મૂર્ખ ગૃહસ્થો પોતાનું આયુષ્ય રોજે રોજ ઘટતું નથી સમજતા.

ગાધવારિચરાસ્તાપં અવિન્દન્ શરદર્કજમ્ । યથા દરિદ્રઃ કૃપણઃ કુટુમ્બ્યવિજિતેન્દ્રિયઃ

ગાઢ પાણીમાં રહેતા જીવોને શરદના તપતા સૂર્યથી થતો તાપ લાગ્યો નહીં, જેમ ગરીબ, દયનીય અને ઇન્દ્રિયજીત ન થયેલા ગૃહસ્થને દુઃખનો અહેસાસ થતો નથી.

શનૈઃ શનૈર્જહુઃ પઙ્‌કં સ્થલાન્યામં ચ વીરુધઃ । યથાહંમમતાં ધીરાઃ શરીરાદિષ્વનાત્મસુ

વૃક્ષો અને વનસ્પતિઓ ધીમે ધીમે પોતાનું કાદવ અને સુકાઈ જવું છોડે છે, જેમ ધીરજવાળા લોકો શરીર અને અન્ય પરાયી વસ્તુઓમાં 'હું' અને 'મારું'નો ભાવ છોડી દે છે.

નિશ્ચલામ્બુરભૂત્ તૂષ્ણીં સમુદ્રઃ શરદાગમે । આત્મનિ ઉપરતે સમ્યઙ્‌ મુનિર્વ્યુપરતાગમઃ

શરદ ઋતુમાં સમુદ્ર એકદમ શાંત અને નિઃશબ્દ થયો, જેમ સર્વ ચળપળ બંધ થતાં મુનિ સંપૂર્ણપણે આત્મામાં લીન થઈ જાય છે.

કેદારેભ્યસ્ત્વપોઽગૃહ્ણન્ કર્ષકા દૃઢસેતુભિઃ । યથા પ્રાણૈઃ સ્રવજ્જ્ઞાનં તન્નિરોધેન યોગિનઃ

મજબૂત બંધથી ખેડૂતોએ ખેતરોમાંથી પાણી ખેંચ્યું, જેમ યોગીઓ પ્રાણશક્તિ દ્વારા જ્ઞાનના પ્રવાહને રોકી નિયંત્રિત કરે છે.

શરદર્કાંશુજાંસ્તાપાન્ ભૂતાનાં ઉડુપોઽહરત્ । દેહાભિમાનજં બોધો મુકુન્દો વ્રજયોષિતામ્

શરદના સૂર્યકિરણોથી થતો તાપ ચંદ્રએ જીવોથી દૂર કર્યો, જેમ મુકુંદએ વ્રજની સ્ત્રીઓના દેહભાવથી પેદા થયેલ દુઃખ દૂર કર્યા.

ખમશોભત નિર્મેઘં શરદ્ વિમલતારકમ્ । સત્ત્વયુક્તં યથા ચિત્તં શબ્દબ્રહ્માર્થદર્શનમ્

શરદમાં આકાશ નિર્મળ અને તારાઓથી ઝગમગતું હતું, જેમ સત્વથી ભરેલું મન બ્રહ્મના શબ્દનો સાચો અર્થ જાણી શકે છે.

અખણ્ડમણ્ડલો વ્યોમ્નિ રરાજોડુગણૈઃ શશી । યથા યદુપતિઃ કૃષ્ણો વૃષ્ણિચક્રાવૃતો ભુવિ

ચાંદ્રમાએ આખા આકાશમાં તારાઓથી ઘેરાઈને અખંડ કળાથી તેજ પાથર્યું, જેમ કૃષ્ણે વૃષ્ણિ કુળ સાથે ધરતી પર કાંતિ પાથરી.

આશ્લિષ્ય સમશીતોષ્ણં પ્રસૂન વનમારુતમ્ । જનાસ્તાપં જહુર્ગોપ્યો ન કૃષ્ણહૃતચેતસઃ

ફૂલોના સુગંધથી ભરેલી, ઠંડી-ગરમ સમાન વનપવનને લોકો માણી દુઃખ ભૂલી ગયા, પણ કૃષ્ણના પ્રેમમાં લીન ગોપીઓએ નહિ.

ગાવો મૃગાઃ ખગા નાર્યઃ પુષ્પિણ્યઃ શરદાભવન્ । અન્વીયમાનાઃ સ્વવૃષૈઃ ફલૈરીશક્રિયા ઇવ

ગાય, હરણ, પક્ષીઓ, સ્ત્રીઓ અને ફૂલવાળી વનસ્પતિઓ શરદમાં ફૂલ્યા-ફળ્યા, પોતાના પુરુષો દ્વારા શોધાતા, જેમ ફળો ઈશ્વરની ક્રિયાથી થાય છે.

ઉદહૃષ્યન્ વારિજાનિ સૂર્યોત્થાને કુમુદ્‌ વિના । રાજ્ઞા તુ નિર્ભયા લોકા યથા દસ્યૂન્ વિના નૃપ

સૂર્ય ઉગતાં કમળ ફૂલ ખુશખુશાલ થયા, પણ કુમુદ નહીં; એ જ રીતે રાજા હોય ત્યારે લોકો નિર્ભય રહે, પણ ચોર હોય ત્યારે નહીં.

પુરગ્રામેષ્વાગ્રયણૈઃ ઇન્દ્રિયૈશ્ચ મહોત્સવૈઃ । બભૌ ભૂઃ પક્વસસ્યાઢ્યા કલાભ્યાં નિતરાં હરેઃ

શહેર અને ગામડાંમાં ઉત્સવો અને આનંદથી, પક્વ પાકથી ભરેલી ધરા હરિની કલાથી વિશેષ તેજસ્વી લાગી.

વણિઙ્‌મુનિ નૃપસ્નાતા નિર્ગમ્યાર્થાન્ પ્રપેદિરે । વર્ષરુદ્ધા યથા સિદ્ધાઃ સ્વપિણ્ડાન્ કાલ આગતે

વાણિયો, મુનિઓ અને રાજાઓએ સ્નાન કરીને પોતાના કાર્યો માટે બહાર પડ્યા, જેમ સિદ્ધો વરસાદથી રોકાયા પછી સમય આવતાં પોતાના શરીર શોધે છે.

તેભ્યઃ સોઽસૃજત્સ્વીયં પુરં પુરુષમાત્મવાન્ । તાન્ દૃષ્ટ્વા યે પુરા સૃષ્ટાઃ પ્રશશંસુઃ પ્રજાપતિમ્

એ આત્માવાન્‌એ તેમના માટે પોતાનું શહેર અને લોકો સર્જ્યા; અગાઉ સર્જાયેલા લોકોને જોઈ, તેમણે પ્રજાપતિની સ્તુતિ કરી.

અહો એતત્ જગત્સ્રષ્ટઃ સુકૃતં બત તે કૃતમ્ । પ્રતિષ્ઠિતાઃ ક્રિયા યસ્મિન્ સાકં અન્નમદામ હે

અરે, જગતના સર્જનહાર, તારો કાર્ય કેટલું ઉત્તમ છે! જેમાં સર્વ વિધિ સ્થાપિત છે, ચાલો આપણે સાથે મળીને અન્ન ગ્રહણ કરીએ.

તપસા વિદ્યયા યુક્તો યોગેન સુસમાધિના । ઋષીન્ ઋષિઃ હૃષીકેશઃ સસર્જાભિમતાઃ પ્રજાઃ

તપ, વિદ્યા અને યોગથી સુસજ્જ, હૃષીકેશે, જે ઋષિમાં શ્રેષ્ઠ છે, ઇચ્છિત પ્રજાઓનું સર્જન કર્યું.

તેભ્યશ્ચૈકૈકશઃ સ્વસ્ય દેહસ્યાંશમદાદજઃ । યત્તત્ સમાધિયોગર્દ્ધિ તપોવિદ્યાવિરક્તિમત્

એ અજન્મા ભગવાને દરેકને પોતાના શરીરનો એક ભાગ આપ્યો—એ શું છે? ધ્યાન અને યોગથી મળતી સમૃદ્ધિ, તપ, જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય.

વેણુગીતમ્ - ભગવતો મધુરં વેણુનાદં આકર્ણ્ય ગોપીભિઃ તદ્‌ગુણગાનમ્ શ્રીશુક ઉવાચ । ( અનુષ્ટુપ્ ) ઇત્થં શરત્ સ્વચ્છજલં પદ્માકરસુગન્ધિના । ન્યવિશદ્ વાયુના વાતં સ ગોગોપાલકોઽચ્યુતઃ

શ્રીશુકદેવજી કહે છે: શરદ ઋતુમાં, સાફ પાણી અને ખીલેલા કમળોની સુગંધથી ભરેલા વનમાં, અચ્યૂત શ્રીકૃષ્ણ ગાય અને ગોપાળક છોકરાઓ સાથે ઠંડા પવનવાળું વન પ્રવેશ્યા.

( પુષ્પિતાગ્રા ) કુસુમિતવનરાજિશુષ્મિભૃઙ્‌ગ દ્વિજકુલઘુષ્ટસરઃસરિન્મહીધ્રમ્ । મધુપતિરવગાહ્ય ચારયન્ ગાઃ સહપશુપાલબલશ્ચુકૂજ વેણુમ્

ફૂલેલા વૃક્ષો, ભમરાંની ગુંજ અને પક્ષીઓના કલરવથી ગુંજતા સરોવર-નદીઓવાળા વનમાં, મધના સ્વામી શ્રીકૃષ્ણ પોતાના મિત્રો સાથે ગાયોને ચરાવતા અંદર ગયા અને વાંસળી વગાડવા લાગ્યા.

( અનુષ્ટુપ્ ) તદ્ વ્રજસ્ત્રિય આશ્રુત્ય વેણુગીતં સ્મરોદયમ્ । કાશ્ચિત્ પરોક્ષં કૃષ્ણસ્ય સ્વસખીભ્યોઽન્વવર્ણયન્

વ્રજની સ્ત્રીઓએ જ્યારે એ વાંસળીનું ગીત સાંભળ્યું, જે પ્રેમ જગાડે છે, ત્યારે કેટલીકએ, શ્રીકૃષ્ણને નજરે ન પડે એ રીતે, પોતાના સખીઓને એનું વર્ણન કર્યું.

તદ્ વર્ણયિતુમારબ્ધાઃ સ્મરન્ત્યઃ કૃષ્ણચેષ્ટિતમ્ । નાશકન્ સ્મરવેગેન વિક્ષિપ્તમનસો નૃપ

તેઓ વર્ણન કરવાનું શરૂ તો કર્યું, પણ શ્રીકૃષ્ણના કાર્યો યાદ કરતાં, પ્રેમના જોરથી મન ઉછળી ગયું અને, રાજા, એ વર્ણન પૂરું કરી શક્યા નહીં.

( મંદાક્રાંતા ) બર્હાપીડં નટવરવપુઃ કર્ણયોઃ કર્ણિકારં । બિભ્રદ્ વાસઃ કનકકપિશં વૈજયન્તીં ચ માલામ્ । રન્ધ્રાન્ વેણોરધરસુધયાપૂરયન્ ગોપવૃન્દૈઃ । વૃન્દારણ્યં સ્વપદરમણં પ્રાવિશદ્ ગીતકીર્તિઃ

મોરપિછ ધારણ કરેલું, સુંદર નટવરની કાયામાં, કાનમાં કર્ણિકારના ફૂલ, સોનાં જેવાં પીળાં વસ્ત્ર અને વૈજયંતી માળા પહેરી, વાંસળીના છિદ્રોમાંથી હોઠની અમૃતધારા વહાવી, ગોપમંડળી સાથે શ્રીકૃષ્ણ વ્રિંદાવનનાં વનમાં પ્રવેશ્યા, પોતાના પગલાંથી વનને પવિત્ર અને ગીતથી પ્રસિદ્ધ કરી દીધું.

( અનુષ્ટુપ્ ) ઇતિ વેણુરવં રાજન્ સર્વભૂતમનોહરમ્ । શ્રુત્વા વ્રજસ્ત્રિયઃ સર્વા વર્ણયન્ત્યોઽભિરેભિરે

રાજા, એ વાંસળીનો અવાજ બધાં જીવને મોહી લે એવો હતો. વ્રજની બધી સ્ત્રીઓએ એ સાંભળીને, એનું વર્ણન કરતા કરતા એમાં જ લીન થઈ ગઈ.

શ્રીગોપ્ય ઊચુઃ । ( વસંતતિલકા ) અક્ષણ્વતાં ફલમિદં ન પરં વિદામઃ સખ્યઃ પશૂનનુ વિવેશયતોર્વયસ્યૈઃ । વક્ત્રં વ્રજેશસુતયોરનવેણુજુષ્ટં યૈર્વા નિપીતમનુરક્ત-કટાક્ષમોક્ષમ્

ગોપીઓએ કહ્યું: સખી, આંખો માટે એથી મોટું ફળ બીજું કયું? વ્રજના સ્વામીના બે પુત્રો, પોતાના મિત્રો સાથે ગાયોને ચરાવતા જાય છે, તેમના ચહેરા વાંસળીથી શોભે છે અને પ્રેમભર્યા દ્રષ્ટિથી સૌને નિહાળે છે—આ જોઈ શકવું એ જ સાચું ફળ છે.

ચૂતપ્રવાલબર્હસ્તબક્ ઉત્પલાબ્જ માલાનુપૃક્તપરિધાન વિચિત્રવેશૌ । મધ્યે વિરેજતુરલં પશુપાલગોષ્ઠ્યાં રઙ્‌ગે યથા નટવરૌ ક્વ ચ ગાયમાનૌ

કાચાં કેરીનાં ડાળ, નરમ પાંદડા, મોરપાંખ, કમળ અને કુમુદની માળા, વનમાંના ફૂલોની શોભાવાળા વસ્ત્ર પહેરી, એ બે મિત્રો ગોપાળક મંડળીમાં એવાં તેજસ્વી લાગતા, જાણે રંગમંચ પરના બે શ્રેષ્ઠ નટ, ગીત ગાતા.

ગોપ્યઃ કિમાચરદયં કુશલં સ્મ વેણુઃ દામોદરાધરસુધામપિ ગોપિકાનામ્ । ભુઙ્‌ક્તે સ્વયં યદવશિષ્ટરસં હ્રદિન્યો હૃષ્યત્ત્વચોઽશ્રુ મુમુચુસ્તરવો યથાઽઽર્યાઃ

સખી, આ વાંસળીનું કેટલું સદભાગ્ય છે! દામોદરનાં હોઠોની અમૃતધારા, જેને ગોપીઓ પણ ઈચ્છે છે, એ તો આ વાંસળી જ પી જાય છે. નદીઓ પણ એની બાકી રહેલી મીઠાસ માણીને આનંદે તરબતર થાય છે, તેમનાં પાણી કાંપે છે અને વૃક્ષો વડીલની જેમ આંસુ વહાવે છે.